Δεν υπάρχουν σπίτια
για να ικετεύσεις –
τα σύννεφα καλύπτουν τα βουνά…
Masaoka Shiki [Μτφρ. Σπ. Θεριανός]
“If you don’t find a way to make money while you sleep, you will work until you die.”
W. Buffett
Ο Achim Wieland, πολυδιάστατος καλλιτέχνης γερμανικής καταγωγής σκηνοθέτησε την devised performance “Tea ceremony” την οποία συνέγραψε με τον ταλαντούχο Κύπριο ερμηνευτή Μάριο Ιωάννου. Οι δύο τους υπήρξαν ιδρυτικά μέλη της καλλιτεχνικής κολεκτίβας “SRSLY-yours Εnesemble” που η δράση της ανάγεται «σε μια περιεκτική και μη ιεραρχική διαδικασία ανάπτυξης περιεχομένου σε κοινωνικοπολιτικά ζητήματα» συλλειτουργώντας καλλιτεχνικά σε ένα διεθνές εύρος συνύπαρξης με ηθοποιούς, συγγραφείς, εικαστικούς και δραματουργούς με κοινές κοινωνικές και αισθητικές ανησυχίες.
Ο Μάριος Ιωάννου θα την περιγράψει ως εξής: «Αυτή η ομάδα αποτελείται από ονειροπόλους που προέρχονται από διάφορα μέρη του κόσμου, συμπεριλαμβανομένης της Γερμανίας, της Κύπρου, της Σουηδίας, της Ιταλίας, της Ιαπωνίας και του Μαυροβουνίου […] Όσον αφορά τις σύγχρονες παγκόσμιες αλήθειες, θεωρούμε το θέατρο ως έναν ιερό χώρο όπου μπορούν να εκτεθούν βάναυσα. Ο ποιητικός ρεαλισμός είναι κάτι που λατρεύουμε».
Το έργο του Γερμανού καλλιτέχνη πολυπρισματικό και πολυδιάστατο εκτεινόταν ανάμεσα στις παραστατικές και τις εικαστικές τέχνες και τη συγγραφή. Χαρακτηριστικές δημιουργίες των δύο καλλιτεχνών αποτελούν τα σκηνικά εγχειρήματα: Fear Industry (2016), Egoland (2018) καθώς και το Tea Ceremony (2019), τα οποία ταξίδεψαν σε ευρείες περιοδείες, είχαν συμμετοχές σε διεθνή Φεστιβάλ και απέσπασαν πολλά βραβεία εκ των οποίων ενδεικτικά αναφέρω: «Καλύτερων Θεατρικών Παραστάσεων σε Βερολινέζικες Σκηνές» (Berlinale Issue, Zitty, 2016), «Καλύτερη Παράσταση / Βραβείο Κριτικής Επιτροπής», Θεατρικό Φεστιβάλ στο Μιλάνο/ MilanOff (2019); «Grand Prix» Στοκχόλμη / STOFF (2020).
Ο Achim Wieland απεβίωσε αιφνιδίως το 2022, ενώ παρευρισκόταν στο Off Fringe Festival στην Κατάνια της Σικελίας, όπου ήταν το τιμώμενο πρόσωπο. Το φεστιβάλ αποτέλεσε έναν από τους σταθμούς της μεγάλης ευρωπαϊκής περιοδείας της παράστασης “Tea ceremony”, που έκανε πρεμιέρα στην Κύπρο πριν έξι χρόνια και περιόδευσε στη Θεσσαλονίκη, στο Μιλάνο, στο Τορίνο, στο Μαυροβούνιο, στο Βερολίνο, στο Εδιμβούργο, στο Σεράγεβο και στα Τίρανα.
Στην Ελλάδα φιλοξενήθηκε στο Bios στην αγγλική εκδοχή της. Φέτος, για πρώτη φορά ο μονόλογος μεταφράζεται στα ελληνικά από τους Μάριο Ιωάννου, τον Κωστή Μεγάλη και τη Ρούλα Στράτου. Η ελληνόφωνη εκδοχή της παράστασης είναι αφιερωμένη στη μνήμη του Achim Wieland.
Η παράσταση «Η Τελετή του Τσαγιού»
Το σκηνικό δρώμενο αναπαριστά με ακρίβεια μια ιαπωνική τελετή του τσαγιού. «Η τελετή τσαγιού» ή αλλιώς «Ο Δρόμος του τσαγιού» είναι μία τελετουργία φιλοξενίας που σκοπός της είναι η αρμονία και η γαλήνη. Για να τελεστεί απαιτείται αφοσίωση και ηρεμία. Η τελετή αποσκοπεί στην κάθαρση του νου και της ψυχής και στην συμπαντική ένωση του ανθρώπου με τη φύση. Στηρίζεται σε τέσσερεις βασικές αρχές: την αρμονία (Wa), τον σεβασμό (kei), την καθαρότητα (Sei ) και την ηρεμία (Jaku). Χρονολογείται από τον 9ο αιω π.Χ. Η πρώτη καταγεγραμμένη τελετή τσαγιού πραγματοποιήθηκε από τον Βουδιστή μοναχό Eichū. Στην ιαπωνική γλώσσα η τελετή ονομάζεται chanoyu ή sadō ή chadō ενώ η τέχνη της προετοιμασίας ονομάζεται (o)temae.
Ο ιδιοσυγκρασιακός ερμηνευτής Μάριος Ιωάννου εκτελεί με τελετουργική ακρίβεια μια ιαπωνική τελετή τσαγιού ως Γκέισα Κικουνοχάνα. Αποδέκτες της και φιλοξενούμενοί της, οι θεατές που η σκηνοθεσία απαιτεί από αυτούς κάποιου είδους εμπλοκή στο σκηνικό δρώμενο. Άγνωστης κάθε φορά αφού αποκαλύπτεται σταδιακά και δεν είναι η ίδια σε κάθε παράσταση. Η σκηνοθεσία δημιουργεί ένα εύστοχο ανοικτό πεδίο για να αναδείξει την αυτοσχεδιαστική ικανότητα του ερμηνευτή της που διαφοροποιεί τις κατευθύνσεις του κειμένου ανάλογα με την ιδιοσυγκρασία των θεατών. Η Γκέισα Κικουνοχάνα, το «ανθισμένο Χρυσάνθεμο», αφηγείται τα χρόνια της εκπαίδευσής της, όταν ήταν μαθητευόμενη Μάικο. Και έπειτα ταξιδεύει το κοινό της σε ένα νοητικό ταξίδι των αισθήσεων, στις τέσσερεις εποχές του χρόνου (χαρακτηριστικό κυκλικό μοτίβο της ιαπωνικής παράδοσης).
‘Όμως, ενώ απευθύνεται στους θεατές με αβρότητα και κινείται με αξιομνημόνευτη χάρη και λεπτότητα σιγά-σιγά γίνεται αντιληπτό από τους θεατές ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά. Επαναλαμβάνει κινήσεις, λόγια και πράξεις που έχει πει, αδυνατεί να ολοκληρώσει μια πράξη και να πάει στην επόμενη. Η τελετή του τσαγιού μένει ημιτελής γιατί δεν καταφέρνει να την ολοκληρώσει, και αρχίζει πάλι από την αρχή, ξανά και ξανά… Μπροστά μας βρίσκεται ένα ανθρώπινο πλάσμα στα όρια της συναισθηματικής, σωματικής και ψυχικής εξουθένωσης. Ένα ανθρώπινο ον που σχεδόν παραληρεί από την οδύνη και την εξάντληση. Ένα αποκαθηλωμένο ανθρώπινο τοτέμ που κονιορτοποίησαν τα αχόρταγα συμφέροντα των πολυεθνικών:
«Σκάβω για διαμάντια για τους ανθρώπους του χρυσού ναού.
[…]
Προσφέρω το σώμα μου, για ηδονές, για τους ανθρώπους του χρυσού ναού.
[…]
Με τα γυμνά μου χέρια, βάφω με τοξική μπογιά, υφάσματα, για τους ανθρώπους του χρυσού ναού.»
[…]
«Μια σιωπή τόσο βαθιά, που σου επιτρέψει να ακούσεις :
Σκάνε βόμβες, άκου, μηχανές που αλέθουνε καφέ.
Σκάνε δάκρυα σε καταπράσινα λιβάδια, άκου μηχανές επεξεργάζονται ζάχαρη.
Σκάνε δάκρυα σε χώματα σκαμμένα βαθιά μέσα στη γη. Άκου.
Μια φωνή διαφημίζει προϊόντα από μέρη μακρινά,
Ήχοι .
Από απληστία ακόρεστη.
Ήχοι.
Εργάτες μπροστά σε ταμειακές μηχανές.
Δώδεκα με οχτώ πληκτρολογούν αριθμούς.»
Το ερειπωμένο ανθρώπινο πλάσμα που στέκεται απέναντί μας, είναι ένα σκέλεθρο του καπιταλιστικού κόσμου μας: το κιμονό ξεχαρβαλωμένο, η βεντάλια πεσμένη, το Obi (Ζώνη) λυμένο. Σε λίγο δεν θα αντέξει τη ζέστη και θα αφαιρέσει τα μαλλιά με το περίτεχνο γιαπωνέζικο χτένισμα. Θα ενημερώσει ότι η τελετή δεν θα ολοκληρωθεί. Το νερό έχει πια σχεδόν εξατμιστεί. Δεν υπάρχει χρόνος. Περιμένουν απέξω οι επόμενοι που θα μυηθούν στην τελετή. Παραπλανηθήκαμε. Δεν βρισκόμαστε σε κάποιο παραδοσιακό σπίτι τσαγιού στο Κιότο. Ενδεχομένως, να βρισκόμαστε σε κάποιο mall και το εξουθενωμένο αυτό πλάσμα δίνει αυτήν την παράσταση ξανά και ξανά για την προώθηση κάποιου προϊόντος πολυεθνικής εταιρίας. Ενδεχομένως αμείβεται με πενιχρά ποσοστά. Όταν τελειώσει η βάρδιά της θα κατευθυνθεί εξουθενωμένη σε κάποιο ταχυφαγείο για ένα φτηνό και γρήγορο γεύμα.
Ο Μάριος Ιωάννου μιλώντας για την παράσταση σε συνέντευξή του στην Κατερίνα Κουτσελάκη θα πει: [Η παράσταση] αποτελεί ένα κοινωνικοπολιτικό σχόλιο στην εκμετάλλευση του ισχυρού εις βάρος του αδύναμου και στο υπέρτατο τίμημα που πληρώνει η ανθρωπότητα στο σκοτεινό και αδηφάγο σύστημα που συντηρεί και από το οποίο μοιραία σαγηνεύεται […] Εκτιμάται λοιπόν ότι η καταναγκαστική εργασία είναι πιο κοινή σε χώρες χαμηλού εισοδήματος και είναι στενά συνδεδεμένη με τη ζήτηση από χώρες υψηλότερου εισοδήματος. Τα δύο τρίτα όλων των κρουσμάτων καταναγκαστικής εργασίας συνδέονται με παγκόσμιες προμηθευτικές αλυσίδες. Να πούμε επίσης πως οι μεγαλύτερες οικονομίες παγκοσμίως και η Ε.Ε., εισάγουν αγαθά αξίας 468 δισεκατομμυρίων δολαρίων, τα οποία κινδυνεύουν να παράγονται με καταναγκαστική εργασία.[…]
Και προσθέτει: «Καταλήγει σε σπηλιές στην Αφρική, σε δωμάτια φυλακές, σε χωράφια ποτισμένα με δάκρυα δούλων. Την ίδια ώρα, οι κάμερες ασφαλείας μάς προσέχουν. Ευτυχισμένοι θα πάμε να κοιμηθούμε οι λίγοι “τυχεροί”, αφού δούμε τους βομβαρδισμούς στη Γάζα, στα smartphones μας, που έχουν κοβάλτιο, βαμμένο με αίμα παιδιών στην Αφρική».
Τόσο, η σκηνοθεσία όσο και δραματουργία του Achim Wieland θέτουν στο κέντρο τον Ηθοποιό προσφέροντάς του ελευθερία δράσης και ερμηνείας. Είναι απαλλαγμένες από ναρκισσιστικές προθέσεις. Είναι λιτές, εύστοχες και εκκινούν από βαθύτητα και γνώση. Στέκονται δε αθέατες αλλά παραμένουν ουσιαστικές.
Το έργο:
Το έργο του Achim Wieland και του Μάριου Ιωάννου είναι από τα πιο ενδιαφέροντα κείμενα που έχουν γραφτεί τα τελευταία χρόνια, καμία από τις κειμενικές επιλογές δεν είναι τυχαία και είναι όλες εύστοχες. Θέτουν στον κέντρο μια τελετή τσαγιού (ιαπωνική), αλλά αντίστοιχες γίνονται στην Κίνα, στην Ινδία, στο Μαρόκο, στο Καζακστάν κλπ. Το τσάι αποτελεί ένα από τα «λάφυρα» του αποικιοκρατικού κόσμου. Της καταστροφικής εμμονής για κέρδος «της πολιτισμένης Δύσης» που αφάνισε την Αφρική και την Ασία, που καταστρέφει συστηματικά τον πλανήτη καθιστώντας τον ένα εχθρικό τοπίο. Που δημιουργεί συνεχώς δούλους σε όλη την εμβέλειά του. Αυτή τη ληστρική, αδηφάγα, αχόρταγη μετααποικιακή νοοτροπία θα καταδείξει το κείμενο θέτοντας ως άξονα του κειμένου το τσάι και όσα υψηλά σημαίνει στις χώρες παραγωγής του για να τα βεβηλώσει. Στο τέλος της του έργου οι αρχές της τελετής του τσαγιού έχουν όλες καταστρατηγηθεί, μαζί με τα ανθρωπιστικά ιδεώδη:
Η αρμονία έχει χαθεί (Wa),ο σεβασμός (kei) έχει θυσιαστεί στον βωμό του κέρδους, αντιστοίχως η καθαρότητα (Sei ) και η ηρεμία (Jaku).
Ελπίζω ο μονόλογος αυτός να βρει τον δρόμο της έκδοσης και να έχει μια ρεπερτοριακή πορεία πέραν της παρούσας εκδοχής του. Η ελληνική μετάφραση του κειμένου από τον Μάριο Ιωάννου, τον Κωστή Μεγάλη και τη Ρούλα Στράτου χρειάζεται φιλολογική επιμέλεια για να μπορέσει να εκδοθεί και αισθάνομαι ότι αυτό είναι το μόνο έντονα τρωτό από όλο το εγχείρημα.
Οι συντελεστές:
Η λιτότητα της σκηνογραφίας του Achim Wieland και η απόλυτη ευστοχία της σημειολογίας των σκηνικών αντικειμένων που επέλεξε καθώς και η έξοχη δημιουργία της Ιωάννας Τσάμη που φιλοτέχνησε το κιμονό συνεισφέρουν καθοριστικά στις υψηλές αισθητικές ποιότητες της παράστασης
Η κίνηση του Αλέξη Βασιλείου καθώς και η χορογραφία της Γιαπωνέζας Zuiou Shinozuka δημιουργούν ένα άρτιο και αρμονικό κινησιολογικό αποτέλεσμα που σέβεται την ιαπωνική κουλτούρα αλλά ταυτόχρονα και το σώμα του ηθοποιού που πρέπει να την αφομοιώσει. Παρά τις υψηλές απαιτήσεις και τις έντονες δυσκολίες του εγχειρήματος το αποτέλεσμα τους δικαιώνει απόλυτα.
Αξίζει να αναφερθεί ότι η Zuiu Shinozuka, καθηγήτρια παραδοσιακών χορών στο Κιότο, παραχώρησε για αυτή την παράσταση το όμπι (περίπλοκη ζώνη του κιμονό), το περίτεχνο χτένισμα των μαλλιών, τα υλικά του μακιγιάζ, και τα τάμπι (τις λευκές παραδοσιακές κάλτσες). Και μια συγκινητική λεπτομέρεια πρόσφερε επίσης το Φουκουσά το κόκκινο λινό ύφασμα με το οποίο στην Ιαπωνία εξαγνίζουν τα χρηστικά αντικείμενα με τα οποία φτιάχνουν το τσάι. Ήταν πολύτιμο οικογενειακό της κειμήλιο.
Εύστοχη η αντίστιξη και το χιούμορ του ηχητικού αποτελέσματος που επιδίωξε ο Μάριος Ιωάννου που επιμελήθηκε και τη μουσική του παραστασιακού εγχειρήματος,δημιουργώντας έναν εμβόλιμο ηχητικό παρατηρητή που υπογραμμίζει την αδυσώπητη πραγματικότητα. Αντιστοίχως εύστοχα η μουσική του Ανδρέα Βουλιάκη για το τραγούδι της παράστασης καθώς και οι στίχοι, ραπ του Κωστή Μεγάλη (ΆλφΑ του ΆλφΑ), όπως και η ερμηνεία του τραγουδιού από τη Στέφανη Νεοφύτου. Οι φωτισμοί (του Μ.Ιωάννου) έχουν μια ποιοτική λιτότητα και μια ευγένεια.
Η Ερμηνεία
Ο Μάριος Ιωάννου είναι ένας εξαιρετικός ερμηνευτής. Υποκριτικά ευέλικτος και συναισθηματικά εύπλαστος. Διαθέτει μια δαιμονιακή αυτοσχεδιαστική ικανότητα, μια εντυπωσιακή σχέση διάδρασης με τους θεατές και ένα σπάνιο σκηνικό χιούμορ. Παράλληλα είναι ένας βαθύς, στοχαστικός ηθοποιός με έναν υποδόριο σπαραγμό και μια υφέρπουσα θλίψη.
…Συνοψίζοντας
Μια συνταρακτική σκηνική ιδέα, ένα εξαιρετικό κείμενο, μια αξιοσημείωτη ερμηνεία, μια σημαντική παράσταση. Υψηλό, εύστοχο, γνήσιο πολιτικό θέατρο.
Info παράστασης:
Η Τελετή του Τσαγιού | έως 11 Μαΐου
Προπώληση εδώ, Tηλ. κρατήσεων-πληροφορίες: 6976924637 | Σάββατο και Κυριακή στις 21:00, έως τις 11 Μαΐου 2025 [Το Μ. Σάββατο και την Κυριακή του Πάσχα θα πραγματοποιηθούν παραστάσεις]
Αrtiria Athens
Λεωχάρους 13, Αθήνα (2ος όροφος)
Γενική είσοδος 15 ευρώ, Μειωμένο 12 ευρώ (φοιτητικό, ανέργων, άνω των 65 ετών, ΑμεΑ), Ατέλεια 5 ευρώ
