Το 2014, η Ούρσουλα Λε Γκουίν βραβεύτηκε από το National Book Foundation για το έργο και τη συνεισφορά της στα αμερικανικά γράμματα. Το βραβείο παρουσίασε ο συγγραφέας Νιλ Γκέιμαν, ο οποίος κατά την ομιλία του αναφέρθηκε στο διασημότερο έργο της συγγραφέως «Ο Μάγος της Γαιοθάλασσας», που κυκλοφόρησε το 1968. Στα έντεκά του χρόνια, αναφέρει πως όταν το διάβασε συνειδητοποίησε πως το να φοιτά κανείς σε ένα σχολείο για μάγους είναι το πιο συναρπαστικό πράγμα στον κόσμο. Σε αυτό το σημείο κάνει μια μικρή παύση -για ειρωνεία- και συμπληρώνει: «Πιθανότατα και άλλοι άνθρωποι διάβασαν το βιβλίο… και πήραν κάποιες ιδέες απ’ αυτό, αλλά η Ούρσουλα το έκανε πρώτη!», ως μια ξεκάθαρη αλλά διακριτική αναφορά στην Τζ. Κ. Ρόουλινγκ και τον Χάρι Πότερ, καθώς για χρόνια θεωρούνταν κάτι πρωτοποριακό και πρωτόγνωρο στην παιδική λογοτεχνία.
Φυσικά, όσοι διάβαζαν βιβλία ήξεραν πως η Γαιοθάλασσα είχε προηγηθεί του Χάρι Πότερ, αλλά η παγκόσμια λογοτεχνική επιτυχία του Πότερ -και αργότερα η εξίσου μεγάλη κινηματογραφική του επιτυχία σε συνδυασμό με μια τεράστια διαφημιστική εκστρατεία- η οποία με τη σειρά της οδήγησε σε franchising δίχως προηγούμενο επισκίασε τη δουλειά της Λε Γκουίν. Όσοι ήμασταν παιδιά τότε πιστεύαμε πως υπήρχε μόνο ο Χάρι, γιατί αυτό μας έλεγαν. Δεν θα ξεχάσω ποτέ την κάλυψη που είχε αυτή η σειρά από τις παγκόσμιες αλλά και τις ελληνικές ειδήσεις, κάθε φορά που αναμέναμε μια καινούργια ταινία. Τρέιλερ, δημοσιογράφοι και κριτικοί, όλοι επαναλάμβαναν τα ίδια τσιτάτα: πρωτόγνωρο, ασυναγώνιστο, δεν έχουμε ξαναδεί κάτι τέτοιο, θρίαμβος, και λοιπές διθυραμβικές ατάκες.
Αυτή η επιλεκτική μνήμη από τα μίντια και τους παραγωγούς είναι το πρώτο παράδειγμα που θυμάμαι στη ζωή μου όπου κάποιος εκμεταλλεύεται την παρθενογένεση για να πουλήσει, να δελεάσει και εν τέλει να χειραγωγήσει την πλειονότητα, ώστε να την πείσει πως κάτι που είχε ήδη προϋπάρξει εμφανίζεται τώρα για πρώτη φορά. Βέβαια, ας είμαστε και λίγο δίκαιοι με τους διαφημιστές, γιατί δεν έχει την ίδια αίγλη το «δεν έχετε ξαναδεί κάτι τέτοιο στη ζωή σας!» με το «θυμίζει λίγο απ’ αυτό και λίγο από ’κείνο». Επίσης, το Χάρι Πότερ μπορεί να είχε μια πρωτοφανή μιντιακή εκστρατεία, αλλά αυτές οι υπερβολικές ατάκες με σκοπό να πουλήσουν τις ταινίες/βιβλία δεν ήταν κάτι καινούργιο. Τα ίδια έλεγαν για το Star Wars το ’77, και κάπου σε μια γωνία έκλαιγαν παρέα ο Φλας Γκόρντον, ο Πωλ Ατρείδης και ο Βαλέριαν, που μεγάλωσαν στα γόνατά τους το Star Wars και τώρα το παίζει μάγκας με την κουλ παρέα και κάνει πως δεν τους γνωρίζει.
Σε μια έκθεση της Λε Γκουίν για τον Φίλιπ Κ. Ντικ, είχε αναφέρει πως όταν οι τέχνες είναι «υγιείς», πολλοί καλλιτέχνες δανείζονται ο ένας από τον άλλο, δίνοντας παραδείγματα από Ευρωπαίους συνθέτες κλασικής μουσικής, όπου ο ένας προσάρμοζε τη μουσική του στου άλλου ελεύθερα, ή δανείζονταν και βελτίωναν την τέχνη τους δίχως να αντιγράφουν, με αποτέλεσμα να έχουμε καλύτερη μουσική. Με το ίδιο σκεπτικό, η Λε Γκουίν αντλούσε έμπνευση από τον Ντικ και εκείνος από εκείνη, αντάλλαζαν ιδέες και τεχνικές με σκοπό την καλυτέρευση της τέχνης τους και κατ’ επέκταση της λογοτεχνίας.
Στο ίδιο κείμενο κάνει και μια σύντομη ανάλυση της αντιγραφής και της έμπνευσης τονίζοντας τις διαφορές τους, καταλήγοντας στους συγγραφείς που παραδέχονται πως εμπνέονται από άλλους και σε αυτούς που δεν το παραδέχονται και συμπεριφέρονται σαν να μην εμπνεύστηκαν από πουθενά. Αναφερόμενη στον Χάρι Πότερ, δηλώνει πως η Ρόουλινγκ δεν αντέγραψε τίποτα από εκείνη, πως -όπως και η ίδια- είδε κάτι που της άρεσε και το ανέπτυξε με τον δικό της τρόπο και πως τα βιβλία τους δεν θα μπορούσαν να είναι περισσότερο διαφορετικά. Ταυτόχρονα κρίνει την αχάριστη και απερίσκεπτη στάση της Ρόουλινγκ, η οποία αρνείται πως έχει δεχτεί επιρροές από άλλους συγγραφείς και αφήνει ανθρώπους να «νομίζουν πως δημιούργησε το είδος του φανταστικού» χωρίς να τους διορθώνει.
Είναι σημαντικό να υπάρχει διαφάνεια στις τέχνες και οι δημιουργοί να μιλάνε ανοιχτά για τις επιρροές τους, καθώς αυτό σημαίνει πως πρώτα απ’ όλα είναι φιλότεχνοι και μετά καλλιτέχνες. Συγγραφείς, σκηνοθέτες, ζωγράφοι, δημιουργοί κάθε κλάδου, είδαν κάτι που τους έκανε να ερωτευτούν τις τέχνες και αποφάσισαν να το μιμηθούν. Αυτή η μίμηση οδηγεί τον δημιουργό στην ανακάλυψη του δικού του τρόπου έκφρασης, ο οποίος δεν θα υφίστατο αν δεν προϋπήρχαν αυτοί που τον ενέπνευσαν. Φαντάζει άκρως αντιαισθητικό να μην μιλάει ένας καλλιτέχνης για την αγάπη του στο αντικείμενό του, και δεν αναφέρομαι στην αγάπη που δείχνει για τη δουλειά του, αλλά σε αυτήν που δείχνει προς τις δουλειές συναδέλφων του.
Η νοοτροπία της πατέντας και της παρθενογένεσης φιμώνει και περιορίζει τις τέχνες· γεμίζει τις τσέπες αυτών που την εμπορεύονται, ενώ περιορίζει τωρινούς και μελλοντικούς καλλιτέχνες· φανατίζει το ημιμαθές κοινό γαλουχώντας συμπεριφορές γηπέδου και καλλιεργεί μια ψυχρή, μαθηματική και υπολογιστική συμπεριφορά απέναντι στις τέχνες, όπου το κοινό ασχολείται με την αγορά, τις στατιστικές, τις εισπράξεις και οτιδήποτε άλλο εκτός του έργου τέχνης που βρίσκεται μπροστά του, υποβαθμίζοντάς το σε ένα φτηνό εμπόρευμα. Έτσι, ενισχύεται το αφήγημα του πιο γρήγορου, αυτού που έχει τις καλύτερες διασυνδέσεις, ή απλώς αυτού που ήταν στο σωστό μέρος τη σωστή στιγμή, δίνοντάς του προβάδισμα ώστε να χτίσει τον ψηλότερο πύργο για να αποστασιοποιηθεί από τους υπόλοιπους, γιατί πλέον είναι καλύτερος ως αναγνωρίσιμος. Κοινώς χτίζει τείχη, και αν κάτι πρέπει να κάνει ένας καλλιτέχνης μέσω της τέχνης του είναι να δείχνει τον ορίζοντα, όχι τα ντουβάρια. Η δημιουργία είναι μια σκάλα που όλοι πρέπει να ανέβουμε για να πατήσουμε στους ώμους των προηγούμενων ώστε να καταφέρουμε να δούμε πιο μακριά. Οι καλλιτέχνες πρέπει να δίνουν απλόχερα, γιατί οι ίδιοι γνωρίζουν πως έχουν αρπάξει απλόχερα· μόνο οι πραγματικοί κλέφτες και απατεώνες ισχυρίζονται το αντίθετο, φοβούμενοι μην γκρεμιστεί ο πύργος που έχουν φτιάξει από άμμο.
Οπότε, την επόμενη φορά που θα δούμε μια διαφήμιση να πλέκει το εγκώμιο μια ταινίας ή ενός βιβλίου, προτείνω να κάνουμε ένα βήμα πίσω, να πάρουμε μια ανάσα, και να προσεγγίσουμε το έργο τέχνης με ψυχραιμία, νηφαλιότητα και σκέψη, όχι με το αφήγημα που προμοτάρει το μάρκετινγκ. Συμφωνώ, ο καθένας κάνει τη δουλειά του, αλλά θα έπρεπε να είναι προσωπική υπόθεση όλων μας να είμαστε σκεπτόμενοι άνθρωποι, ειδικά όταν αυτός που σπρώχνει τη διαφήμιση είναι μια απρόσωπη εταιρεία.
Ο Λευτέρης Αναγνωστόπουλος ασχολείται με τη συγγραφή και τη σκηνοθεσία. Από τις εκδόσεις Άνω Τελεία κυκλοφορεί το πρώτο του έργο, ένα δυστοπικό, νεο-νουάρ, μυθιστόρημα με τίτλο «Το Κόκκινο Δεξί Χέρι».
