Το κείμενο επιχειρεί μια πρώτη γραπτή περιπλάνηση στο φετινό θεατρικό σύμπαν της γιορτινής Στέγης Ιδρύματος Ωνάση που φέτος συμπληρώνει 15 χρόνια καθοριστικής παρουσίας στην πολιτιστική ζωή αυτής της χώρας -και όχι μόνο.
Το Παρελθόν (LePassé) | Julien Gosselin
Η Εκατερίνα Ιβάνοβνα θα πυροβοληθεί από τον σύζυγό της Γκεόργκι που νομίζει ότι τον απατά. Θα διασωθεί σωματικά, αλλά θα συνθλιβεί ψυχικά από το τραυματικό γεγονός της αλόγιστης ενδοοικογενειακής βίας. Καταφεύγοντας στην αδερφή της και αναζητώντας μάταια τη γαλήνη, θα βυθιστεί σε ένα ψυχικό έρεβος. Ο σκηνοθέτης θα τη μετατρέψει σε σύμβολο ενός ρημαγμένου κόσμου. O Julien Gosselin, το τρομερό παιδί της ευρωπαϊκής θεατρικής σκηνής, πρώην αναπληρωτής διευθυντής στο Εθνικό Θέατρο του Στρασβούργου σε ηλικία μόλις 27 ετών και από τον Ιούλιο που μας πέρασε καλλιτεχνικός διευθυντής του θρυλικού Odeon στο Παρίσι, όπου θα παρουσιάσει την καινούργια του παραστασιακή κατάθεση Le Passé, πριν ταξιδέψει για τη Στέγη. Ο σημαντικός σκηνοθέτης θα σημειώσει: «Τα έργα του Andreiev σκάβουν μια τρύπα στην καρδιά σου», θα συνομιλήσει με το τετράπρακτο (λησμονημένο) θεατρικό έργο του Λ. Αντρέγιεφ Εκατερίνα Ιβάνοβνα που γράφτηκε το 1913 και απεικονίζει τα ρήγματα μιας περασμένης εποχής: αυτή της προεπαναστατικής Ρωσίας. Μέσα από αυτόν τον νοερό διάλογο ο δημιουργός θα μας αποκαλύψει έναν κόσμο που σιγά- σιγά εξαφανίζεται: τον δικό μας. Θα μας φέρει αντιμέτωπους με την έννοια του χρόνου, δοκιμάζοντας παραστασιακά μια ιλιγγιώδη αντιστροφή παρελθόντος-μέλλοντος.
Το σκηνικό σύμπαν του ριζοσπαστικού Julien Gosselin θα αποκαλυφθεί μπροστά μας: ακραία ευαίσθητο, καλλιτεχνικά συναρπαστικό, ατμοσφαιρικό και σπαρακτικό μέσα από τις κατακερματισμένες αφηγήσεις που φανερώνουν μια φασματική σχέση με τη μνήμη .Με μια εμβριθή δραματουργία που εμπλουτίζει το βασικό θεατρικό έργο με άγνωστα κείμενα και διηγήματα του συγγραφέα, τη μεγεθυμένη χρήση video επί σκηνής, την εντυπωσιακή τεχνική δεξιοτεχνία, και μια μνημειώδη σκηνογραφική αισθητική.
Οιδίποδας | Robert Icke
Όλοι κάνουν λάθη πού και πού. Όλοι παρεκκλίνουν από το σχέδιο. Αλλά τι κάνουμε όταν τα λάθη μας έχουν γίνει στο παρελθόν; Τι γίνεται αν τα λάθη μας είναι το σχέδιο; Τι γίνεται αν αυτά τα λάθη δεν μπορούν πλέον να διορθωθούν; Ποια είναι η μοίρα μας; Είμαστε απλώς οι ηθοποιοί σε ένα σενάριο που έχει ήδη γραφτεί; Από τους γονείς μας; Από τους θεούς; Από το ίδιο μας το σώμα; Πώς μπορούμε να δούμε μέσα από τον εαυτό μας αρκετά, ώστε να σταματήσουμε πριν να είναι πολύ αργά; Πώς μπορούμε ποτέ να γνωρίσουμε τον εαυτό μας αρκετά καλά;», θα σημειώσει ο Robert Icke για τον Οιδίποδα.
Η αρτιότερη -σύμφωνα με την Αριστοτέλεια αντίληψη- τραγωδία μεταμορφώνεται υπό τη συγγραφική και σκηνοθετική μπαγκέτα του οραματιστή, διεισδυτικού, διαπεραστικού, αιχμηρού δημιουργού, -του νεότερου σε ηλικία σκηνοθέτη βραβευθέντος με βραβείο Olivier- σε μια διελκυστίνδα ανάμεσα στην εσωτερική υπαρξιακή αναζήτηση και τη δημόσια εικόνα, την ευθύνη και την αλαζονεία του δημόσιου αξιώματος, της ανθρώπινης αντοχής και επιλογής στο αδιάβατο. Ανάμεσα στο πολιτικό θρίλερ και την οντολογική τραγωδία.
Ο Robert Icke είναι γνωστός στο ελληνικό θεατρόφιλο κοινό από την εξαιρετική παράσταση “The Doctor” σε σκηνοθεσία της Κατερίνας Ευαγγελάτου, καθώς και από τη διασκευή του “1984” του George Orwell που παίχτηκε το 2017 σε σκηνοθεσία της ίδιας. Ο σημαντικός σκηνοθέτης θα ασχοληθεί συγγραφικά και σκηνοθετικά με τον Οιδίποδα του Σοφοκλή έχοντας ήδη στη σκευή του μια συγγραφική σπουδή στην Αισχύλεια Ορέστεια. Η παράσταση έχει ήδη διανύσει μακρά και διεθνή σαρωτική πορεία, έχοντας κάνει πρεμιέρα στην ολλανδική εκδοχή της στο Internationaal Theater Amsterdam το 2018, συνέχισε με παρουσία στο Διεθνές Φεστιβάλ του Εδιμβούργου την επόμενη χρονιά. Το West End ήταν ο επόμενος σταθμός, με τους Mark Strong και Helen Mirren να υποδύονται τον Οιδίποδα και τη μητέρα του Ιοκάστη, προτού η πανδημική συνθήκη ακινητοποιήσει την ανθρωπότητα.
Θα επανέλθει στο West End, ύστερα από μια περιορισμένη σειρά παραστάσεων στο Broadway, σχεδόν ταυτόχρονα με τις παραστάσεις στη Στέγη. Ο βραβευμένος με Όσκαρ Μαρκ Στρονγκ (Οιδίποδας) και η Λέσλι Μάνβιλ (Ιοκάστη) που βραβεύτηκε με βραβείο Olivier για την ερμηνεία της στον ρόλο της Ιοκάστης, ο Νίκος Κουρής και η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη θα ερμηνεύουν σχεδόν στο ίδιο χρονικό διάστημα τη θεατρική μεταφορά του Robert Icke υπό τις δικές του σκηνοθετικές οδηγίες. Η Στέγη δημιουργεί τις ευεργετικές προϋποθέσεις αφενός να βρισκόμαστε στην αιχμή του πανευρωπαϊκού πολιτιστικού γίγνεσθαι, και αφετέρου στηρίζει τη σημαντική ερμηνευτική συνεισφορά των σημαντικών Ελλήνων ηθοποιών πλάι στους εξαιρετικούς συναδέλφους τους, ανοίγοντας έναν νοερό διάλογο πάνω στην τέχνη της υποκριτικής σήμερα.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η Λέσλι Μάνβιλ στον νικητήριο λόγο της στα βραβεία Olivier για την ερμηνεία της στον ρόλο της Ιοκάστης θα μιλήσει για την ποιότητα του έργου και της σκηνοθεσίας καθώς και για τις ακραίας έντασης και δυσκολίας σκηνές και θα ευχαριστήσει δημόσια τον Μαρκ Στρονγκ για την ερμηνευτική δεινότητά του, τη συναδελφική ποιότητά του και θα δηλώσει ότι χωρίς τη συνεισφορά του δεν θα είχαν βγάλει σε πέρας τις ακραία δύσκολες μεταξύ τους σκηνές.
Περιμένω με αδημονία την ερμηνευτική κατάθεση των πολύ σημαντικών Ελλήνων ηθοποιών στο δύσκολο αυτό υποκριτικό εγχείρημα. Θεωρώ δε, καίρια την επιλογή του Νίκου Χατζόπουλου ως μεταφραστή του έργου. Τα μέχρι τώρα μεταφραστικά δείγματα του πολύ καλού ηθοποιού και σκηνοθέτη είναι εξαιρετικά.
Μια Αχόρταγη σκιά | Mariano Pensotti
Ένας ορειβάτης λίγο πριν το τέλος της καριέρας του -που φθίνει- θα καταφέρει να κατακτήσει την κορυφή στην οποία χάθηκε ο διάσημος ορειβάτης πατέρας του πριν τριάντα χρόνια. Ένας διάσημος ηθοποιός που η καριέρα του παρουσιάζει σημάδια φθοράς ετοιμάζεται να υποδυθεί σε μια κινηματογραφική παραγωγή τον ορειβάτη στη μοιραία αυτή αποστολή. Ο Μαριάνο Πενσότι, ο Αργεντινός σκηνοθέτης και ιδρυτής του Grupo Marea, θα συνυφάνει τις ιστορίες αυτών των δύο ανδρών που βρίσκονται σε ένα κομβικό υπαρξιακό σημείο της ζωής τους. Θα μας διηγηθεί παραστασιακά μια συναρπαστική ιστορία για τον άνθρωπο που έρχεται αντιμέτωπος με την πραγματικότητα και τη μυθοπλασία. Αντιμέτωπος με την αλήθεια για τον εαυτό του. Με τη στοιχειωμένη σχέση του με τον πατέρα του. Για τη σχέση του με τη φύση. Για τον άνθρωπο που διερευνά την πιθανότητα να γίνει κάποιος άλλος.
Η παράσταση έχει περιοδεύσει σε δεκαπέντε περιοχές της Βιέννης. Ο Πενσότι αποδεικνύει για άλλη μια φορά ότι είναι δεξιοτέχνης των μεγάλων αφηγήσεων που επιτρέπουν τα ανθρώπινα πεπρωμένα να συγκρούονται και να αποκαλύπτουν τα παλίμψηστα των ανθρώπινων ιστοριών «σαν ένας παγετώνας που, μόλις λιώσει ο πάγος, φέρνει στο φως τα σώματα των αγνοουμένων».
Θεωρώ σημαντική τη μεταφραστική συνεισφορά της Μαρίας Χατζηεμμανουήλ στην απόδοση του κειμένου. Αργεντινός συγγραφέας και θεατρικός σκηνοθέτης ο Mariano Pensotti σπούδασε Κινηματογράφο, Εικαστικές Τέχνες και Θέατρο στο Μπουένος Άιρες, στην Ισπανία και την Ιταλία. Το καλλιτεχνικό του έργο αναπτύσσεται σε δύο διαφορετικές κατευθύνσεις: τη συγγραφή θεατρικών κειμένων που βασίζεται έντονα στη δουλειά με τους ηθοποιούς του και που αποτυπώνεται σε παραστασιακά εγχειρήματα. Και παράλληλα παράγει site-specific, δηλαδή παραστάσεις, όπου η κύρια πρόθεση είναι να δημιουργηθεί μια ιδιαίτερη αντίθεση μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας και που λαμβάνουν χώρα σε δημόσιους χώρους.
Στο επετειακό θεατρικό της ρεπερτόριο η Στέγη Ιδρύματος Ωνάση θα κάνει ένα εκτενές αφιέρωμα στον καλλιτεχνικό διευθυντή του Φεστιβάλ της Αβινιόν Tiago Rodrigues, που πλέον συνδέεται με φιλικούς δεσμούς με τον πολιτιστικό οργανισμό. Θα έχουμε την ευκαιρία να παρακολουθήσουμε δύο επαναλήψεις Βy Heart και τον Χορό των Εραστών που φιλοξένησε η Στέγη το 2016 και το 2024 αντίστοιχα καθώς και την καινούρια του δημιουργία Η Απόσταση:
Βy Heart
Η παράξενα τρυφερή και παράδοξα επαναστατική παράσταση Βy Heart έκανε πρεμιέρα στις 20 Νοεμβρίου 2013, στο Teatro Maria Matos στη Λισαβόνα της Πορτογαλίας. Και τον Δεκέμβριο του 2016 στο πλαίσιο του αφιερώματος για τα 400 χρόνια από τον θάνατο του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση. Το κείμενο το έχει γράψει ο ίδιος ο δημιουργός συνυφαίνοντάς το με αποσπάσματα από τους Ουίλλιαμ Σαίξπηρ, Ρέι Μπράντμπερι, Τζορτζ Στάινερ, Γιόζεφ Μπρόντσκι.
Έχει δύναμη ένα ποίημα να αλλάξει τον κόσμο; Μπορεί οι λέξεις να μετατραπούν σε μια επαναστατική υπερδύναμη του καλού; Ένα ποίημα, 10 θεατές-εθελοντές επί σκηνής που δεν έχουν καμία ιδέα για την παράσταση θα διδαχθούν ένα ποίημα από τον καλλιτεχνικό διευθυντή του φεστιβάλ της Αβινιόν, συγγραφέα, σκηνοθέτη και ηθοποιό Tiago Rodrigues.
Ένα παράξενο σύμπαν από ιστορίες που γεννήθηκαν στον νου σημαντικών συγγραφέων αλλά και της γιαγιάς του δημιουργού που χάνει σταδιακά το φως της και που δημιουργούν μεταξύ τους παράξενες συνδέσεις θα αποκαλυφθούν μπροστά στα μάτια μας καθώς η επί σκηνής διδασκαλία του ποιήματος προχωράει.
Οι ιστορίες του βραβευμένου με Νόμπελ Μπόρις Παστερνάκ, ενός μάγειρα από τη βόρεια Πορτογαλία, και μιας τηλεοπτικής εκπομπής θα μας οδηγήσουν στην αποκρυπτογράφηση του μυστηρίου πίσω από την επιλογή αυτού του ποιήματος.
Το “By Heart” είναι ένα έργο για τη σημασία της μετάδοσης, του αόρατου λαθρεμπορίου λέξεων και ιδεών που μόνο η διατήρηση ενός κειμένου στη μνήμη μπορεί να προσφέρει. Πρόκειται για ένα θέατρο που αναγνωρίζει τον εαυτό του ως τον τόπο μετάδοσης αυτού που δεν μπορείς να μετρήσεις σε μέτρα, ευρώ ή bytes. Πρόκειται για την ασφαλή κρυψώνα που τα απαγορευμένα κείμενα πάντα έβρισκαν στο μυαλό και την καρδιά μας, ως εγγύηση πολιτισμού ακόμη και στις πιο βάρβαρες και έρημες εποχές. Όπως θα το έθετε ο ίδιος ο Τζορτζ Στάινερ σε μια συνέντευξη στην τηλεοπτική εκπομπή «Ομορφιά και Παρηγοριά»: «Μόλις 10 άτομα μάθουν ένα ποίημα απέξω, δεν υπάρχει τίποτα που η KGB, η CIA ή η Γκεστάπο μπορούν να κάνουν γι’ αυτό. Θα επιβιώσει». Αλλά, τελικά, το “By Heart” είναι ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης για την αντίσταση που τελειώνει μόνο όταν οι 10 νέοι στρατιώτες μάθουν ένα ποίημα απέξω» (*).
Ο Χορός των εραστών
Ο Χορός των εραστών ήταν μια παράσταση που αγαπήθηκε πολύ από το θεατρόφιλο κοινό. Η γενική απαίτηση των θεατών θα την επαναφέρει φέτος στη Στέγη ενισχύοντας τη συναισθηματική φόρτιση τόσο του επετειακού προγράμματος της Στέγης αλλά και του πολυπρισματικού αφιερώματος στο έργο του σημαντικού δημιουργού. Ο Tiago Rodrigues αποπειράται -όχι να εξηγήσει- αλλά να υμνήσει την ανεξιχνίαστη, ριψοκίνδυνη, αινιγματική και συχνά απρόσμενη συνθήκη που μετατρέπει την ερωτική έλξη δυο ανθρώπων σε κοινή συμπόρευση. Αυτή που αποδυναμώνει, παροπλίζει το πανίσχυρο «εγώ» και αφήνεται να ενωθεί με το «άλλο» σε μια περιδίνηση μέσα στον πεπερασμένο χρόνο του ανθρώπινου βίου. Ο διεθνής δημιουργός επανέρχεται στη θεατρική μας πραγματικότητα σκηνοθετώντας ή μάλλον ενορχηστρώνοντας ένα έργο «μουσικής δωματίου» για δύο φωνές, που τραγουδούν τη μακρόχρονη, κοινή πορεία τους. Την πορεία ενός ζευγαριού, μέρος του οποίου θα μπορούσε να είναι ο καθένας από εμάς.
Με ευθύβολη απλότητα, αφοπλιστική γλυκύτητα και αστεία τρυφερότητα, δημιουργεί μια αίσθηση άφατης στοργής καθώς αφηγείται την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ζωής στην πιο ποιητική, μαρτυρική, αντιφατική εκδοχή της: αυτή της δυαδικής συνύπαρξης. Σε μια ωδή προς το περίκλειστο -για τους υπόλοιπους- ανακρυπτογράφητο δυαδικό σχήμα που μπορεί να υφαίνει τα νήματα της ύπαρξης και να αγγίζει επουλωτικά τις πληγές που δημιουργεί η ζωή ή αντίθετα να προκαλέσει ανεπούλωτους ολέθρους και ανεπίστρεπτη μοναξιά. Μας θυμίζει τον διαρκή μας αγώνα να «τραγουδήσουμε» με μία φωνή την ιστορία της κοινής μας ζωής.
Η Απόσταση
Η τελευταία δημιουργία του θεατρανθρώπου είναι ένα αλληγορικό παραστασιακό παραμύθι από το (δυστοπικό) μέλλον της υπό αφανισμό ανθρωπότητας. Μεταφερόμαστε στο μέλλον. Βρισκόμαστε στο 2077 μ.Χ. Οι συνθήκες διαβίωσης στον πλανήτη Γη είναι πλέον επισφαλείς: Οικονομική κρίση, κλιματική κρίση, ελλείμματα δημοκρατίας. Αναζητώντας ένα πιο υγιές και ασφαλές μέλλον ένα κομμάτι του ανθρώπινου πληθυσμού – νεαρής κυρίως ηλικίας – θα βρει καταφύγιο στον πλανήτη Άρη. Παραμένοντας στη Γη, ένας πατέρας προσπαθεί να διατηρήσει τη σχέση του με την κόρη του που έχει πάει στον Κόκκινο Πλανήτη. Μια σκηνική σπουδή στην έννοια της απόστασης. Την κυριολεκτική, τη συναισθηματική, τη συμβολική. Αυτή που δημιουργείται ανάμεσα στις γενιές. Ένας πατέρας και μια κόρη. Δύο κόσμοι άρρηκτα συνδεδεμένοι και ταυτόχρονα διαχωρισμένοι. Μετέωροι. Αντιμέτωποι με έναν κόσμο σε αναταραχή. Στο σκηνικό του εγχείρημα συντροφεύουν τον διεθνή δημιουργό οι ηθοποιοί Adama Diop και Alison Dechamps «σε μια διαπλανητική διάταξη εν περιστροφή, σαν δύο ουράνια σώματα κολλημένα στις αντίστοιχες τροχιές τους, που εναλλάξ πλησιάζουν και απομακρύνονται»(*).
Μια καθοριστική, όσο και τρυφερή αφορμή αυτής της καλλιτεχνικής δημιουργίας στάθηκε ο ηθοποιός Adama Diop. Ο εξαιρετικός δημιουργός θα δηλώσει:
«Συνεργάστηκα για πρώτη φορά με τον Adama το 2021, στη μοναδική μου παραγωγή θεατρικού έργου ρεπερτορίου μέχρι σήμερα, τον «Βυσσινόκηπο» του Τσέχοφ. Ο Λοπάχιν του, τόσο σύνθετος, αυθεντικός και γεμάτος ανθρωπιά, άξιζε απόλυτα το βραβείο Καλύτερης Ανδρικής Ερμηνείας της Ένωσης Κριτικών της Γαλλίας και συγκίνησε το κοινό σε πολλές χώρες. Η επιθυμία μου να συνεργαστώ ξανά με τον Αντάμα ανταποκρίνεται στην πρόθεσή μου να διευρύνω τη συνεργασία που ξεκινήσαμε πριν από τρία χρόνια και να εμβαθύνω μια καλλιτεχνική συνεννόηση βασισμένη στην κοινή κατανόηση της ευθύνης και της ελευθερίας ενός ηθοποιού πάνω στη σκηνή. Η συγκρότηση μιας ομάδας τακτικών καλλιτεχνικών συνεργατών στους τομείς του φωτισμού, του ήχου, της σκηνογραφίας και της ενδυματολογίας γύρω από την καλλιτεχνική παρουσία του Αντάμα αποτελεί θεμελιώδη αφετηρία για αυτό το έργο».
…Συνοψίζοντας
Η Στέγη Ιδρύματος Ωνάση στη δεκαπεντάχρονη παρουσία της αναδιαμόρφωσε τον τρόπο αντίληψής μας περί τέχνης. Στην πρόσληψη, στη δημιουργία, στην εκκόλαψη, στην παραγωγή και τη χρηματοδότησή της. Διαδραματίζει ένα διττό ρόλο στο πολιτιστικό μας τοπίο: αφενός κάλυψε ένα υπαρκτό κενό στο σύγχρονο πολιτιστικό γίγνεσθαι και αφετέρου αποτέλεσε ένα καινούριο πεδίο δράσης στη δημιουργία καλλιτεχνικού αποτυπώματος.
Έχει τη δυνατότητα να λειτουργεί με μοναδικό τρόπο αφού δεν εμπίπτει στο καθεστώς εγγενών περιορισμών τόσο των κρατικών σκηνών, όσο και του ελεύθερου θεάτρου. Μπορεί να συνδράμει αποφασιστικά όχι μόνο στην παρουσίαση στο ελληνικό κοινό της παγκόσμιας πρωτοπορίας σε κάθε μορφή τέχνης αλλά και στην ισότιμη ένταξη της ελληνικής καλλιτεχνικής παραγωγής στο παγκόσμιο γίγνεσθαι. Διατηρεί την σπάνια πολυτέλεια να παίρνει ρίσκα, χωρίς τον τρόμο του οικονομικού αντίκτυπου ή της αποτυχίας της πρόσληψης. Συμπράττει δε ,στη δημιουργία πολιτιστικού προϊόντος διεθνώς και ως παραγωγός.
Οι θεματικοί κύκλοι που επιλέγει δεν επικαλύπτουν την ρεπερτοριακή πολιτική των άλλων σημαντικών οργανισμών διευρύνοντας ελεύθερα το πολιτιστικό πεδίο χωρίς να υφαρπάζει ζωτικό χώρο από τις κρατικές ή μη σκηνές. Κατάφερε σε αυτά τα 15 χρόνια της δυναμικής παρουσίας της να προσφέρει συστηματική ορατότητα σε ομάδες και συλλογικότητες που μέχρι τώρα ήταν κοινωνικά αποκλεισμένες. Παρόλο που δεν έχει εμμονή με την ελληνοκεντρικότητα επιμένει να προάγει την ελληνικότητα ως αναπόσπαστο κομμάτι του ευρωπαϊκού και διεθνούς καλλιτεχνικού προβληματισμού. Η δύναμη και η δυναμική της Στέγης έχουν τέτοια ισχύ ώστε ο μόνος κίνδυνος που μπορεί να την απειλήσει είναι η αυτοαναφορικότητα.
(*) από τη σελίδα του δημιουργού
