Τον Ιούλιο του 1954 κυκλοφόρησε στα βιβλιοπωλεία το πιο σημαντικό βιβλίο επιστημονικής μυθοπλασίας-τρόμου του 20ου αιώνα. Γιατί όμως κανείς δεν μιλάει γι’ αυτό ενώ ξεκάθαρα έχει επηρεάσει την ποπ-κουλτούρα; Εβδομήντα χρόνια αργότερα, ήρθε η στιγμή να θυμηθούμε τον Ρόμπερτ Νέβιλ, τον τελευταίο άνθρωπο επί γης, και πώς αυτός κατάφερε να γίνεις ένας… Ζωντανός Θρύλος.
Πρώτα όμως ας επαναπροσδιορίσουμε τον όρο «επιστημονική φαντασία». Δυστυχώς το είδος της επιστημονικής φαντασίας είναι ίσως το πιο παρεξηγήσιμο είδος, ενώ στη δεύτερη θέση βρίσκεται πιθανότατα το θρίλερ, που όλοι μπερδεύουν με τις ταινίες τρόμου. Ένας πιο σωστός ορισμός του είδους στα ελληνικά θα ήταν «επιστημονική μυθοπλασία» καθώς στα αγγλικά λέγεται “science fiction”. Το «επιστημονική φαντασία» θα ήταν σωστό αν προερχόταν από το “science fantasy”, που είναι ένα διαφορετικό είδος. Γιατί όμως έχει σημασία για το σημερινό μας θέμα;
Στο «κοντινό μέλλον» του 1976 η Αποκάλυψη έρχεται με τη μορφή ενός ιού που μετατρέπει τους ανθρώπους σε βρικόλακες. Βλέπουμε την καθημερινότητα του Ρόμπερτ Νέβιλ, ενός ανθρώπου που δεν έχει μολυνθεί από τον ιό, και πώς εκείνος καταφέρνει να επιβιώσει. Την ημέρα βγαίνει από το σπίτι του για να μαζέψει προμήθειες, σκοτώνοντας όποιον βρικόλακα βρει αναίσθητο από το φως του ήλιου. Το βράδυ κλειδώνεται στο σπίτι του ενώ οι βρικόλακες προσπαθούν να τον δελεάσουν ώστε να βγει και να τον σκοτώσουν. Το βιβλίο εξετάζει διεξοδικά την απομόνωση και τη μοναξιά που βιώνει ο Νέβιλ, όσο εκείνος ταυτόχρονα προσπαθεί να κατανοήσει την κατάστασή του και την προέλευση των βρικολάκων, κάτι που μέχρι χθες υπήρχε μόνο στα βιβλία φαντασίας.
Οπότε, η Αποκάλυψη ήρθε εξαιτίας ενός ιού, κάτι που ταιριάζει στην επιστημονική μυθοπλασία, αλλά ταυτόχρονα έχουμε βρικόλακες, τους οποίους ξεκάθαρα βρίσκουμε σε βιβλία φαντασίας. Άρα, είναι επιστημονική φαντασία; Όχι. Αρχικά, να δώσουμε μερικά παραδείγματα. Επιστημονική φαντασία είναι το Star Wars, όπου τα διαστημόπλοια θα μπορούσαν κάλλιστα να είναι άμαξες. Δεν λαμβάνεται υπόψη η απόσταση μεταξύ των πλανητών ή το πόσα καύσιμα θα απαιτούνταν για τέτοιες μετακινήσεις· πρόκειται απλώς για οχήματα που μεταφέρουν τους ήρωες από το σημείο Α στο σημείο Β. Στο Star Wars υπάρχει ξεκάθαρη μαγεία, όπως στις ιστορίες φαντασίας, αλλά αυτό που κολλάει το «επιστημονική» μπροστά είναι το φουτουριστικό σκηνικό του.
Από την άλλη, η επιστημονική μυθοπλασία καλεί τον θεατή/αναγνώστη να κάνει υποθέσεις και ερωτήσεις για τον κόσμο της ιστορίας βασισμένες στην πραγματικότητα. Για παράδειγμα, στον Ζωντανό Θρύλο, ο Νέβιλ περνά ένα μεγάλο μέρος του χρόνου του κάνοντας έρευνα και διαβάζοντας βιβλία για να κατανοήσει την κατάστασή του. Εξετάζει τους θρύλους που υπάρχουν για τους βρικόλακες (σκόρδο, σταυρούς, φως του ήλιου κλπ.) και μέσω πειραματισμού και παρατήρησης βγάζει τα συμπεράσματά του.
Ο συγγραφέας δεν απαιτεί από τον αναγνώστη να αποδεχτεί την κατάσταση, προσπαθεί να τεκμηριώσει επιστημονικά την απέχθεια στο σκόρδο, στους πασσάλους και την ανάγκη τους για αίμα, ενώ η αντιμετώπιση θρησκευτικών συμβόλων όπως ο σταυρός, τον οποίο οι βρικόλακες αποστρέφονται, αποδίδεται σε ψυχολογικά αίτια, δεδομένου ότι οι ίδιοι -μέσω των φανταστικών ιστοριών που ήδη γνωρίζουν- πιστεύουν πως θα έπρεπε να τον φοβούνται. Ένας βρικόλακας άλλου θρησκεύματος θα είχε διαφορετική αντίδραση απέναντι στα χριστιανικά σύμβολα.
Τα πλάσματα της νύχτας
Κάτι μοναδικό που κάνει το συγκεκριμένο βιβλίο να ξεχωρίζει είναι ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζει τα τέρατά του. Οι βρικόλακες δεν είναι οι συνηθισμένοι τύποι που ζουν σε κάστρα και κοιμούνται σε φέρετρα. Η πρωτότυπη περιγραφή τους καταφέρνει να τους αποδομήσει συμπλέοντας ταυτόχρονα με τους θρύλους που προϋπήρχαν γι’ αυτούς. Η συμπεριφορά τους θυμίζει περισσότερο ζόμπι με την ικανότητα να μιλούν, τουλάχιστον όπως τα ξέρουμε σήμερα.
Ένας από τους λόγους που πιστεύω πως το βιβλίο δεν έχει συζητηθεί όσο θα έπρεπε είναι πως οι πρωτότυπες και μοναδικές του ιδέες χρησιμοποιήθηκαν στη συνέχεια από σκηνοθέτες, οι οποίοι τις έκαναν δημοφιλέστερες. Για παράδειγμα, στη «Νύχτα των Ζωντανών Νεκρών» του Τζορτζ Ρομέρο, τα ζόμπι έχουν συμπεριφορά παρόμοια με τους βρικόλακες του Μάθεσον. Ο ίδιος ο Ρομέρο έχει παραδεχτεί πως η βασική επιρροή για την ταινία του ήταν ο Ζωντανός Θρύλος.
Έπειτα, είναι οι πολυάριθμες ιστορίες όπου ξεσπάει ένας ιός και ένας άνθρωπος, ή μια ομάδα ανθρώπων, αποκτά ανοσία, ή δεν έχει νοσήσει ακόμα, και προσπαθεί να επιβιώσει (βλ. 28 Μέρες Μετά). Όλα αυτά βοήθησαν στην απομάκρυνση της δημόσιας συνείδησης από τη ρίζα όπου προήλθαν αυτές οι ιδέες και τον συνακόλουθο συσχετισμό τους με διαφορετικά πράγματα. Ως αποτέλεσμα, ο Ζωντανός Θρύλος παραμένει καινοτόμος και φρέσκος εβδομήντα χρόνια αργότερα καθώς δεν έτυχε συμβιβασμού με τα κλισέ τους είδους. Όταν παρόμοιες ιστορίες αναγκάστηκαν να συμβιβαστούν, εκείνος στέκεται μακριά από τα «κουτάκια».
Όσον αφορά τώρα τις ταινίες που βασίστηκαν στο βιβλίο δεν άλλαξαν σε καμία περίπτωση την αντιμετώπισή του. Οι περισσότεροι άνθρωποι της εποχής μας που γνωρίζουν έστω και λίγο τη βασική πλοκή του, ακόμα και χωρίς να το έχουν διαβάσει, έχουν παρακολουθήσει την ομότιτλη ταινία του 2007, όπου πρωταγωνιστεί ο Γουίλ Σμιθ. Η ταινία θυσιάζει όλες τις καινοτομίες του Μάθεσον για τα γνωστά κλισέ, ενώ αντικαθιστά κιόλας τους βρικόλακες με ζόμπι, ώστε να μην ξεχωρίσει περισσότερο από τις υπόλοιπες τους είδους. Οι δύο προηγούμενες μεταφορές είναι το “The Last Man on Earth” του ’64, όπου στο σενάριο συνέβαλε ο ίδιος ο Μάθεσον, και το “The Omega Man’ του ’71. Το ένα πιο απογοητευτικό από το άλλο.
Ο Μπαμπούλας
Και στην καρδιά της ιστορίας βρίσκεται ο Νέβιλ, ως τραγικός ήρωας. Τα πρωινά μαζεύει προμήθειες και σκοτώνει όποιον βρικόλακα βρει αναίσθητο στο διάβα του, τα βράδια κλειδώνεται στο σπίτι του, το οποίο το έχει ζώσει με σκελίδες σκόρδου, καθρέφτες και σταυρούς για να κρατάει τους βρικόλακες μακριά. Αυτοί πετάνε πράγματα στο σπίτι και κάνουν φασαρία ενώ γυναίκες γδύνονται για να τον δελεάσουν και να τον οδηγήσουν στην έξοδο, στοχεύοντας στην ανάγκη για ανθρώπινη επαφή. Για να περάσει γρηγορότερα η νύχτα, μεθάει και βάζει δυνατά μουσική, μήπως και καλύψει τις φωνές και τη φασαρία τους.
Η ικανότητα του συγγραφέα να κάνει τους αναγνώστες να ταυτιστούν με τον Νέβιλ αποτελεί καταλυτικό παράγοντα του δυνατού τουίστ που επιφυλάσσεται στο φινάλε. Αρχικά, βλέπουμε έναν άνθρωπο ολομόναχο να πολεμάει τέρατα. Έναν άνθρωπο που δεν ακούει την ίδια του τη φωνή, γιατί δεν μιλάει με κανέναν. Αργότερα συναντάει έναν σκύλο και η ανάγκη του για συντροφιά τον ωθεί να τον προσεγγίσει, ενώ όταν του μιλάει δεν αναγνωρίζει την ίδια του τη φωνή. Έπειτα, ο τελευταίος άνθρωπος στη γη προσπαθεί να βρει μια θεραπεία για τον βαμπιρισμό. Μελετάει στην τοπική βιβλιοθήκη, κάνει πειράματα στους βρικόλακες που μαζεύει από τον δρόμο, γιατί όπως είπαμε προσπαθεί να κατανοήσει την κατάστασή του. Και ποια η ανταμοιβή του για όλα αυτά;
Στο τέλος, ο Νέβιλ μαθαίνει πως οι βρικόλακες που σκοτώνει δεν είναι όλοι αιμοδιψείς. Μαζί τους υπάρχουν άνθρωποι που έχουν τον ιό -και κάποια στοιχεία βαμπιρισμού- αλλά δεν είναι άγριοι όπως οι περισσότεροι, ενώ ταυτόχρονα έχουν την ίδια αδυναμία στον ήλιο, με αποτέλεσμα να επηρεάζονται από το φως του. Ο Νέβιλ, αδυνατώντας να διακρίνει τη διαφορά, τους σκοτώνει όλους, αιμοδιψείς και μη. Εν τω μεταξύ, αυτοί οι «νεοβρικόλακες» έχουν βρει τρόπους να νικήσουν την αρρώστιά τους και σιγά σιγά έχουν αρχίσει να δημιουργούν μια νέα κοινωνία. Μια κοινωνία στην οποία ο Νέβιλ είναι το τέρας και τον θέλουν νεκρό.
Αφού ο συγγραφέας καταφέρνει να βάλει τον αναγνώστη στη θέση του πρωταγωνιστή και να τον κάνει να αισθανθεί είδος προς εξαφάνιση, το βιβλίο τελειώνει με τον Νέβιλ να αναγνωρίζει τη νέα τάξη πραγμάτων και να κατανοεί πλήρως τους λόγους που θέλουν να τον σκοτώσουν, όπως και τη θέση του στον νέο αυτόν κόσμο. Για εκείνους, έχει μετατραπεί πλέον σε μια ιστορία που θα λένε στα παιδιά τους για να καθίσουν φρόνιμα, σε ένα πλάσμα που εμφανίζεται την ημέρα και σκοτώνει ανθρώπους στον ύπνο τους. Ο δικός τους μπαμπούλας. Ένας ζωντανός θρύλος.
Ο Ζωντανός Θρύλος είναι ένα βιβλίο τρόμου που διαβάζεται την ημέρα, γιατί τότε εμφανίζεται και το πραγματικό τέρας της ιστορίας του. Αλλά συνιστώ προσοχή. Αν το διαβάσετε στην παραλία, καλό είναι να ρίξετε μια ματιά δίπλα σας για το ποιος είναι ζωντανός και ποιος όχι. Αν είστε μόνο εσείς, τότε η ιστορία επαναλαμβάνεται.
