Η ΤΡΟΦΗ, το ΣΩΜΑ και η ΓΛΩΣΣΑ, σημαντικές κατακτήσεις της ανθρώπινης πολιτισμικής συνθήκης και εμπλουτισμένα με νέα πεδία κοινωνικού και ηθικού προβληματισμού· όπως η μόλυνση του περιβάλλοντος, η σεξουαλική ταυτότητα, η τεχνητή νοημοσύνη, οι εξαρτήσεις από το διαδίκτυο, νέες πραγματικότητες που αναδύονται στη σύγχρονη εποχή σε ζητήματα έμφυλων ταυτοτήτων, βιοηθικής αλλά και περιβάλλοντος, γίνονται οι πυλώνες διερεύνησης σε ένα ιδιόμορφο καλλιτεχνικό τοπίο ενορχηστρωμένο από τον Νίκο Διαμαντή, καλλιτεχνικό διευθυντή του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά, στην παράσταση – εγκατάσταση “WHAT DO WE OWE DEMOCRACY / ΤΙ ΟΦΕΙΛΟΥΜΕ ΣΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ”
Η φιλόδοξη αυτή δράση αποτελεί συνεργασία του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά με το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου 2024, το οποίο στο φετινό του πρόγραμμα έχει συνοδοιπόρο τη ΔΕΗ, που στηρίζει ως Μεγάλος Χορηγός ενεργά τον μεγάλο πολιτιστικό θεσμό της χώρας μας, αναγνωρίζοντας την τεράστια σημασία του πολιτισμού στη διαμόρφωση ενός καλύτερου αύριο.
Σε μια δημιουργική συζήτηση μαζί του, επτά καταξιωμένοι συγγραφείς από τον χώρο της πεζογραφίας και του θεάτρου, o Ηλίας Μαγκλίνης, o Μιχάλης Μακρόπουλος, η Γλυκερία Μπασδέκη, η Σοφία Νικολαΐδου, ο Νικήτας Σινιόσογλου, η Βίβιαν Στεργίου, και ο Χρήστος Χρυσόπουλος κλήθηκαν να γράψουν θεατρικά κείμενα, ως μια ένδειξη έμπρακτη της εννοιολογικής σύνθεσης της δημοκρατίας, μια «αποδεδειγμένη δίψα για δημοκρατία», όπως ο ίδιος θα δηλώσει.
«Γνωρίζοντας το συγγραφικό τους έργο αλλά και τους ίδιους, θεώρησα απαραίτητα να μπω σε μια δημιουργική συζήτηση μαζί τους, άλλοτε ευθεία, άλλοτε λοξή, άλλοτε δια της φλυαρίας και άλλοτε δια της σιωπής. Έθεσα τους θεματικούς πυλώνες και εκείνοι μου παρέδωσαν κείμενα για τα οποία είμαι ιδιαίτερα υπερήφανος», αναφέρει στην κουβέντα μας ο Νίκος Διαμαντής. Πρόθεσή του με όλο αυτό το δημιουργικό σύμπαν που έχει δημιουργήσει, η συγκίνηση και ο στοχασμός του θεατή. «Η Τέχνη πρέπει ταυτόχρονα να σε συγκινεί, να σε μετακινεί και να σε κάνει να στοχάζεσαι. Να χάνεις τις βεβαιότητές σου. Και κάτι τέτοιο μπορεί να συμβεί, μέσω μιας αβεβαιότητας. Και η γενεσιουργός δύναμη της αβεβαιότητας, είναι η συγκίνηση. Συγκίνηση που υπάρχει όταν δονούμαστε ολοκληρωτικά, ψυχή και σώμα».
Λίγο πριν την πρεμιέρα μιλήσαμε με τους επτά συγγραφείς για το έργο τους, τον τρόπο προσέγγισης αλλά και το δικό τους ορισμό για την έννοια της Δημοκρατίας.
«Οι χάρτες των υπέροχων σωμάτων μας»: Ηλίας Μαγκλίνης και Σοφία Νικολαΐδου
Μιλούσα εχθές με μια υπέροχη νεαρή γυναίκα, την Καίτη, στα 13 της χρόνια διαγνώστηκε με καρκίνο και οι γιατροί για να τη σώσουν αναγκάστηκαν να τις αφαιρέσουν το αριστερό της χέρι. Κοιτάω το χέρι της και για να ακριβολογώ, κοιτάω το σημάδι της αλλοτινής παρουσίας ενός χεριού που τώρα έχει δώσει τη θέση του σε ένα τατουάζ, αιώνιο σημάδι της ζωής που κέρδισε. Η ζωή πάνω από τον θάνατο, η ανάσταση εντός των ζωντανών κορμιών μας. Ορίστε η εικόνα μου για να εστιάσω στην πρώτη ενότητα της θεατρικής εγκατάστασης. «Οι χάρτες των υπέροχων σωμάτων μας» με τον συγγραφέα Ηλία Μαγκλίνη σε ένα προσωπικό, σπαρακτικό κείμενο, αφηγούμενος τη δική του εμπειρία μέσα στους παγωμένους και θλιβερούς τοίχους των νοσοκομείων του «Αγία Σοφία» και τη Σοφία Νικολαΐδου με τις λέξεις της να αποπειράται μια περιπλάνηση στα σημάδια των σωμάτων μάρτυρες της ζωής, της κατηφόρας ή της ανηφόρας της, στις χαραγμένες διαδρομές του βίου μας.
Ο Ηλίας Μαγκλίνης όταν του παρουσιάστηκαν οι τρεις διαφορετικές πτυχές του όλου εγχειρήματος που ο Νίκος Διαμαντής είχε σκεφτεί, θα επιλέξει εκείνη της υγείας:
«Ορμώμενος από την εμπειρία μου ως γονιός παιδιού που νόσησε με καρκίνο παραμονές του πρώτου μεγάλου lockdown, αρχές του 2020 επέλεξα εκείνο της υγείας. Σταδιακά, η εμπειρία εκείνη υπερέβη το αυστηρά προσωπικό επίπεδο: άρχισα να βλέπω πλέον όλο και πιο καθαρά τα άλλα παιδιά που νοσηλεύονταν στην παιδογκολογική του “Αγία Σοφία”, άρχισα να βλέπω τη “μεγάλη εικόνα”, χάρη βέβαια και στο γεγονός ότι το δικό μου παιδί ανταποκρίθηκε καλά από νωρίς στις χημειοθεραπείες και μια σχετική ψυχραιμία μέσα μου επανήλθε – σιγά σιγά και βασανιστικά, πάντως επανήλθε. Πολύ φυσικά, και αυθόρμητα, ζήτησα λοιπόν να ασχοληθώ με το ζήτημα της υγείας μεταφέροντας μέσα από τέσσερα μονολογικά αφηγηματικά κείμενα διαφορετικές πλευρές αυτής της εμπειρίας μέσα στον χρόνο και μέσα στην Ιστορία. Μονάχα ένα μέρος αυτής της άτυπης μικρής τετραλογίας έχει βάσεις στη δική μας οικογενειακή εμπειρία».
Για τη Σοφία Νικολαΐδου η ιδέα γεννήθηκε στον δρόμο:
«Είχα συγκεντρώσει το υλικό που διαισθανόμουν πως θα χρησιμοποιήσω, το είχα μελετήσει, απλά δεν ήξερα τι να το κάνω. Και αίφνης, περπατώντας στην Αγίου Δημητρίου, άναψαν τα φώτα του μυαλού και όσα μέχρι τότε φαίνονταν ασύνδετα απέκτησαν νόημα».
Ποιοι είναι όμως «Οι χάρτες των υπέροχων σωμάτων μας»; «Υποθέτω πως είναι η ζώσα σάρκα, το παλλόμενο κορμί που υποφέρει με διάφορους τρόπους αρπαγμένο στους τροχούς της Ιστορίας. Έχω ξαναπεί ότι η Ιστορία είναι συναρπαστική όταν τη διαβάζεις, όταν τη μελετάς, αλλά αφόρητη όταν τη ζεις», μοιράζεται στο ελc ο Ηλίας Μαγκλίνης. «Νομίζω θα επιβεβαίωναν αυτό οι Ουκρανοί ή οι κάτοικοι της Γάζας ή οι Ισραηλινοί που σφαγιάστηκαν από τη Χαμάς. Δεν υποφέρει μονάχα η ψυχή, ο εσωτερικός μας κόσμος. Και το σώμα είναι το μόνο που έχουμε σε αυτό τον κόσμο, μέχρι να κλείσουμε τα μάτια μας για πάντα. Στη δική μου περίπτωση, έχω κατά νου τα παιδικά σώματα που τα κατατρώει αυτό που οι παλαιοί αποκαλούσαν “σαράκι”. Λένε πως η εικόνα ενός παιδιού που νοσεί από καρκίνο είναι η μόνη αληθινή απόδειξη πως δεν υπάρχει Θεός».
Για τη Σοφία Νικολαΐδου το γυναικείο σώμα είναι ο πρωταγωνιστής, ορίζει και καθορίζει τις ιστορίες της:
«Τα σώματά μας μαρτυρούν την περιπέτεια του βίου μας. Μικρές ή μεγαλύτερες ουλές, να εκείνη στο φρύδι (πτώση από την τσουλήθρα), στο γόνατο (άτιμο ποδήλατο), στο στήθος (σωστική μαστεκτομή). Αν βάλει κανείς το χέρι του πάνω σ’ αυτόν τον χάρτη, αν διατρέξει το σώμα με οδηγό τα σημάδια του, μπορεί να διηγηθεί τόσες ιστορίες. Οι δικές μου ιστορίες, εδώ, σ’ αυτήν την παράσταση, αφορούν το γυναικείο σώμα. Από την Πριγκίπισσα με το Τατουάζ ως την Άτοσσα αλλά και μια σύγχρονη μαμά, όλες γυναίκες με ουλές στο στήθος, αφηγούνται.»
Η θεατρική μεταφορά των κειμένων είναι μια επιτακτική ανάγκη που οφείλουν να λάβουν υπόψη τους κατά την προσέγγιση των κειμένων τους. Ο Ηλίας Μαγκλίνης αποφασίζει να συνθέσει έναν μονόλογο:
«Θεωρώ τον εαυτό μου αφηγητή. Θέλω να πω, το πρώτο που μου έρχεται πολύ φυσικά είναι να αφηγηθώ μια ιστορία, αληθινή ή επινοημένη, μικρή σημασία έχει για μένα. Μπορεί να είναι και τα δύο ταυτόχρονα. Δεν είναι, λοιπόν, η πρώτη, πηγαία χειρονομία μου να στήσω ένα θεατρικό δράμα. Κινήθηκα, κατά συνέπεια, στο πλαίσιο των μονολογικών, αφηγηματικών κειμένων, λαμβάνοντας υπόψη συνεχώς πως θα είναι ένα συνολικό κείμενο που θα παρουσιαστεί προφορικά από ηθοποιούς. Δεν ήταν εύκολο αλλά ήταν ερεθιστικό. Και έχω σκοπό να μεταπλάσω αυτό το πρωταρχικό κείμενο σε κάτι ευρύτερο, και ίσως λίγο πιο “πεζογραφικό”, σε ένα μελλοντικό βιβλίο. Μια βασική πρόκληση στη δική μου περίπτωση ήταν να καταστήσω δραστικό ένα κείμενο που έχει όμως ένα εξαιρετικά απωθητικό, για τον περισσότερο κόσμο, θέμα. Ένα θέμα που κανένας ουσιαστικά δεν θέλει να συζητάει διότι, πολύ εύλογα, το φοβάται. Απολύτως κατανοητό και ανθρώπινο.»
Αλλά και η Σοφία Νικολαΐδου θα γράψε εξαρχής το κείμενό της ως θεατρικό, «δηλαδή γράφτηκε για να παιχτεί. Στο θέατρο οι κώδικες είναι διαφορετικοί: υπάρχει ένα σώμα επί σκηνής, που εκφέρει τον λόγο. Οι σιωπές λειτουργούν αλλιώς, σε σχέση με την πεζογραφία, ο ρυθμός της αφήγησης είναι διαφορετικός, ο τρόπος που συναρμόζονται οι λέξεις μεταξύ τους, ο τρόπος που αναπνέουν η μια δίπλα στην άλλη είναι διαφορετικός», αναφέρει στη συζήτησή μας.
Και όσο για την έννοια της Δημοκρατίας; «Ελευθερία και Λόγος» τα συστατικά που την ορίζουν για τον Ηλία Μαγκλίνη και «το να ζούμε ο ένας πλάι στον άλλον με κανόνες, κατανόηση, ελευθερία και να αποφασίζουμε οι ίδιοι για όσα μας αφορούν» για τη Σοφία Νικολαΐδου.
«Μέχρι το επόμενο δελτίο ειδήσεων θα είναι αργά»: Γλυκερία Μπασδέκη και Χρήστος Χρυσόπουλος
Η Γλυκερία Μπασδέκη και ο Χρήστος Χρυσόπουλος συναντιούνται συγγραφικά στην ενότητα Γλώσσα και καταβυθίζονται στην επικαιρότητα που δελτία ειδήσεων «πετάνε» μέσα στα σπίτια μας ανοίγοντας καθημερινά, για τους καθισμένους μπροστά στους δέκτες, την αυλαία του παραλόγου μιας κοινωνίας σήψης. Μια καθημερινή κόλαση, σπαρακτικά γεγονότα, φόνοι, οικογενειακές τραγωδίες, δυστυχήματα στην άσφαλτο, συναγερμός από τρομοκρατικές επιθέσεις άλλοτε γνωστές και άλλοτε φαντάσματα που αφαιρούν ζωές, άνθρωπος εναντίον ανθρώπου.
Η Γλυκερία Μπασδέκη και οι τρεις ηρωίδες της αφηγούνται τα προσωπικά τους βιώματα ενώ η συγγραφική πένα του Χρήστου Χρυσόπουλου φωτίζει γεγονότα με τα δικαιώματα των μειονοτήτων, τα κοινωνικά άκρα στο επίκεντρό τους.
«Oι αδικοσκοτωμένοι, οι αποσυνάγωγοι, οι αδικημένοι της μικρής και της μεγάλης ιστορίας ήταν πάντα φίλοι μου», μοιράζεται στο ελc η Γλυκερία Μπασδέκη. «Ο Νίκος Διαμαντής με “έριξε’” στην ενότητα Γλώσσα και σχεδόν αυτόματα αποφάσισα να καταγράψω τα επίσημα κείμενα της φρίκης. Χρησιμοποίησα δηλαδή ως αρμούς στη μυθοπλασία τα πραγματικά επίσημα έγγραφα (δικόγραφα, ιατροδικαστικές, καταγραφές ) που περιγράφουν με φρικώδη ακρίβεια τον ανθρώπινο εξευτελισμό. Οι τρεις ηρωίδες μου, μια ύποπτη για μαγεία, μια ηρωίδα της Εθνικής Αντίστασης και μια νεαρή γυναίκα που κατηγορήθηκε για συμμετοχή σε τρομοκρατική οργάνωση, μετα-αφηγούνται, μιλούν δηλαδή μέσα από τον θεσμικό Λόγο της εξουσίας που τις βασάνισε, τις δολοφόνησε, τις εξευτέλισε. Τύχη αγαθή που η γλώσσα μου θα συναντηθεί με τη Μάνια Παπαδημητρίου».
Ο τίτλος της ενότητας είναι «μια φράση που επέλεξε ο Νίκος Διαμαντής ως τίτλο στην ενότητα Γλώσσα. Εγώ την διαβάζω ως την επείγουσα ανάγκη να σώσουμε τη Δημοκρατία και να σωθούμε, ταυτόχρονα, απ’ αυτήν. Ο χρόνος δεν είναι απεριόριστος. Πρέπει να το καταλάβουμε το συντομότερο δυνατόν».
«Ο θάνατος της Ζάκι ήταν για καιρό στο μυαλό μου ως αφετηρία για ένα κείμενο -ή καλύτερα, για μια σκέψη- που θα επιδίωκε να διερευνήσει την ηχώ των γεγονότων», αναφέρει για το κείμενό του ο Χρήστος Χρυσόπουλος. «Ο θάνατος της Ζάκι, βεβαίως αφορά ένα ευρύ πεδίο ζητημάτων που συνάπτονται με τη δημοκρατία, εμένα όμως δεν με αφορούσε αυτό το πλέγμα (μισαλλοδοξίας, σεξισμού, ρατσισμού, ομοφοβίας αστυνομικής βίας, αυτοδικίας, ΜΜΕ, δικαιοσύνης, πολιτικής δημόσιου χώρου…κ.ά) αλλά αυτό που απομένει από το γεγονός, με απασχολεί η ηχώ των γεγονότων, αυτό που καθίστανται τα γεγονότα μετά την επιτέλεσή τους, επειδή αυτό ακριβώς είναι αποτέλεσμα ενός συλλογικού βίου».
Και όσο για την έννοια της Δημοκρατίας; «Δημοκρατία είναι η ηθική της κοινότητας. Χωρίς κοινότητα δεν υπάρχει ηθική και χωρίς ηθική δεν υπάρχει κοινότητα. Εκτός αν στη διανομή επιλέξουμε τους ρόλους του Θεού ή του θηρίου. Δεν θα πάει πολλές σεζόν, όμως, αυτή η παράσταση…» αναφέρει με αφοπλιστικό χιούμορ η Γλυκερία Μπασδέκη ενώ για τον Χρήστο Χρυσόπουλο πρόκειται για «μια συντομογραφία για τις συγκρούσεις που αναπτύσσονται στον ατομικό και τον συλλογικό βίο».
«Το αίσθημα του δικαίου να αφορά κάθε πλάσμα με το οποίο μοιραζόμαστε τον πλανήτη»: Mιχάλης Μακρόπουλος, Νικήτας Σινιόσογλου και Βίβιαν Στεργίου
Σε έναν κόσμο διαρκώς μεταβαλλόμενο, σε έναν κόσμο που φλέγεται, γυρίζοντας αλαζονικά την πλάτη στη γενεσιουργό δύναμη της φύσης και στα ταπεινά πλάσματα που εκατομμύρια χρόνια συνυπάρχουν στον πλανήτη μας, η αξία της Δημοκρατίας μοιάζει να καταπατείται:
«Το αίσθημα του δικαίου να αφορά κάθε πλάσμα με το οποίο μοιραζόμαστε τον πλανήτη», είναι η δεύτερη θεματική ενότητα της παράστασης με τους συγγραφείς Μιχάλη Μακρόπουλο, Νικήτα Σινιόσογλου και Βίβιαν Στεργίου να σηκώνουν τα συγγραφικά τους μανίκια και να εξαπολύουν λέξεις οβίδες για την κλιματική κρίση, τα ανυπεράσπιστα πλάσματα της γης, του αέρα και των θαλασσών αλλά και τον εκθρονισμένο άνθρωπο από τη βασιλική θέση που αυτοβούλως διατηρούσε αιώνες από ένα κύμα ανδροειδών που έχουν σηκώσει το λάβαρο της επανάστασης.
Πώς γεννήθηκε η ιδέα για το κείμενο και πώς προσέγγισαν ο καθένας τους τη θεματική;
«Ο Νίκος Διαμαντής, μου ζήτησε να γράψω κάτι για έναν ψαρά, έναν “διαχρονικό” ψαρά, ας πούμε, ενώ η θάλασσα γύρω του αλλάζει, “αδειάζει”, ρυπαίνεται», μοιράζεται ο Μιχάλης Μακρόπουλος. «Το στριφογύρισα γι’ αρκετό καιρό στο μυαλό μου, ώσπου τελικά ένιωσα πως αυτό που θα ʼθελα να γράψω θα βασιζόταν σε μύθους απ’ όλον τον κόσμο, αλλαγμένους όμως. Έτσι, χρησιμοποίησα ιστορίες των Αβοριγίνων, από την Πολυνησία, τη Ρωσία, κ.λπ., κι έπλασα ένα κείμενο ονειρικό, παραμυθιακό ꟷ ένα διάλογο ανάμεσα στον ψαρά και σ’ ένα ψάρι που γεννιέται όταν ο άνθρωπος ζευγαρώνει με τη θάλασσα. Ο “πρωτόγονος” κυνηγός, ο ψαράς, σεβόταν το θήραμά του. Κόπιαζε για να το χτυπήσει και του ζητούσε ως και συγγνώμη, ακόμα, που του πήρε τη ζωή. Υπήρχε ένας σεβασμός από τον άνθρωπο προς ό,τι τον περιέβαλε, μια αίσθηση ότι δεν ήταν, αυτός, κάτι ξέχωρο, αλλά ανήκε σ’ έναν κόσμο όπου όλα συνυπήρχαν. Αυτό το δέσιμο χάθηκε, και μαζί ο σεβασμός, το αίσθημα δικαίου που λέτε», συνεχίζει. Αναφορικά με την προσέγγιση στο κείμενό του «βρήκα τους μύθους, τους μετέπλασα, τους έπλασα σ’ ένα κείμενο. Και, ναι, σκεφτόμουν κάποιον να αφηγείται σαν παραμυθάς την ιστορία, και με τις κινήσεις του να την «υποδύεται».
Ο Νικήτας Σινιόσογλου από την άλλη πλευρά εδώ και καιρό συγκεντρώνει ειδήσεις που αφορούν περιστατικά βασανισμού ζώων, υλικό για ένα βιβλίο:
«Ίσως κουράστηκα από την ιδέα του ανθρώπου, και από τις ιδέες των ανθρώπων γενικώς, ή συμβαίνει το αντίθετο, κάτι πολύ ανθρώπινο κατοπτρίζεται στο πρόσωπο του ζώου και στον πόνο του, κάτι που ξεφεύγει από τις βολικές εκλογικεύσεις του βίου και από τις τακτοποιήσεις αιώνων.»
Για τον Νικήτα Σινιόσογλου έχει φθάσει η στιγμή που ο αυτοκηρυγμένος Βασιλιάς του πλανήτη, ο άνθρωπος χάνει τη θέση του, μια επαναστατική στιγμή ιδιότυπης δικαιοσύνης:
«Η επικράτεια του μετα-ανθρώπινου έχει να κάνει με την τεχνητή νοημοσύνη, αλλά και με μια ακόμη επέκταση πέρα από τον άνθρωπο, που μας συνδέει με το ζωϊκό και το χθόνιο και το οργανικό, υπαγορεύοντας πλέον την αναγνώριση του μη ανθρώπινου ζώου ως ισότιμου προσώπου. Αυτή η αναγνώριση είναι επαναστατική, καθώς ο άνθρωπος παύει να ’ναι η κορωνίδα της δημιουργίας, επιτέλους πέφτει από το βάθρο του… Αλλά, μια τέτοια απαγκίστρωση γίνεται κι η είσοδος σ’ έναν χώρο, όπου νιώθεις κάτι από την ανάσα μιας λησμονημένης εγγύτητας».
Αναφορικά με την προσέγγισή του κατά την πορεία συγγραφής του έργου ο Νικήτας Σινιόσογλου θα αναφέρει:
«Γράφω για να σώζω στιγμές, καθώς τις λιώνει το προχώρημα της ζωής, κι η διάσωση των στιγμών είναι μαζί η μεταμόρφωσή τους. Εδώ, είχα να κάνω με τις στιγμές πριν τον θάνατο, με ένα γατί, με ένα καβούρι, με άλλα ζώα, που τους έδωσα τη μορφή μονολόγων και τα φαντάστηκα να μου μιλούν».
Και καθώς τα κείμενα προορίζονται για θεατρική μεταφορά δεν γινόταν να παραλείψουμε αυτή τη σημαντική τεχνική λεπτομέρεια στην κουβέντα μας: «Εξαρχής η ιδέα της θεατρικής μεταφοράς ήταν στο μυαλό μου. Άλλωστε, δεν αποδέχομαι την τεχνητή διάκριση των ειδών του λόγου, ο λόγος είναι πρωτίστως μια επιτέλεση, ο λόγος κάνει πράγματα, είναι θέατρο και αφήγηση και εικόνα και στοχασμός και σώμα. Ειδικά ο μονόλογος είναι το αδέρφι του ελεύθερου στοχασμού, κι ο δυο είναι απόπειρες ή δοκιμές να ειπωθεί κάτι που μας υπερβαίνει, ένας σωματικός λόγος που επιτελεί ένα αυτοζωγράφισμα μέσα απ’ την παρέλευση του χρόνου».
Οι σύγχρονες τεχνολογίες και η διείσδυσή τους στην καθημερινότητα των πολιτών και των θεσμών των σημερινών δημοκρατιών η αφορμή για το κείμενο αυτής της θεματικής και τη Βίβιαν Στεργίου, η οποία αναφέρει σχετικά:
«Μέσα από κάποιες τηλεφωνικές συζητήσεις με τον Νίκο Διαμαντή και μέσα από δικούς μου προβληματισμούς για το πώς επηρεάζουν οι σύγχρονες τεχνολογίες τις δημοκρατίες. Ανήκουμε σ’ άλλες γενιές, αλλά συμφωνήσαμε πως η λεγόμενη οικονομία της προσοχής είναι μία γενικευμένη αποβλάκωση. Οπότε έγραψα έναν μικρό μονόλογο όπου ένας άνθρωπος προσπαθεί να τραβήξει την προσοχή, για να πει το απόλυτο τίποτα. Και μετά κάνει το ίδιο ξανά και ξανά, κάμποσες φορές, γιατί ήθελα ουσιαστικά ν’ αποτυπώσω τον θόρυβο συγκεκριμένων σημείων του διαδικτύου. Το πώς χαλάει η προσοχή, η συζήτηση, η ιεράρχηση των προτεραιοτήτων.
Ήθελα να πω για το πώς γινόμαστε εχθρικοί και ανάλαφροι, ανόητοι που μιλούν για γάτες και ημερομηνίες γενεθλίων, όταν δεν είμαστε ανθρωποφάγοι που δαγκώνουν στο ψαχνό πίσω απ’ την οθόνη τους. Και πώς χρειάζεται να ξαναγυρίσουμε στα υλικά της ζωής μας, σε κάτι απτό, στην τροφή που θρέφει, όχι σ’ ό,τι μάς αδειάζει και μάς κάνει εύκολη λεία για χειραγώγηση», αναφέρει στην κουβέντα μας. «Δημοκρατία χωρίς δικαιοσύνη δεν υπάρχει. Ή δεν έχει μέλλον. Το βλέπουμε με τις ανισότητες παντού στον κόσμο που κατατρώνε τις κοινωνίες», και εδώ εντοπίζεται η καρδιά του προσωπικού της κειμένου.
Η θεατρική μεταφορά ήταν διαρκώς στο μυαλό της, ειδικά μάλιστα στην προκειμένη περίπτωση ενός θεατρικού δρώμενου-εγκατάσταση όπου ο κόσμος περιφέρεται, κινείται:
«Φυσικά σκεφτόμουν ότι θα παιχτεί σε σκηνή και μάλιστα σ’ έναν ανοιχτό χώρο όπου ο κόσμος θα πηγαινοέρχεται. Το είχα αυτό κατά νου διαρκώς. Μάλιστα διάλεξα την επανάληψη που κάνει το κείμενο να προσιδιάζει σε λούπα για δυο λόγους: πρώτον για να μοιάζει μ’ ένα τεχνικό σύστημα που δεν λειτουργεί καλά, που ‘χει πέσει σε ατέρμονα βρόχο και δεύτερον, επειδή σκεφτόμουν ότι ο κόσμος θα περιδιαβαίνει ή θα βρίσκεται εκεί τυχαία κι άρα δεν θα εστιάζει την προσοχή του στα λεγόμενα. Είναι ένα τυχαίο, μη συγκεντρωμένο κοινό που ίσως κουνιέται ή έχει το μυαλό του αλλού και που κάποιος του απευθύνεται κάπως λοξά, για να του τραβήξει την προσοχή».
Και όσο για την έννοια της Δημοκρατίας; «Προφανώς όχι το κράτος, η «δύναμη», των πολλών, μα η υποχρέωση καθενός να προφυλάσσει τα δικαιώματα του άλλου, το δικαίωμά του στη μόρφωση, στην υγεία, στη συμμετοχή στον δήμο, ακόμα κι αν έτσι η πλειονότητα “ξεβολεύεται“. Ειδάλλως, έχουμε απλώς το “κράτος” των πολλών ꟷ κι ο ανάπηρος, ένα παράδειγμα λέω, δεν κατορθώνει να διασχίσει καν τον δρόμο για να πάει αντίκρυ. Δημοκρατία είναι η γνώση πως μ’ αυτό που πράττω, κι αυτό που δεν πράττω, δεν βλάπτω τον άλλον. Ον μυθικό, δηλαδή, σαν τη χίμαιρα…», αναφέρει ο Μιχάλης Μακρόπουλος.
Αποστομωτικός και εύστοχος ο Νικήτας Σινιόσογλου θα σχολιάσει:
«Μα τι πλιάτσικο που γίνεται στις ωραίες λέξεις! Συντεχνίες καβαλούν το κύμα της εποχής για να προωθήσουν τις δουλειές και τα συμφέροντά τους, οπότε στόχος τους δεν είναι στ’ αλήθεια η δημοκρατία, ούτε η δικαιοσύνη, ή η ισότητα, αλλά η κατίσχυση. Φωνάζουν για το ορθό, τάχα, για να προβάλλουν με έναν εύσχημο τρόπο τους εαυτούς τους… Διόλου τυχαία, τέτοιες επιδείξεις ορθοφροσύνης είναι μονότονες, προβλέψιμες και περίκλειστες, το φαινόμενο που ονομάζουμε echo chamber. Όμως, δημοκρατία δεν υπάρχει χωρίς διακινδύνευση, πάντως δεν υπάρχει εκεί που το σωστό και το λάθος μοιάζουν με καθαρισμένα χωράφια και οι κρίσεις είναι γρήγορες, απόλυτες και δικανικές.
Στον αντίποδα, νομίζω πως η δημοκρατία επιβιώνει εξωθεσμικά, αναπάντεχα και ατυπικά, ας πούμε στην ενστικτώδη ανθρώπινη ανοχή για ό,τι πάσχει στο περιθώριο της ψυχής, της ζωής, και του χώρου, ή στη φυσική περιέργεια για ό,τι σου φανερώνεται ανοίκειο, αμφίβολο, τρομακτικό και ξένο. Οι πιο γνήσιοι φορείς της δημοκρατίας παραμένουν συντελεστές του αγνώστου, όσοι απλώνονται, ακόμη και χωρίς να το αντιλαμβάνονται, προς αυτό που παραγνωρίζεται και προς αυτό που παροπλίζεται, όσοι δημιουργούν με ό,τι απαξιώνεται και με ό,τι πετιέται…».
Για τη Βίβιαν Στεργίου, Δημοκρατία σημαίνει: «ισότητα κι ελευθερία. Συνύπαρξη, αλληλοσεβασμός, ανθρώπινα δικαιώματα και διαφορετικοί άνθρωποι που μπορούν να συνυπάρχουν χωρίς να σφάζονται. Τα πιο δύσκολα πράγματα, δηλαδή, αλλά πράγματα για τα οποία αξίζει να παλεύει κανείς με ό,τι μέσο διαθέτει. Και φυσικά όλ’ αυτά πρέπει να επαναπροσδιορίζονται διαρκώς, αφού τόσες και τόσες φρικαλεότητες συνέβησαν και συμβαίνουν στο όνομα της ελευθερίας ή της ισότητας».
