«οὐ τοὺς κρατοῦντας χρὴ κρατεῖν ἃ μὴ χρεών»
(σωστό δεν είναι όσοι εξουσιάζουν, να αψηφούν το δίκιο)
Ευριπίδης, Εκάβη, στ. 282
Simul et Singulis
Comédie Française
«Μια παράσταση είναι πάντα μια πράξη συλλογικής γραφής» T.R.
Ο βαθιά πολιτικός Tiago Rodrigues
«Είμαι ο Tiago Rodrigues, εργάζομαι για το Φεστιβάλ της Avignon και σας καλωσορίζω σε αυτήν την γιορτή αντίστασης και Δημοκρατίας», με αυτά τα λόγια ο νέος καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ υποδέχτηκε τους θεατές σε μια βραδιά-εκτός προγράμματος-με στόχο «την κινητοποίηση ενάντια στην ακροδεξιά» πριν από την καθοριστική δεύτερη Κυριακή των εκλογών στη Γαλλία.
Μετά το τέλος της βραδινής παράστασης η Cour d’Honneur, η μεγαλύτερη σκηνή της Αβινιόν, κατακλύστηκε από ακτιβιστές, πολιτικούς, συνδικαλιστές, αλλά κυρίως από καλλιτέχνες μέχρι τα ξημερώματα της επομένης ο ίδιος θα δηλώσει στον τηλεοπτικό σταθμό France Info ότι «στην Αβινιόν θα λάμβανε χώρα μια γιορτή Αντίστασης».
Ο πολυσχιδής Tiago Rodrigues είναι Πορτογάλος και είναι ταυτόχρονα ηθοποιός, σκηνοθέτης και δραματουργός, και ο πρώτος μη Γάλλος καλλιτεχνικός διευθυντής της Αβινιόν.
Υπηρέτησε ως καλλιτεχνικός διευθυντής της Mundo Perfeito – που συνδημιούργησε το 2003 με τη Magda Bizarro και που απέφερε περίπου 30 παραστάσεις. Διορίστηκε από τον Υπουργό Πολιτισμού τον Δεκέμβριο του 2014 ως καλλιτεχνικός διευθυντής του Teatro Nacional D. Maria II, θέση που κράτησε μέχρι το 2021.
Είναι πολυβραβευμένος. Ενδεικτικά αναφέρω: το 2018 βραβεύτηκε με το 15ο Europe Theatrical Reality Prize, το 2019, τιμήθηκε από τη Γαλλική Δημοκρατία με τον τίτλο του Ιππότη του Τάγματος των Τεχνών και των Γραμμάτων (Chevalier de l’Ordre des Arts et des Lettres). Το 2019, του απονεμήθηκε το βραβείο Pessoa, για την «εξαιρετική προβολή εντός και εκτός της χώρας» και για την «αξιοσημείωτη συμβολή του στην ανάπτυξη των παραστατικών τεχνών της χώρας του», όπως αναφέρει κριτική επιτροπή στα πρακτικά για την 33η απονομή του βραβείου Pessoa. Τέλος, το 2021, η κυβέρνηση της χώρας του απένειμε το Μετάλλιο Πολιτιστικής Αξίας.
Η Comédie Française
Η Comédie-Française είναι ο πιο παλιός θίασος στον κόσμο που είναι ακόμα ενεργός. Ιδρύθηκε το 1681 και το πρώτο μέλος του ήταν η Catherine de Brie, ηθοποιός στον θίασο του Μολιέρου από το 1650. Ο διάσημος θίασος υποδέχτηκε την 1η Ιανουαρίου του 2024, τα δύο πιο πρόσφατα μέλη της: τον Julien Frison και τη Marina Hands, που αποτελούν το 541ο και το 542ομέλος της. Με καταστατικό σύνθημα το “Simul et Singulis”: -να είμαστε μαζί και ταυτόχρονα να είμαστε ο εαυτός μας -» και με «θυρεό» μια κυψέλη μελισσών που συμβολίζει την άοκνη και συνεχή προσπάθεια που διασφαλίζει την υψηλή ποιότητα και την αδιάλειπτη συνέχεια της θεατρικής τέχνης, αναλλοίωτες αρχές που κάνουν τον θίασο αυτό σεβαστό μέσα στους αιώνες.
Ο Tiago Rodrigues, η Comédie Française και η Εκάβη
«Λατρεύω το θέατρο του Tiago Rodrigues και μου αρέσει η ποιότητά του, τόσο μεγάλη σε βάθος όσο και σταθερή του απλότητα», θα πει ο Éric Ruf, καλ. διευθυντής και παλαιότατο μέλος της Comédie Française για την επικείμενη συνεργασία του ιστορικού θιάσου με τον σημαντικό σκηνοθέτη. Και θα συνεχίσει: «Ο Τιάγκο, θα «αρπάξει» την Εκάβη του Ευριπίδη, και θα εγγράψει – γράφει ήδη– μια παράλληλη ιστορία εμπνευσμένη από ένα κρατικό σκάνδαλο κακομεταχείρισης αυτιστικών παιδιών. Η σύνδεση των δύο κειμένων μας δείχνει την κολασμένη επανάληψη των κακών μας και την άσβεστη δίψα μας για δικαιοσύνη».
Hecuba not Hecuba: Από το καλλιτεχνικό εγχείρημα στην παραστασιακή πραγμάτωση
Στη συνομιλία του με τον Laurent Muhleisen (μεταφραστή και συμβουλο λογοτεχνίας της Comédie Française ), ο σημαντικός δημιουργός θα δηλώσει: «Δύο θεμελιώδεις λόγοι: ο ένας διαρκής, ο άλλος περιστασιακός, με οδήγησαν σε αυτήν την ιδέα της υπέρθεσης, που θα έλεγα ευχαρίστως “να γράφω δίπλα ή ανάμεσα στις γραμμές του Ευριπίδη”. Πάντα επιστρέφουμε στις ελληνικές τραγωδίες θέτοντας στον εαυτό μας τα ακόλουθα ερωτήματα: τι νόημα έχουν σήμερα; Πώς μπορούν ακόμα να μας μιλάνε; Είναι πραγματικά διαχρονικές; Και αυτή είναι μια αναποτελεσματική προσέγγιση. Προτιμώ να κάνω το αντίθετο ερώτημα: έχει ακόμα νόημα ο κόσμος μας μέσα από το πρίσμα της ελληνικής τραγωδίας; Παραμένουμε αυτό το ανθρώπινο είδος για το οποίο μιλάει ο Ευριπίδης; Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το θέατρό μας ως μεγεθυντικό φακό για να αφυπνίσουμε τον σημερινό κόσμο –ακόμα κι αν αυτό σημαίνει να τον δούμε διαφορετικά– και να επιβεβαιώσουμε τις πεποιθήσεις μας ή να κάνουμε ανακαλύψεις;».
Είναι παραπάνω από σαφές ότι ο διεθνής δημιουργός αντιμετωπίζει το θέατρο ως μια θεμελιακά πολιτική πράξη. Ως ρήξη. Συνηθίζει να κάνει επανεγγραφές των έργων γράφοντας το κείμενο ο ίδιος, συχνά με την συνδρομή των ηθοποιών του μέσα από τη διαδικασία των προβών. Η επανασημασιοδότητση των κλασσικών κειμένων αναδεικνύεται ως δομικό χαρακτηριστικό του έργου του με γνώμονα το σήμερα και με απευθείας διάλογο μαζί τους.
Επίσης αγαπά να εμπλέκει στη δουλειά του τη βιογραφικότητα.
Έχει δε, την ικανότητά του να σπάει τα όρια μεταξύ του θεάτρου και των διαφορετικών πραγματικοτήτων.
Για τον τρόπο δουλειάς του θα πει: «Αυτός ο τρόπος δουλειάς μάλλον προέρχεται από την εμπιστοσύνη που έχω στο θέατρο».
Κατά τα λεγόμενά του αντιλαμβάνεται την Εκάβη ως πολιτικό σύμβολο που τον εκκινεί να μιλήσει για μια κοινωνική πραγματικότητα: «είναι ένα έργο για το πώς η κοινωνία λαμβάνει υπόψη την ευαλωτότητα. Αυτό το κείμενο είναι πρωτίστως ένα ισχυρό υλικό που επιτρέπει την αντιμετώπιση του ζητήματος της αναπαράστασης στο θέατρο, της δημόσιας διάστασής του».
Σχετικά με τον Ευριπίδη θα δηλώσει: «Με την Εκάβη, ο Ευριπίδης δημιούργησε ένα είδος παραβίασης στην κλασική τραγωδία. Για πρώτη φορά μας δίνει να ακούσουμε την εσωτερική ζωή των ηρώων, δημιουργώντας ένα ευαίσθητο πορτρέτο βασισμένο στα συναισθήματά τους. Ίσως ήταν ο πρώτος συγγραφέας που συνέλαβε και επέτρεψε μια τετοια ψυχολογική ανάγνωση. Κατά κάποιο τρόπο, ήταν επαναστατικό».
Το πλέγμα μέσα στο οποίο επωάστηκε το παραστασιακό του εγχείρημα «είναι μια τραγωδία που γεννιέται ανάμεσα στις γραμμές μιας άλλης τραγωδίας, γραμμένη στο ίδιο το δέρμα των ηθοποιών της Comédie-Française».
Θα αναφερθεί στον ρόλο της Νάντιας, της ηρωίδας του, ηθοποιού που πάσχει στην πραγματική ζωή και υποδύεται την Εκάβη: «Τα λόγια που λέει στη δουλειά αρχίζουν να καταπατούν την καθημερινότητά της, η οποία χαρακτηρίζεται από την προσπάθεια απόδοσης δικαιοσύνης για όσα εχει υποστεί το αυτιστικό παιδί της στη δομή φροντίδας… Ακριβώς όπως στις πρόβες —όταν αποφασίζω να ξεκινήσω από το τέλος, για παράδειγμα— ο φυσικός χρόνος, για τη Νάντια, εξαφανίζεται, παύει να είναι γραμμικός: τεντώνεται και συστέλλεται, κινείται από το παρελθόν στο παρόν, γίνεται λαβύρινθος. Το παιχνίδι στρέφεται προς μια λύση που κανείς δεν περιμένει. Αυτή η σύγχυση του δίνει μια τραγική διάσταση».
Διαβάζοντας τα παραπάνω δεν μπορεί κανείς παρά να καταλάβει τον έντονο ενθουσιασμό, τον γενναίο πειραματισμό, και τη βαθιά μελέτη που συντρόφευσαν σκηνοθέτη, συντελεστές και ηθοποιούς κατά την προετοιμασία του επίπονου εγχειρήματος. Που, αν και ως όραμα φαντάζει εξαιρετικά ενδιαφέρον, ως παραστασιακή πραγμάτωση υστερεί.
Ο σημαντικός δημιουργός θα αποπειραθεί να δημιουργήσει τρεις ετερόκλητες χρονικότητες που εμπεριέχει η μία την άλλη: (της πρόβας, της πραγματικής ζωής, και ενός μεταιχμιακού μη-χρόνου στον οποίον μετεωρίζεται η ηρωίδα.) Καθώς και τρεις διαφορετικούς σκηνικούς τόπους: Αυτόν της πρόβας, του γραφείου του εισαγγελέα και ένα ψυχικό τοπίο στο οποίο βυθίζεται η ηρωίδα.
Θα χρησιμοποιήσει την τεχνική του θεάτρου εν θεάτρω και μάλιστα στην χιλιοειπωμένη εκδοχή της πρόβας όπου η βιογραφικότητα της ηρωίδας και ο ρόλος τέμνονται. Και εδώ, είναι η πρώτη μου ένσταση. Δεν είναι μόνο ένα τετριμμένο θεατρικό τέχνασμα, (η ηθοποιός που ενσαρκώνει έναν ρόλο με κοινά πάθη και οδύνες με την πραγματική ζωή της), αλλά επιπλέον στην παράσταση χρησιμοποιείται χωρίς φαντασία.
Θα επιστρατεύσει ετερόκλητες θεατρικές φόρμες οι οποίες δημιουργούν συχνά ένα σκηνικό βραχυκύκλωμα: μια μετα-μπρεχτική αποστασιοποίηση για αυτό που ο ίδιος ονομάζει «χορό» ο οποίος μας μεταφέρει σε αφηγηματική μορφή τα συναισθήματα της ηρωίδας. Και θα αναζητήσει την έννοια της χορικότητας μία μόνο φορά -μάλλον για να εντείνει τη συγκινησιακή φόρτιση- όταν χορεύει το αγαπημένο τραγούδι του αυτιστικού γιου της ηρωίδας το “Try a little tenderness” του Otis Redding, φορώντας το κράνος- σύμβολο της αναζήτησης ασφάλειας από το μικρό αγόρι. Οι σκηνές της πρόβας, πάλι, θα κινηθούν σε μια σύγχρονη ρεαλιστική σκηνική αποτύπωση, επιστρατεύοντας μάλιστα ένα καθημερινό χιούμορ. Ενώ, η κεντρική ηρωίδα θα ενδυθεί έναν εσωτερικό ψυχολογικό υποκριτικό κώδικα, άλλοτε ευθύβολο και άλλοτε πεπερασμένης αισθητικής.
Ερμηνείες
Όλος ο ιστορικός θίασος της Comedie Francaise και ιδιαίτερα η Elsa Lepoivre αποδεικνύονται θαυμαστά ασκημένοι, εντυπωσιακά ακριβείς, ανατριχιαστικά πειθαρχημένοι με μια σπάνια αισθητική ποιότητα υποκριτικής τέχνης. Αντιμετώπισαν το παραστασιακό εγχείρημα με συγκινητικό επαγγελματισμό. Όχι όμως με οίστρο, όχι με εκστατική οδύνη, όχι με θυσιαστική οργή. «Η Εκάβη φτάνει στον παροξυσμό», θα πει ο διεθνής σκηνοθέτης. Κι αυτή η πτυχή απουσιάζει.
Ιδιαίτερη μνεία για τον συγκινητικό επαγγελματισμό -εκτός από την Elsa Lepoivre– στους Denis Podalydès, Loïc Corbery, και Séphora Pondi.
Συνοψίζοντας…
Δεν μπορεί παρά να σταθεί κανείς με βαθύ σεβασμό απέναντι τόσο στα καλλιτεχνικά μεγέθη των εμπλεκομένων, όσο και στην σημαντικότατή ιστορία τους- και αυτός είναι ο βασικός λόγος που έγινε εκτενής αναφορά των καλλιτεχνικών πεπραγμένων τους στην αρχή του κειμένου. Ωστόσο, αισθάνομαι ότι θα προσέβαλε την ουσιαστική προσφορά τους στην τέχνη αν δεν υπήρχε η παραδοχή ότι το παραστασιακό εγχείρημα που παρακολουθήσαμε στην Επίδαυρο δεν πραγμάτωσε το δύσκολο, πολυπρισματικό, βαθιά πολιτικό του όραμα που έμεινε ανολοκλήρωτο. Σχεδόν εκκρεμές. Μετέωρο ανάμεσα στο πλήρες, πολύπλοκο, εξαιρετικά ενδιαφέρον και σημαντικό καλλιτεχνικό σκεπτικό και την θαμπή, με αναφομοίωτα δραματουργικά υλικά στη παραστασιακή του αποτύπωση. Έχω την αίσθηση ότι η βασική αιτία της μη πραγμάτωσης εδράζεται σε μια διάτρητη δραματουργία. Με τον όρο δραματουργία εδώ εννοώ την κειμενική συνθήκη. Όλο και πιο συχνά, ακούμε ότι το κείμενο γράφεται από τον σκηνοθέτη… Ενδεχομένως, αυτό να μην είναι αρκετό. Ένα ερώτημα για να διαπιστώσουμε αν η δραματουργία είναι επαρκής, είναι να τεθεί το ερώτημα αν θα θέλαμε να δούμε αυτό το κείμενο σε καινούρια παραστασιακή εκδοχή με άλλο θίασο, ή παραμένει αναλώσιμο μόνο για τη συγκεκριμένη παραστασιακή συνθήκη.
Προφανώς δεν μπορεί κάθε παραστασιακό εγχείρημα σημαντικών δημιουργών να είναι αριστουργηματικό. Και δεν πρέπει να έχουμε την απαίτηση να είναι. Ο πειραματισμός είναι εξίσου σημαντικός και παραγωγικός σε δεύτερο χρόνο.
Συνοψίζοντας θεωρώ άκρως σημαντική αυτή τη δεξαμενή ετερόκλητου αλλά ουσιαστικού πειραματισμού του διεθνούς δημιουργού. Ύψιστης σημασίας τη ανασημασιοδοτηση του Αρχαίου Δράματος με όρους πολιτικής ρήξης. Σημαντικό το θέμα της κακοποίησης ευάλωτων ομάδων ως πολιτειακή παθογένεια. Μείζον το θέμα του δικαίου σε εποχές κατ’επιφασιν Δημοκρατίας. Συγκινητική η πρόσληψη από το δύσκαμπτο κοινό της Επιδαύρου.
