Παγκόσμια Ημέρα Γυναίκας και αν κάπου αξίζει να στρέψουμε τον προβολέα και το βλέμμα μας ατομικά είναι σε θεατρικά έργα που εστιάζουν στη γυναίκα, σε θηλυκότητες, στην ολότητα της φύσης τους, στο σώμα, τον ψυχισμό, τις ιστορίες τους, τον κοινωνικό ρόλο τους, τα στερεότυπα με τα οποία έρχονται αντιμέτωπες ξανά και ξανά, τη βία την οποία υφίστανται, την ενδυνάμωση για την οποία οφείλουμε να παλέψουμε ανεξαρτήτως φύλου.
Σε μια χρονιά που ομολογουμένως οι θεατρικές παραστάσεις με «πρωταγωνίστρια» τη γυναίκα, πολλές από αυτές δια χειρός γυναικών δημιουργών και ερμηνευτριών, έχουν σημαντική παρουσία, ξεχωρίσαμε δέκα από αυτές τις δημιουργίες που τη φωτίζουν, της δίνουν φωνή και βήμα μέσα από κλασικά ή σύγχρονα κείμενα και παίρνουν θέση επί σκηνής.
[ 1 ]
«Έντα Γκάμπλερ» σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά | Θέατρο Προσκήνιο
Από τις αθηναϊκές σκηνές δεν θα μπορούσαν να λείπουν οι ηρωίδες των μεγάλων κλασικών. Ο Δημήτρης Καραντζάς επέλεξε φέτος μέσα από τη σκηνοθεσία του στα δύο έργα να πλέξει στην ίδια σκηνή έναν άτυπο διάλογο μεταξύ της Μπλανς Ντιμπουά τους Τένεσι Ουίλιαμς και της Έντα Γκάμπλερ του Χένρικ Ίψεν.
Η Έντα Γκάμπλερ ασφυκτιά στον κλοιό του συμβατικού γάμου της με τον Γκέοργκ Τέσμαν και όταν επανέρχεται στη ζωή της ένας ανεκπλήρωτος έρωτας, ο Άιλερτ Λέβμποργκ – η μεγάλη της φαντασίωση, προσδοκεί να τον εξουσιάσει, «σκοτώνει» το πνευματικό παιδί του (τα χειρόγραφά του) και βρίσκει έναν «ωραίο θάνατο» για την ίδια.
Μέσα από τα μάτια της Ανθής Ευστρατιάδου που υποδύεται την ηρωίδα του Ίψεν τίθεται στο επίκεντρο μια γυναίκα που ασφυκτιά μέσα στους προκαθορισμένους ρόλους που της επιβάλλει η κοινωνία. Το ερώτημα για τη θέση της γυναίκας στις μέρες μας είναι εκεί τη στιγμή που η Έντα Γκάμπλερ παλεύει μεταξύ αυτονομίας και κοινωνικής υποταγής στην κοινωνία του 19ου αιώνα όπου ο γάμος, η δημιουργία οικογένειας και σχέσης εξάρτησης από έναν άντρα είναι μονόδρομος. Η ανάγκη της για ελευθερία είναι αυτή που νικά στο τέλος. Η αυτοκτονία της λειτουργεί σαν μια πράξη αντίστασης απέναντι σε όλα τα στερεότυπα που έχουν ποτίσει την κοινωνία του τότε αλλά και του τώρα.
[ 2 ]
“MAMI” του Mario Banushi | Στέγη Ιδρύματος Ωνάση
Στη νέα του παράσταση “Mami”, ο Μάριο Μπανούσι υμνεί όλες τις γυναίκες που μας μεγάλωσαν, ξετυλίγοντας επί σκηνής με την ποιητικότητα που χαρακτηρίζει τα έργα του ένα τοπίο μνήμης με όλα τα στάδια της ζωής. Το αίσθημα μιας ασφυκτικής αγκαλιάς είναι σαν να σε διαπερνά.
«Μεγάλωσα με περισσότερες από μία μητέρες. Αυτή η παράσταση είναι για εκείνες: μια ευχή, μια προσευχή στο βάρος που κουβαλάει η λέξη “μαμά” τόσο για εκείνη που το ακούει όσο και για εκείνον που το λέει.», σημειώνει ο Μπανούσι.
Στο επίκεντρο η φροντίδα, έννοια συνδεδεμένη με τη γυναικεία φύση, που βρίσκει το πρόσωπό της σε γυναικείες φιγούρες, άλλοτε σε μια κόρη, άλλοτε σε μια τροφό, άλλοτε σε μια μάνα, άλλοτε σε μια νύφη, άλλοτε σε μια έγκυο, σε μια χρονική αφήγηση που λειτουργεί περισσότερο σαν λαβύρινθος. Η γέννα και η απώλεια είναι εκεί, κομβικές και οι δύο για την αρχή και το τέλος των πάντων, σε μια τελετουργία όπου ρεαλισμός και όνειρο εναλλάσσονται.
[ 3 ]
“Prima Facie” σε σκηνοθεσία Γιώργου Οικονόμου | Θέατρο Πορεία
Στην νομική ορολογία σημαίνει «εκ πρώτης όψεως». Θεατρικά το έργο της Suzie Miller είναι ήδη πολυβραβευμένο και θεωρείται παγκόσμιο φαινόμενο, καθώς άλλαξε από το 2019 τον τρόπο με τον οποίο το σύστημα ποινικής δικαιοσύνης αντιμετωπίζει τη σεξουαλική κακοποίηση.
Έκανε πρεμιέρα το 2019 στην Αυστραλία, στο Griffin Theater του Σύδνεϋ. Μια νέα παραγωγή του, που παρουσιάστηκε το 2022 στο West End του Λονδίνου, με πρωταγωνίστρια τη βραβευμένη Jodie Comer, σε σκηνοθεσία Justin Martin, απέσπασε το Βραβείο Olivier για το καλύτερο νέο θεατρικό έργο και την καλύτερη ηθοποιό, ενώ στη συνέχεια, μεταφέρθηκε στο Broadway κερδίζοντας βραβείο Tony.
Τη φετινή χρονιά το “Prima Facie” παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα, στο θέατρο Πορεία σε σκηνοθεσία του Γιώργου Οικονόμου με τη Λένα Παπαληγούρα στον ρόλο της δικηγόρου Τessa. Η Τessa, παιδί οικογένειας της εργατικής τάξης, έχει γίνει μια ικανή δικηγόρος που αγαπά τη νίκη, πιστεύει στη δικαιοσύνη και το νομικό πλαίσιο. Η αθώωση των πελατών της είναι ο σκοπός της ζωής της. Μέσα σε μια βραδιά θα βρεθεί στην πλευρά του θύματος σεξουαλικής κακοποίησης και θα βρεθεί για πρώτη φορά αντιμέτωπη με νόμους φτιαγμένους από άντρες.
Η συγγραφέας Suzie Miller με μακρόχρονη εμπειρία ως δικηγόρος για τα ανθρώπινα δικαιώματα και ποινικός συνήγορος υπεράσπισης επισημαίνει σε σημείωμά της: «Τις πρώτες μέρες που ανέβηκε το Prima Facie στο θέατρο Griffin, στην Αυστραλία, μία από τις παραστάσεις δόθηκε αποκλειστικά για γυναίκες νομικούς. Γυναίκες δικαστές, εισαγγελείς, συνήγοροι υπεράσπισης, κάθε λογής δικηγόροι, γυναίκες πολιτικοί από την κεντρική πολιτική σκηνή, αλλά και των ομοσπονδιακών κοινοβουλίων αποτελούσαν το κοινό της παράστασης. Ήμασταν όλες μας γυναίκες. Ως συντελεστής, μετά το τέλος της παράστασης ανέβηκα στη σκηνή. Αυτό που ακολούθησε ήταν μια μακρά και συναρπαστική συζήτηση, κατά τη διάρκεια της οποίας εκτυλίχθηκε μπροστά στα μάτια μου μια αυθεντική συνάντηση μεταξύ τέχνης και κοινωνικής αλλαγής. Αργότερα, την ίδια βδομάδα, παρακολούθησαν την παράσταση μέλη της Επιτροπής Νομικής Μεταρρύθμισης. Επίσης, την ίδια εβδομάδα, ήρθαν στο θέατρο κάποια σχολεία αρρένων, ομάδες μαθητών που συνοδεύονταν από καθηγητές και γονείς. Η συμπόνοια και η περιέργεια που εκφράστηκαν μετά την παράσταση ήταν ένας φάρος ελπίδας για τις μελλοντικές γενιές».
[ 4 ]
Δάφνη της Ραφαέλλα Μάρκους | Θέατρο ΕΛΕΡ
Ο μύθος της Δάφνης και του Απόλλωνα συναντά μια bisexual γυναίκα του σήμερα που παλεύει με τη σκιά της μη αποδοχής, λέει ψέματα, «εγκλωβίζεται», κακοποιείται, συνειδητοποιεί με χιούμορ, σιχαίνεται τις ταμπέλες. Γλιστρώντας σε ένα παράλληλο σύμπαν που ενεργοποιείται από τον αρχαιοελληνικό μύθο, η μεταμόρφωση σε δέντρο γίνεται ο μηχανισμός επιβίωσής της. Πόνος και λύτρωση σε ένα σώμα.
Η Λίλα Μπακλέση και η Άρτεμις Γρύμπλα βρίσκουν στη «Δάφνη» της Rafaella Marcus μια ιστορία που τους «καίει», τη μεταφράζουν, τη σκηνοθετούν με τον Κωνσταντίνο Μπιμπή και τη φέρνουν ξανά για λίγες παραστάσεις στο θέατρο ΕΛΕΡ. Ξεδιπλώνουν τη γυναικεία σεξουαλικότητα ακομπλεξάριστα και θίγουν την πάλη του να υπάρχεις μέσα σε έναν κόσμο που σου λέει ότι αυτό που είσαι δεν είναι κανονικό.
Η Άρτεμις Γρύμπλα αναφέρει για την Δάφνη: «Αυτή η μη αποδοχή φέρνει τη Δάφνη σε μια θέση όπου ξεκινάει να λέει ψέματα για τον εαυτό της, προκειμένου να γίνει αρεστή, τα οποία εντέλει είναι αυτά που την παγιδεύουν και την φέρνουν αντιμέτωπη με πάρα πολύ δύσκολες καταστάσεις και κακοποίηση, ψυχική και σωματική. Παρόλα αυτά εκείνη δεν στρέφεται ποτέ εναντίον των ανθρώπων που δεν την αποδέχονται. Δηλαδή αναγνωρίζει τον πόνο, έχει μια πολύ πιο στωική προσέγγιση».
Και η Λίλα Μπακλέση συμπληρώνει για την πρόθεσή τους: «Θέλαμε να φωτίσουμε τη γυναικεία σεξουαλικότητα με έναν τρόπο απελευθερωτικό. Το πιο δύσκολο είναι που σε κάνουν να νιώθεις ότι κάτι κάνεις λάθος ή είναι λάθος που υπάρχεις».
[ 5 ]
«Πάρανταϊζ – Η αίθουσα κλιματίζεται» της Λένας Κιτσοπούλου | Θέατρο 104
Η ομάδα Seven Sisters, 7 performers που δουλεύουν με εργαλείο τη γυναικεία αλληλεγγύη, το χιούμορ, τον σαρκασμό, την ειρωνεία και το παιχνίδι, παρουσιάζουν την παράσταση «Πάρανταϊζ – Η αίθουσα κλιματίζεται» σε σκηνοθεσία της Γιώτας Σερεμέτη.
Τα κείμενα της Λένας Κιτσοπούλου είναι και σε αυτή τη δουλειά τους το εργαλείο τους, πέντε αυτοτελείς ιστορίες για το γυναικείο σώμα, την ερωτική επιθυμία, την ένοχη απόλαυση, την άνευ όρων παράδοση στην σαρωτική φύση του έρωτα. Κάπου στο background τα τζιτζίκια, το τσάμικο, το πλαστικό τραπεζομάντηλο, το κρασί της παρέας, το πράσινο λάστιχο, τα ξύλινα τσόκαρα, το ψητό καλαμπόκι, οι πλαστικές καρέκλες. Αυτή τη φορά «ενηλικιωνόμαστε», λένε, και μας μιλούν για τη γυναίκα που όλες είμαστε.
[ 6 ]
«Ο τρόμος του Κροκόδειλου» σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου | Θέατρο του Νέου Κόσμου
Βόρεια Ιρλανδία, 1989. Πρωταγωνίστριες δύο αδερφές, η Αλάννα και η Φιάννα ξανασυναντιούνται μετά από χρόνια στο σπίτι με αφορμή την ψευδή τελικά πληροφορία που έρχεται στα αυτιά της δεύτερης ότι ο κακοποιητής πατέρας τους πέθανε. Εκείνος όμως ζει, κοιμάται στο πάνω πάτωμα και ήρθε η στιγμή να τον αντιμετωπίσουν και οι δυο μαζί. «Ο τρόμος του κροκόδειλου» είναι η ιστορία για δύο γυναίκες γραμμένη από γυναίκα. Η Μέγκαν Τάιλερ δημιουργεί μια σουρεαλιστική μαύρη κωμωδία εκδίκησης που φέρνει στην επιφάνεια τους γυναικείους δεσμούς, την αδελφική αγάπη με φόντο την πατριαρχία.
«Υπήρχαν τρία σημεία καταπίεσης στη Βόρεια Ιρλανδία στα τέλη της δεκαετίας του ’80…Η καταπίεση από την Καθολική Εκκλησία, η καταπίεση από τον Βρετανικό Στρατό και η καταπίεση από τους άνδρες στο σπίτι της οικογένειας», αναφέρει σε συνέντευξή της στην Eliza Gearty η Μέγκαν Τάιλερ. Σε ερώτηση της δημοσιογράφου γιατί ο σημερινός θεατής να ενδιαφερθεί για ένα έργο που εκτυλίσσεται στη Βόρεια Ιρλανδία του 1980, η Μέγκαν Τάιλερ απαντά: «Επειδή είναι μία κραυγή. Μία οργισμένη κραυγή, απέναντι σε έναν κόσμο που απλά είναι τόσο χάλια».
Η Σύρμω Κεκέ και η Άννα Καλαϊτζίδου φέρνουν επί σκηνής τις δύο αδελφές – θύματα του κακοποιητή πατέρα υπό τη σκηνοθετική επιμέλεια του Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου, σε μια βραδιά βουτηγμένη σε αλκοόλ, χορό αλλά και ένα λουτρό αίματος.
[ 7 ]
«Στην κορυφή του κόσμου εκεί να με πας» της Ειρήνης Φαναριώτη | Θέατρο Αργώ
Στο δεύτερο έργο της που παρουσιάζεται θεατρικά, η Ειρήνη Φαναριώτη λέει «Στην κορυφή του κόσμου, εκεί να με πας» ρίχνοντας μια «κωμική ματιά» στις σύγχρονες γυναίκες που προσπαθούν να αποδεχθούν τους εαυτούς και τις αλήθειες τους για να προχωρήσουν μέσα σε έναν κόσμο σκληρό, απειλητικό, που τις ανταγωνίζεται εκ προοιμίου.
Πέντε εντελώς διαφορετικές νέες γυναίκες συναντιούνται σε ένα διαμέρισμα, η κάθε μια αποζητώντας κάτι διαφορετικό και αντιμετωπίζοντας καταστάσεις που αφορούν διαχρονικά τις γυναίκες: την καριέρα, τη μητρότητα, την καθημερινή βία, τον σεξισμό, την ψυχική ασθένεια, τον κοινωνικό αποκλεισμό, τα αυστηρά κοινωνικά πρότυπα, τη διαρκή διεκδίκηση της ταυτότητάς της. Καμία όμως δεν μπορεί να βρει τη σωστή «συνταγή». Στο τέλος του έργου όλες καταδιώκονται ως παράνομες, εκτός νόμου και αποδεκτών ορίων.
Μιλώντας για τις «κορυφές» των ηρωίδων τους οι πέντε ερμηνεύτριες (Στέφη Πουλοπούλου, Αγγελική Πασπαλιάρη, Έλενα Χρηστίδη, Χαρά Κυριαζή, Βίνα Σέργη) αναφέρονται στην καριέρα, στην αγνότητα και την απλότητα της παιδικής ηλικίας στην επαρχία, στην αποδοχή και την πληρότητα, στην απόλυτη αίσθηση ελευθερίας και στην κορυφή που θα της επιτρέψει να αλλάξει τον κόσμο και να είναι ευτυχισμένη, ενώ όσον αφορά το τίμημα που πληρώνει μία γυναίκα για να «χωρέσει» στη σύγχρονη κοινωνία υπογραμμίζουν τον θυμό και την επακόλουθη κούραση, τον διαχωρισμό της ταυτότητάς της βάσει των στερεοτυπικών ρόλων που της έχουν φορέσει, την αυτοδιάθεση, την έλλειψη του αισθήματος της ασφάλειας, το πατρονάρισμα και την παραβίαση, αλλά και τον θάνατό τους, που ακόμα και αυτός ανήκει σε άλλους.
[ 8 ]
“Linda” σε σκηνοθεσία Ελένης Σκότη | Επί Κολωνώ
Για πρώτη φορά παρουσιάζεται σε αθηναϊκό θέατρο από την Ομάδα Νάμα η παράσταση “Linda” της Βρετανίδας Penelope Skinner. Η Skinner έχει χαρακτηριστεί ως μία από τις πιο σημαντικές φεμινίστριες συγγραφείς της γενιάς της. Το έργο της ανέβηκε για πρώτη φορά το 2015 στο Royal Court Theater του Λονδίνου, και μετά συνέχισε σε άλλες θεατρικές σκηνές της Ευρώπης και της Αμερικής.
Όπως αναφέρει η σκηνοθέτιδα Ελένη Σκότη: «Πρόκειται για ένα έργο πολύ ενδιαφέρον, το οποίο προσεγγίζει το θέμα της γήρανσης για μια γυναίκα και πώς μεγαλώνοντας, σε αντίθεση με τον άντρα, νιώθει αόρατη. Αν και οι γυναίκες έχουμε κατακτήσει πολλούς αγώνες, δυστυχώς παραμένουμε φορτωμένες με πολλές απαιτήσεις από τους πολλαπλούς μας ρόλους. Το έργο αφορά μια γυναίκα δυναμική που έφθασε στην κορυφή δουλεύοντας σκληρά αλλά πλησιάζοντας τώρα στα πενήντα βρίσκεται στο περιθώριο και όλα όσα έχει καταφέρει δεν εκτιμούνται».
Το γήρας και την περιθωριοποίηση της γυναίκας, τη δυναμική της επιτυχημένης γυναίκας σε σχέση με την οικογένεια και τη σύνδεση του γήρατος με την ομορφιά, και τα κοινωνικά πρότυπα, είναι οι βασικοί άξονες πάνω στους οποίους ξετυλίγεται η ιστορία αυτής της γυναίκας.
«Η Linda είναι μια γυναίκα ανταγωνιστική αλλά δεν πατάει επί πτωμάτων για να πετύχει τους σκοπούς της. Δεν είναι ανήθικη. Είναι οραματίστρια, έχει αξίες. Και σίγουρα είναι μια παράσταση που θα προβληματίσει τους θεατές θέτοντας ερωτήματα για τη δική τους ζωή, τις προτεραιότητές τους, τη δουλειά τους», σημειώνει η Ελένη Σκότη. «Παράλληλα, στην προσπάθειά της να αγγίξει την επαγγελματική κορυφή όλα αυτά τα προηγούμενα χρόνια, έχασε πολλές από τις οικογενειακές της στιγμές, έχασε πολλά από τις στιγμές της ως μητέρα. Είναι απούσα από τη ζωή των δύο παιδιών της. Είμαι σίγουρη πως κάθε γυναίκα σήμερα μπορεί να ταυτιστεί με την ηρωίδα».
[ 9 ]
«Σπυριδούλες» της Νεφέλης Μαϊστράλη | Θέατρο Τζένη Καρέζη
Στις γυναίκες που υπήρξαν ψυχοκόρες και οικιακές εργάτριες τις δεκαετίες του 1950 και του 1960 δίνει φωνή η παράσταση της Νεφέλης Μαϊστράλη και της θεατρικής ομάδας 4Frontal που παρουσιάστηκε το 2023 στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου και φέτος επέστρεψε στο Θέατρο Τζένη Καρέζη.
Η 12χρονη Σπυριδούλα από τη Ματαράγκα Αγρινίου που μετακόμισε στην πρωτεύουσα για να εργαστεί στο εύπορο σπίτι ενός ζευγαριού στον Πειραιά, επί δύο συναπτά έτη, όπως αποκαλύφθηκε στο νοσοκομείο, το ζεύγος την κακοποιούσε σωματικά και ψυχικά, φτάνοντας ως το σημείο να την κάψουν με το ηλεκτρικό σίδερο στο σώμα και το πρόσωπο. Η Σπυριδούλα όμως βρήκε το θάρρος να μιλήσει, σπάζοντας τον φαύλο κύκλο της βίας.
Μέσα από έναν συνδυασμό από ιστορικά ντοκουμέντα, γυναικείες αφηγήσεις της εποχής και σύγχρονες μαρτυρίες και συνεντεύξεις γυναικών που εργάζονται σήμερα ως εσωτερικές οικιακές βοηθοί, η Νεφέλη Μαϊστράλη δημιουργεί τις «Σπυριδούλες» και τις αφιερώνει σε όλες αυτές τις γυναίκες που καταφέρνουν να αρθρώσουν την κακοποίηση που έχουν υποστεί.
[ 10 ]
«Η ημέρα της φούστας» σε σκηνοθεσία Ζωής Χατζηαντωνίου | Θέατρο Δίπυλον
Ένα έργο που ξετυλίγεται γύρω από ένα σύμβολο συνδεδεμένο άρρηκτα με τη γυναικεία φύση και μια γυναίκα σε απόγνωση. Η Μέρα της Φούστας γιορτάζεται στα σχολεία της Γαλλίας και του Καναδά ως μέρα κατά του σεξισμού και της βίας γι΄αυτό και οι μαθητές και οι καθηγητές πηγαίνουν στο σχολείο φορώντας φούστα. Στις Κάτω Χώρες είναι η πρώτη ηλιόλουστη μέρα του χρόνου, η μέρα που όλες και όλοι μπορούν να βγουν έξω φορώντας φούστα.
Η Ζωή Χατζηαντωνίου σκηνοθετεί ένα έργο βασισμένο στη γαλλική ταινία του 2008 “Το La Journée de la jupe” σε σκηνοθεσία Jean-Paul Lilienfeld και με πρωταγωνίστρια την Isabelle Adjani. Επί σκηνής η Θεοδώρα Τζήμου στον ρόλο της Σόνιας, της καθηγήτριας λογοτεχνίας σε ένα δημόσιο λύκειο με παραβατικούς μαθητές , η οποία στοχοποιείται γιατί δε συμμορφώνεται με τις υποδείξεις του Διευθυντή προς τις καθηγήτριες και τις μαθήτριες να μην προσέρχονται στο σχολείο φορώντας φούστα. Η ιστορία θα κλιμακωθεί τόσο γρήγορα που η Σόνια κρατά ομήρους τους μαθητές της τάξης και τους κάνει μάθημα θεάτρου διά της βίας. Ακραία σύγχυση ή ακραία διαύγεια μυαλού; Οι ρόλοι θυτών και θυμάτων σε εναλλαγή γεννούν ερωτήματα για τη δύναμη της βίας και την ανθρώπινη ελευθερία.
