«Οξυγόνο» του Ιβάν Βιριπάγεφ σε σκηνοθεσία Γιώργου Κουτλή: Η έναρξη μιας νέας ενδιαφέρουσας παραστασιακής διαλεκτικής για την τελετουργία

«Κυβερνήσεις του Βιομηχανικού Κόσμου, κουρασμένοι γίγαντες από σάρκα και χάλυβα, προέρχομαι από τον Κυβερνοχώρο, το νέο σπίτι του Μυαλού. Για λογαριασμό του μέλλοντος, σας ζητώ από το παρελθόν να μας αφήσετε ήσυχους. Δεν είσαι ευπρόσδεκτος ανάμεσά μας. Δεν έχετε κυριαρχία εκεί που μαζευόμαστε» A Declaration of the Independence of Cyberspace, John Perry Barlow

«Οι τελετουργίες είναι για τον χρόνο ό,τι είναι το σπίτι για τον χώρο, γιατί είναι καλό να μη βλέπουμε το χρόνο που κυλάει ως κάτι που μας αναλώνει, μας καταστρέφει, σαν μια χούφτα άμμο. Αλλά ως κάτι που μας ολοκληρώνει» Το Κάστρο, Antoine de Saint -Exupery

Ο πολιτικός οραματιστής Ivan Vyrypaev

«Σήμερα έγινα πολίτης της Δημοκρατίας της Πολωνίας. Θα συνεχίσω να κάνω ό,τι περνά από το χέρι μου για να ελευθερώσω τους Ρώσους από αυτή την τρομερή σκλαβιά και τυραννία στην οποία ζουν εδώ και πολλά πολλά χρόνια. Αποχαιρετώ τη ρωσική μου υπηκοότητα. Δυστυχώς, όπως οι συνάδελφοί μου συγγραφείς, επιστήμονες και απλά άνθρωποι με καρδιά, στα τέλη της δεκαετίας του 1930 στη ναζιστική Γερμανία, [έτσι κι εγώ] αναγκάστηκα να εγκαταλείψω την υπηκοότητά μου σε μια χώρα με φασιστικό πολιτικό καθεστώς. Λυπάμαι που ήρθε ένα φασιστικό καθεστώς στη Ρωσία».

Με αυτά τα λόγια, τον Μάιο του 2022, ο Ivan Vyrypaev συγγραφέας, σκηνοθέτης, ηθοποιός και παραγωγός, εμβληματική προσωπικότητα του κινήματος του Νέου Ρωσικού Δράματος, θα παραιτηθεί της ρωσικής του Ιθαγένειας, διαμαρτυρόμενος για το καθεστώς Πούτιν, και θα λάβει την πολωνική. Ένα χρόνο αργότερα στις 17 Μαΐου 2023, το Περιφερειακό Δικαστήριο Basmanny στη Μόσχα θα τον καταδικάσει ερήμην σε 8 χρόνια φυλάκιση με την κατηγορία της «διάδοσης ψευδών ειδήσεων».

Γεννημένος στο Ιρκούτσκ της Σιβηρίας, το1974, θα βιώσει τις ιστορικές πολιτικές ανακατατάξεις που θα οδηγήσουν στην πτώση του κομμουνιστικού σοσιαλισμού: Την απόπειρα από τον Γκορμπατσόφ για φιλελευθεροποίηση της Σοβιετικής Ένωσης ,την απόσχιση των Σοβιετικών Δημοκρατιών, το πραξικόπημα εναντίον του και τελικά τη συντριβή της Περεστρόικα και της Γκλάσνοστ. Θα ζήσει τη συνταρακτική 26^η Δεκεμβρίου του 1991, όπου το βράδυ στις 7.32 μμ όλος ο πλανήτης θα παρακολουθήσει με κομμένη την ανάσα την υποστολή της Σοβιετικής σημαίας από το Κρεμλίνο για τελευταία φορά. Θα βιώσει την αναρχοληστροκρατία και τη ληστροβαρωνεία επί των ημερών του Γέλτσιν, όπου η εξαθλίωση της οικονομίας, η εγκληματικότητα, η δίψα για εκδυτικισμό, η φτωχοποίηση, η απώλεια διεθνούς πολιτικής ισχύος, η ηθική κατάρρευση και η πνευματική έκπτωση θα οδηγήσουν στον πολιτικό διάδοχο του Γέλτσιν. Ο στρατιωτικός βηματισμός του πρώην στελέχους των μυστικών υπηρεσιών της ΕΣΣΔ που θα αντηχήσει στο Κρεμλίνο την ημέρα της ορκωμοσίας του ως νέου Προέδρου της Ρωσίας, προοιωνίζοντας τα δεινά που θα έρθουν. Στις 7 Μαΐου 2000 ο Βλαντιμίρ Πούτιν ορκίζεται νέος Πρόεδρος της Ρωσικής Δημοκρατίας. Γεγονός που θα σημαδέψει καθοριστικά τη Ρωσία αλλά και ολόκληρο τον πλανήτη μέχρι τις ημέρες μας.

Ο αντίκτυπος αυτών τα συνταρακτικών ιστορικών γεγονότων που στιγμάτισαν ανεξίτηλα την εφηβεία και τη νεότητα του ριζοσπαστικού συγγραφέα, καθώς και ο απόηχος των συνταρακτικών γεγονότων της Δύσης, έτσι όπως έφταναν στην τραυματισμένη Ρωσία, θα αποτυπωθούν στο θεατρικό του έργο «Οξυγόνο», γεγονότα που αν αγνοεί ο θεατής καθιστούν τη θέαση της παράστασης μια δύσβατη και ομιχλώδη πορεία του νου σε μονοπάτια παρανόησης και διαστρέβλωσης βασικών θέσεων, θεματικών και νοημάτων. Μια σχεδόν απονενοημένη προσπάθεια.

Το έργο ανέβηκε πρώτη φορά το 2002, στο ιστορικό πια TEATR.DOC σε σκηνοθεσία Βίκτορ Ριζακόφ με ηθοποιούς την Αρίνα Μαρακουλίναι και τον ίδιο τον συγγραφέα. Το 2009, θα μετασχηματιστεί σε κινηματογραφική ταινία από τον αιρετικό δημιουργό. Στην Ελλάδα, το έργο ανέβηκε για πρώτη φορά το 2007 στο Θέατρο του Νότου (Θέατρο Αμόρε), σε σκηνοθεσία της Μαρίας-Λουίζας Παπαδοπούλου.

«Οξυγόνο», ένα οριακό έργο των αρχών του νέου αιώνα

«Αυτή την ερώτηση και μόνο. Κάθε άνθρωπος πρέπει να κάνει στον εαυτό του μία και μόνο ερώτηση: “Πώς ζω; Πώς στο διάολο ζω τη ζωή μου;»

Έργο οργισμένα «βλάσφημο», προκλητικά αιρετικό, κυνικά ασεβές, βίαια ανατρεπτικό, αισθητικά ασυμβίβαστο, πολιτικά επαναστατικό το « Οξυγόνο» που γράφτηκε στην αυγή του νέου αιώνα, είναι χαρακτηριστικό δείγμα γραφής του κινήματος του Νέου Ρωσικού Δράματος, κίνημα που -όπως θα γράψουν ο Maksim Hanukai και η Susanna Weygandt – «διαμορφώθηκε στο γύρισμα της νέας χιλιετίας, μια εποχή ταραχώδους κοινωνικής αλλαγής στη Ρωσία, εξελίχθηκε σε ένα σημαντικό καλλιτεχνικό κίνημα που ξάφνιασε το κοινό με υπερφυσικές απεικονίσεις σεξ και βίας, με τολμηρή χρήση μη κανονιστικής γλώσσας και συναρπαστικά πειράματα με το είδος και τη φόρμα. Η δέσμευση του κινήματος στη διερεύνηση της σύγχρονης πραγματικότητας βοήθησε στην αναζωογόνηση του ρωσικού θεάτρου. Προκάλεσε επίσης αντιπαραθέσεις με παραδοσιακούς στην κοινωνία και τους τόπους εξουσίας, κάνοντας το θέατρο για άλλη μια φορά την πιο πολιτικοποιημένη μορφή τέχνης της Ρωσίας».

Με αυτό το έργο ακροτήτων ο συγγραφέας του επιχειρεί μια οριακή κριτική απογύμνωσης της σάπιας εξουσίας, της οξειδωμένης πολιτειακής συνείδησης, της παθητικοποίησης των πολιτών, της κοινωνικής εξαχρείωσης, της αποσάθρωσης των ηθών, των ελλειμμάτων θεσμικής δικαιοσύνης, της φαύλης εξουσίας, της ανθρώπινης βαναυσότητας και αρπακτικότητας. Μιλά για το δικό του παρόν, τη δική του γενιά, τη δική του χώρα (κυρίως). Το επιβεβαιώνει η φράση που έπεται του τίτλου:

Το παρόν είναι μια ΠΡΑΞΗ, που πρέπει να συμβεί εδώ και τώρα.

Η παράσταση «Οξυγόνο» σε σκηνοθεσία Γιώργου Κουτλή, ένα μετα-τελετουργικό δρώμενο μετάβασης

Ο Γιώργος Κουτλής με τη σύμπραξη του Βασίλη Μαγουλιώτη παίρνει στα χέρια του αυτήν την οργιώδη, πυρακτωμένη ύλη της πρωτογενούς συγγραφικής εξόρυξης και αντιτάσσει στη «βέβηλη» και αντεστραμμένη χρήση των δέκα εντολών της Καινής Διαθήκης ένα μετα-τελετουργικό δρώμενο διαβατήριας τελετής που το μεταγράφει χωρίς να αλλοιώσει τον πυρήνα του, χάρη στο εύπλαστο της προσαρμογής του. Ακολουθώντας πιστά τη φράση που έπεται του τίτλου: Το παρόν είναι μια ΠΡΑΞΗ, που πρέπει να συμβεί εδώ και τώρα.

Επανεφευρίσκει, λοιπόν, το παρόν του έργου και το μεταπλάθει, αυτός ο εκπρόσωπος των millennials, σε ένα μανιφέστο της Generation Z. Επιχειρεί, δηλαδή, μια καταγραφή της διαδοχής των τριών γενεών που κατοίκησαν το πρώτο τέταρτο του νέου αιώνα: τη γενιά του συγγραφέα, τη γενιά τη δική του και τη γενιά αιχμής του καιρού μας: τη Generation Z. Της πρώτης αληθινής ψηφιακής γενιάς:

«Οι Gen Zers έχουν ζήσει τη ζωή τους πλήρως συνδεδεμένοι ψηφιακά. Οι περισσότεροι από αυτούς δεν θυμούνται τη ζωή πριν από τα smartphone και όλοι έχουν μεγαλώσει σε μια εποχή πανταχού παρουσίας πρόσβασης σε περιεχόμενο ροής και μέσα κοινωνικής δικτύωσης».

Έχοντας πλήρως βιώσει την αποσάθρωση της cyber-ουτοπίας που ευαγγελιζόταν ο John Perry Barlow με τη διακήρυξη της ανεξαρτησίας του κυβερνοχώρου το 1992 («Κυβερνήσεις του Βιομηχανικού Κόσμου, κουρασμένοι γίγαντες από σάρκα και χάλυβα, προέρχομαι από τον Κυβερνοχώρο, το νέο σπίτι του Μυαλού. Για λογαριασμό του μέλλοντος, σας ζητώ από το παρελθόν να μας αφήσετε ήσυχους. Δεν είσαι ευπρόσδεκτος ανάμεσά μας. Δεν έχετε κυριαρχία εκεί που μαζευόμαστε.») μοιράζονται, δηλαδή, στη μεταψηφιακή τους πραγματικότητα συναισθήματα ματαίωσης και ερήμωσης που περιγράφει ο συγγραφέας στον αναλογικό κόσμο της γενιάς του.

Ο Γιώργος Κουτλής επαναφέρει στο δρώμενό του όρους τελετουργίας αφού γνωρίζει καλά ότι: «Οι τελετουργίες είναι πράξεις συμβολικές» που δημιουργούν τη συνοχή μιας κοινότητας και θέλοντας να μιλήσει για την ανάγκη νέων συλλογικοτήτων θα επιλέξει ως σκηνική συνθήκη τη χορικότητα έναντι του δυαδικού χαρακτήρα του αρχικού κειμένου. Θα προτάξει δε τη rave εμπειρία ως απαραίτητο μετα-τελετουργικό μέσο έκστασης.

Οι συντελεστές

Οι Αλέξανδρος Σταυρόπουλος (χορογραφία), Άλκηστις Πολυχρόνη (κίνηση), ο Jeph Vanger (μουσική σύνθεση και σχεδιασμός Ήχου), οι Reign of Time (πρόσθετη μουσική & djs επί σκηνής), ο Κωνσταντίνος Σκουρλέτης (σκηνικό), οι Uncharted Limbo Collective (σχεδιασμός βίντεο), οι Ελίζα Αλεξανδροπούλου (φωτισμοί) καθώς και οι Εύα Γουλάκου & Δήμος Κλιμενώφ (κοστούμια) συλλειτουργούν άψογα σε αυτό το πολύπλοκο και πολυεπίπεδο σκηνικό εγχείρημα.

Οι ερμηνείες

Οι Γαβριέλα Αντωνοπούλου, Αναστασία Βαλσαμάκη, Νοεμή Βασιλειάδου, Ιάσονας Βροχίδης, Χαρά Γιώτα, Νίκος Γονίδης, Ελευθερία Ηλιοπούλου, Θοδωρής Θεοδωρακόπουλος, Πάνος Κλάδης, Δέσποινα Λαγουδάκη, Μαριάννα Μαθιά, Ηλέκτρα Μπαρούτα, Ιωάννης Μπάστας, Αλέξανδρος Νούσκας Βαρελάς, Εβίνη Παντελάκη, Αντωνία Πιτουλίδου, Γκαλ Α. Ρομπίσα, Κατερίνα Σαμαρά, Ναταλία Σουίφτ, Γιάννης Τομάζος, Κώστας Phoenix, Μάριος Χατζηαντώνη, Νικόλας Χατζηβασιλειάδης υπερασπίζονται με αρτιότητα,πάθος, πίστη, δύναμη και βακχικό παλμό τα απαιτητικά παραστασιακά ζητούμενα.

Στιγμές που ξεχώρισαν

Θα επιλέξω μία σκηνική στιγμή που μου φάνηκε βαθιά συγκινητική: Τον Ρωμαίο και την Ιουλιέτα της Gen Z, σε μια ανατρεπτική σκηνή μπαλκονιού, από τη σύνθεση 9, που τιτλοφορείται «Το Απαραίτητο» :

ΑΥΤΗ. Λοιπόν, τι είναι για σένα το απαραίτητο;

ΑΥΤΟΣ. Το ίδιο μ’ εσένα.

ΑΥΤΗ. Αν τώρα πεις, το οξυγόνο, θα φύγω από τη σκηνή.

ΑΥΤΟΣ. Για τόσο χαζό μ’ έχεις;

ΑΥΤΗ. Τότε τι;

ΑΥΤΟΣ. Πες εσύ πρώτη.

ΑΥΤΗ. Αν το πω δυνατά, θα ακουστεί χαζό κι όλοι θα με κοροϊδέψουν. Πες εσύ πρώτος.

ΑΥΤΟΣ. Κι εμένα θα με κοροϊδέψουν. Ξεκίνα το εσύ και συνεχίζω εγώ.

ΑΥΤΗ. Σίγουρα θα ‘παιζες έτσι με κάποιο κορίτσι στον παιδικό σταθμό: ποιος θα κατεβάσει πρώτος το βρακί του.

ΑΥΤΟΣ. Έπαιζα. Εσύ;

ΑΥΤΗ. Η συνείδησή μου.