Όταν μπαίνεις σε ένα δημόσιο νοσοκομείο για να σε ξεναγήσουν στα έργα τέχνης που βρίσκονται στον χώρο του, από μόνο του είναι μια συνθήκη πολύ ξεχωριστή και την οποία δεν είχα ξαναζήσει. Βέβαια η αλήθεια είναι ότι το Ωνάσειο Νοσοκομείο, στο οποίο βρέθηκα γι’ αυτό τον λόγο, δεν είναι έτσι κι αλλιώς ακριβώς ένα νοσοκομείο που σου θυμίζει δημόσιο. Όπως και να ‘χει οι λόγοι που βρισκόμαστε οι άνθρωποι στα νοσοκομεία είναι συγκεκριμένοι και συνήθως δεν τους ξεχνάμε.
Στο Ωνάσειο Νοσοκομείο και στους χώρους της, οι οποίοι περιλαμβάνουν: το εκσυγχρονισμένο Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο, το νέο, υπερσύγχρονο Μεταμοσχευτικό Κέντρο και το Ωνάσειο Παίδων, φιλοξενούνται έργα σύγχρονων Ελλήνων καλλιτεχνών διαφορετικών γενεών, που ανήκουν στην Onassis Collection –τη συλλογή έργων τέχνης του Ιδρύματος Ωνάση. Γιώργος Ζογγολόπουλος, Χριστίνα Μόραλη, Παύλος Διονυσόπουλος, Αλεξάνδρα Αθανασιάδη, Γιάννης Παππάς, Γιάννης Βαρελάς είναι κάποιοι από τους καλλιτέχνες των οποίων τα έργα τους συνυπάρχουν με τις κρίσιμες στιγμές ανθρώπων που περιμένουν κι ανθρώπων που εργάζονται και ζουν καθημερινά στο Ωνάσειο.
Πριν ακόμα μπεις για τα καλά στο Ωνάσειο Νοσοκομείο συναντάς τους διαπεραστικούς Θώρακες της Αλεξάνδρας Αθανασιάδη ενώ πλέον υπάρχουν και οι νεότερες προσθήκες έργων, αυτές του Γιάννη Βαρελά, μία ανάθεση ειδικά για το Ωνάσειο Νοσοκομείο. Εκεί λοιπόν στην αίθουσα αναμονής πλέον συναντάμε ένα εξάμετρο γλυπτό του, το “Face” που με έναν πολύ τρυφερό τρόπο είναι τόσο οικείο, παρά το ύψος του, καθόλου βαρύ σχηματίζοντας το πρόσωπο ενός ανθρώπου, μία φιγούρα που σκιαγραφείται σαν μια μονοκοντυλιά, σαν τις στιγμές που ακούμε κάτι και ταυτόχρονα κάνουμε σχήματα – μουτζούρες σε ένα χαρτί, όπως αναφέρει σχετικά ο ίδιος καλλιτέχνης:
«Πιστεύω είναι η υποσυνείδητή μας προσπάθεια να κατανοήσουμε την κατάσταση, μαθαίνοντας π.χ. νέα κάνοντας μουτζούρες στο χαρτί… Η μονοκοντυλιά αυτή είναι σαν ξόρκι για την εξέλιξη των πραγμάτων, σαν ένα όλα θα πάνε καλά».
Αυτό το νέο έργο γλυπτό είναι το πρώτο έργο του Γιάννη Βαρελά που συναντάμε στην αίθουσα αναμονής του Ωνασείου Νοσοκομείου, εξαιρετικά διακριτικά στον χώρο ανάμεσα στους ανθρώπους που περιμένουν, ανάμεσα δηλαδή σε ξεχωριστές ιστορίες που κουβαλούν ο καθένας και η καθεμία. Πιο πέρα όμως υπάρχει ένα τεράστιας κλίμακας πολύχρωμο ζωγραφικό έργο του Βαρελά (με τίτλο Snooze) ολοζώντανο, περίεργα αισιόδοξο, με έντονο κίτρινο χρώμα και με πολλές χρωματιστές φιγούρες ανθρώπων χωρίς κυρίως χαρακτηριστικά στο πρόσωπό τους αναπαριστώντας τους σε διάφορες στάσεις. Ένας άνθρωπος που υπνοβατεί, άλλοι άνθρωποι να στέκονται, άλλοι να κάθονται: ένας βρίσκεται πάνω σε μηχανή, άλλοι κάθονται σε πλαστικές καρέκλες.
Μου άρεσε παρά πολύ ο τρόπος και όσα είπε ο Γιάννης Βαρελάς όταν μίλησε για την ανάθεση αυτών των έργων, γιατί αυτό που καλέστηκε να κάνει είναι κάτι πολύ σοβαρό που έχει έναν τόσο ειδικό χαρακτήρα ξεπερνώντας την τέχνη και φτάνοντας στην ιερότητα της ίδιας της ζωής. Αυτής που το ευμετάβλητο της ανθρώπινης ύπαρξης είναι κύριο χαρακτηριστικό και στα νοσοκομεία ειδικά ξέρουμε όλοι ότι είναι οι τόποι που διαδραματίζονται αξεπέραστες στιγμές: χάνονται και σώζονται ζωές έχοντας κάθε στιγμή τη δίκη της μοναδική αξία. Συγκεκριμένα ο καλλιτέχνης μοιράστηκε:
«Η προετοιμασία αυτής της νέας σειράς έργων για το Ωνάσειο είναι από τα δυσκολότερα πράγματα που έχω κάνει στη ζωή μου. Όταν μου έγινε η ανάθεση από το Ίδρυμα Ωνάση αναρωτιόμουν τι θα μπορούσα να κάνω. Στα νοσοκομεία οι άνθρωποι έρχονται για σοβαρούς λόγους. Σκέφτηκα ότι οι περισσότεροι βρίσκονται σε μια κατάσταση αναμονής. Όταν κάποιος περιμένει, ο χρόνος διαστέλλεται και τα πάντα –ή σχεδόν τα πάντα– αλλάζουν κλίμακα. Αυτή η διαστολή του χρόνου που προκαλεί η συνθήκη της αναμονής συχνά μας οδηγεί να παρατηρούμε πράγματα γύρω μας που συνήθως αγνοούμε, καθώς αναζητάμε έναν τρόπο να ξεχαστούμε για λίγο– και αυτά γίνονται τα κύρια στοιχεία του ορίζοντα. Με αυτόν τον τρόπο, κοιτώντας το παντελόνι σου, μία τσάκιση αρχίζει να γίνεται τοπίο, και ο πολύ κοντινός σου χώρος μετατρέπεται σε κάτι αχανές. Για μένα είναι μεγάλη τιμή που τα έργα μου φιλοξενούνται εδώ, σε ένα δημόσιο νοσοκομείο».
Ανεβαίνοντας στον έβδομο όροφο του Ωνάσειου, ο επισκέπτης θα συναντήσει το επιδαπέδιο σχέδιο του Γιάννη Βαρελά με τίτλο The Path. Ενσωματωμένο εντός του τσιμεντένιου δαπέδου του και των αιθουσών «Στέλιος Παπαδημητρίου» και «Απόστολος Ζαμπέλας», με συνολικό εμβαδό 466 τετραγωνικά μέτρα, το σχέδιο του ενώνεται με τα υλικά στοιχεία του χώρου και γίνεται ένα με αυτόν. Ο Γιάννης Βαρελάς αναφέρει σχετικά:
«Στον έβδομο όροφο, το ερώτημα ήταν πώς μπορεί να διαμορφωθεί ο χώρος με έργα και σκέφτηκα ότι θα ήταν ωραίο αν σχεδιάζαμε κάτι στο πάτωμα, μια διαδρομή που ανάλογα με το πώς περπατάς, σου αποκαλύπτει διάφορα πρόσωπα, εικόνες. Θα ήταν ωραίο επίσης αυτό να αναδύεται από το πάτωμα, δηλαδή να είναι μέσα στο τσιμέντο όπως το φτιάξαμε. Ήταν αρκετά δύσκολο αυτό, αλλά έγινε και νομίζω ότι λειτουργεί, γιατί επαναπροσδιορίζει και λίγο όλο το αισθητικό πλαίσιο ενός χώρου αντίστοιχου με αυτόν εδώ.
Και νομίζω ότι αυτό έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία, ένα νοσοκομείο το να φιλοξενεί και να διαμορφώνει χώρους που η τέχνη είναι κυρίαρχη, όποιας μορφής και να είναι, νομίζω είναι ίσως το σημαντικότερο και ίσως οι χώροι τελικά που είναι κατάλληλοι για να δείχνει κανείς πράγματα είναι αυτοί οι χώροι, οι χώροι που είναι σε συνάρτηση με τους ανθρώπους σε απόλυτο βαθμό και χωρίς να είναι η προσδοκία τού να συναντήσει ένα έργο, πέρα από τη σύμβαση που μπορεί να έχει μέσα σε ένα μουσείο ή μια γκαλερί, να το απομονώνει και να το πλαισιώνει. Νομίζω ότι εδώ τα πράγματα είναι πολύ πιο λειτουργικά και πολύ πιο ουσιαστικά. Δηλαδή, το να μπορέσεις να συναντάς την τέχνη μέσα σε χώρους οι οποίοι είναι χώροι αμιγώς ανθρώπινοι, θεωρώ ότι είναι αυτό που πρέπει να γίνεται».
«Για εμάς το νοσοκομείο είναι δημόσιος χώρος και στον δημόσιο χώρο δεν είμαστε οικοδεσπότες. Ακόμα και αν λέγεται Ωνάσειο Νοσοκομείο, είμαστε κάτι άλλο»
Κι εδώ, στο σημείο δηλαδή που η υγεία συναντά τον πολιτισμό, έρχεται και η σύνδεση με τη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση, καθώς όπως ξεκαθαρίζει η Διευθύντρια Πολιτισμού του Ιδρύματος Ωνάση, Αφροδίτη Παναγιωτάκου:
«Για εμάς το νοσοκομείο είναι δημόσιος χώρος και στον δημόσιο χώρο δεν είμαστε οικοδεσπότες. Ακόμα και αν λέγεται Ωνάσειο Νοσοκομείο, είμαστε κάτι άλλο. Σίγουρα δεν είμαστε οικοδεσπότες σε ένα πάρκο ή έξω στον δρόμο, αλλά ακόμα και εδώ πρέπει να σκεφτόμαστε τα πράγματα με όρους δημοσίου χώρου.
…Εμείς έτσι κι αλλιώς στη Στέγη διαχειριζόμαστε ζητήματα καρδιάς. Όλο το φετινό πρόγραμμα έχει να κάνει με τις σχέσεις. Όμως εδώ δεν είναι Στέγη και η παρέμβαση σε ένα νοσοκομείο όπως και σε κάθε δημόσιο χώρο πρέπει να έρχεται εντελώς φυσικά, λαμβάνοντας πάντα υπόψη ότι δεν μας ανήκει. Μερικές φορές μας συμβαίνει αυτό που ονομάζουμε “happy accidents”, πέφτουμε πάνω σε κάτι και τελικά κάπως μας μετακινεί. Αυτό επιδιώξαμε κι εδώ, σε μία αίθουσα αναμονής, κάτι να μας μετακινήσει.
Συζητάμε πολύ με τους ανθρώπους του νοσοκομείου, ξέρουμε τι έχει μεσολαβήσει σε κάθε εφημερία, μαθαίνουμε για τους ασθενείς που νοσηλεύονται και τις οικογένειες τους. Το νοσοκομείο είναι ένας τόπος ζωής. Ακόμα και ο θάνατος πάλι για τη ζωή μιλάει γιατί μπορεί να καταλήξει στη δυνατότητα μιας μεταμόσχευσης καρδιάς ή ενός πνεύμονα. Κάνουμε, λοιπόν, σκέψεις καθημερινές αλλά και σκέψεις μεταφυσικές, βάζοντας στο κέντρο πάντα τον άνθρωπο. Και ο Γιάννης Βαρελάς είναι ένας καλλιτέχνης που αγαπάει τους ανθρώπους. Με τα έργα του Γιάννη γίνεται πιο τρυφερή και πιο υποφερτή αυτή η διαστολή του χρόνου και η σιωπή της αναμονής. Δεν ξέρω αν η τέχνη θεραπεύει, αλλά σίγουρα παρηγορεί».
Ο Πρόεδρος του Ιδρύματος Ωνάση, Αντώνης Σ. Παπαδημητρίου, αφού τόνισε ότι το Ωνάσειο είναι ένα δημόσιο νοσοκομείο που θεραπεύει 70.000 ασθενείς κάθε χρόνο, σημείωσε ότι το Ίδρυμα Ωνάση και οι άνθρωποί του θα είναι συνεχώς παρόντες, σεβόμενοι και το όραμα του Ωνάση ώστε να είναι ένα σύγχρονο νοσοκομείο. Συγκεκριμένα:
«Το Ωνάσειο νοσοκομείο το προσέχουμε ολιστικά: Γιατί η υγεία είναι θέμα πολιτισμού. Το Ίδρυμα Ωνάση, αναλαμβάνοντας την ανοικοδόμηση της νέας πτέρυγας του νοσοκομείου, τον εκσυγχρονισμό του εξοπλισμού στο υφιστάμενο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο και τη δημιουργία του πρώτου πλήρως ψηφιακού νοσοκομείου στη χώρα μας έκρινε ότι θα ήταν πολλαπλά ωφέλιμο οι χώροι του νοσοκομείου να φιλοξενήσουν και έργα τέχνης ως “παραμυθία ψυχής”. Έτσι, παραχωρήσαμε ως δάνεια μακράς διαρκείας έργα της συλλογής μας, καθώς για μας είναι ένας χώρος όπου η τέχνη και η υγεία υπηρετούν η μία την άλλη αρμονικά. Είναι σε οργανικό και αμφίδρομο διάλογο. Έτσι, δημιουργήθηκε ένας νέος συνδετικός κρίκος ανάμεσα στον χώρο του νοσοκομείου και το Ίδρυμα Ωνάση: στο επίκεντρο όλων των δράσεων και των δύο, της περίθαλψης, της συνεχούς κατάρτισης, των καινοτομιών, βρίσκεται ο άνθρωπος. Όλοι όσοι πέρασαν κάποτε την είσοδο του Ωνασείου για να εισπράξουν τη φροντίδα του ιατρικού και νοσηλευτικού προσωπικού. Όλοι εκείνοι που μοιράστηκαν τον πόνο, την επιμονή και τη θέληση για ζωή. Οι ασθενείς που έγιναν φίλοι με τους γιατρούς και μπορούν σήμερα να αφηγούνται προσωπικές ιστορίες, επειδή το τραύμα έγινε εμπειρία. Αυτοί είναι και οι καλύτεροι πρεσβευτές ενός φιλόξενου νοσοκομείου, που βασίζεται στην καινοτομία και την αριστεία. Που ετοιμάζεται να κάνει το επόμενο άλμα στο ψηφιακό μέλλον.
Η τέχνη εντάσσεται στον δημόσιο χώρο όχι επειδή εξωραΐζει ή επειδή μόνο ομορφαίνει. Αλλά επειδή θυμίζει στον καθένα και την καθεμία από εμάς τον καλύτερο εαυτό μας, αυτόν που μπορούμε να δώσουμε όταν τον έχουν ανάγκη οι άλλοι. Αυτή είναι και η υπόσχεσή μας για τα επόμενα 50 χρόνια του Ιδρύματος.»
«…Να μπαίνεις κάπου που είναι ανθρώπινα και σε σέβονται σαν άνθρωπο, αυτό είναι το ουσιαστικότερο»
Ο Γιάννης Βαρελάς συνομιλώντας με την Αφροδίτη Παναγιωτάκου μοιράστηκε σκέψεις και σημεία σημαντικά αυτής της συνεργασίας των τριών έργων του: Face, Snooze και Τhe Path στο Ωνάσειο Νοσοκομείο:
«Ένα βασικό μήνυμα, ειδικά σε τέτοιου είδους έργα, είναι να πάρουμε κυρίως ως βασική αρχή ότι δεν θα αρέσει αυτό. Πώς όμως πρέπει να είναι για να έχει την ικανότητα να είναι αξιοπρεπές, έτσι ώστε να μην προσβάλλει κάποιον και να μην το απωθεί, ακόμα και να μην του αρέσει, να μπορεί δηλαδή να το δεχτεί σαν μια καλή πρόθεση. Είναι πολύ βασικό πιστεύω δηλαδή να φτιάξεις κάτι το οποίο να συνάδει με την πρόθεση που έχουμε, και του νοσοκομείου. Από την άλλη γιατί το νοσοκομείο όταν κάνει τέτοιου είδους προσπάθειες ακόμα και να μην το καταλαβαίνει κανείς μπαίνοντας μέσα, κάνει κάτι για τους ανθρώπους που το επισκέπτονται με έναν τρόπο ευγενικό. Τους υποδέχεται και αυτή η αίσθηση του να σε υποδέχονται κάπου και να αισθάνεσαι καλά με αυτό, είναι το πιο σημαντικό από όλα τα πράγματα δηλαδή να μπαίνεις κάπου που είναι ανθρώπινα και σε σέβονται σαν άνθρωπο. Αυτό είναι το ουσιαστικότερο».
+ Οι αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις
Στο Ωνάσειο Νοσοκομείο έγιναν και μια σειρά από αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις, που υλοποιήθηκαν από το ADD Architecture Studio με σύγχρονες τεχνικές λύσεις και υλικά να συνυπάρχουν με τα έργα τέχνης, σε μια παρέμβαση πρωτοποριακή για τα δεδομένα ενός νοσοκομείου, και αναβαθμίζοντας τη λειτουργικότητα του χώρου. Μέρος των σύγχρονων αρχιτεκτονικών λύσεων ήταν η μετατροπή των αιθουσών «Στέλιος Παπαδημητρίου» και «Απόστολος Ζαμπέλας» σε ψηφιακά points, μέσω του νέου τους σχεδιασμού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της προσέγγισης είναι η αίθουσα «Στέλιος Παπαδημητρίου», ένας χώρος πολλαπλών χρήσεων που, μέσω κινητών πάνελ, μπορεί να διαμορφωθεί σε μικρότερα clusters για επιμορφωτικά σεμινάρια ή να μετατραπεί σε μια ενιαία αίθουσα μαζικών διαλέξεων και παρουσιάσεων. Οθόνες και δίκτυα συνδέονται σε πραγματικό χρόνο, προσφέροντας μια αναβαθμισμένη και διαδραστική εκπαιδευτική εμπειρία. Με τέτοιες καινοτομίες, το Ωνάσειο Νοσοκομείο εισέρχεται στην ψηφιακή εποχή.
Η σύγχρονη εικαστική πρόταση του Ωνάσειου Νοσοκομείου χαρακτηρίζεται από τη συνύπαρξη έργων από διαφορετικές γενιές Ελλήνων καλλιτεχνών. Οι χώροι του Νοσοκομείου γεμίζουν από: την Προτομή του Ιπποκράτη του Γεωργίου Μπονάνου, την Ανδρική φιγούρα του Παύλου Διονυσόπουλου, τους Θώρακες της Αλεξάνδρας Αθανασιάδη, τα γεωμετρικά έργα της Χριστίνας Μόραλη, τη Σύνθεση του Γιώργου Ζογγολόπουλου, τη Θέα στον Όλυμπο του Βασίλη Ιθακήσιου.
Ο Γενικός Διευθυντής του Ωνάσειου Νοσοκομείου, Παναγιώτης Μινογιάννης, συμπληρώνει σχετικά:
«Μπορεί για κάποιους αυτό να είναι ένα φαινομενικά παράδοξο και αντιφατικό πάντρεμα τέχνης και νοσοκομείου, γιατί έχουμε μάθει να σκεφτόμαστε τα νοσοκομεία ως χώρους επιστήμης. Και πολύ σωστά. Τα επιστημονικά επιτεύγματα τόσο του προηγούμενου αιώνα αλλά και του τωρινού σώζουν, παρατείνουν, προσθέτουν ποιοτικό χρόνο, καθημερινά σε χιλιάδες ζωές που παλιότερα θα χάνονταν. Όμως σειρά μελετών δείχνουν ότι η θετική επίπτωση της τέχνης, σε όλες της τις μορφές, στην κλινική έκβαση κυρίως μέσω της οδού της ψυχικής στήριξης του ασθενούς και των οικείων του δεν μπορεί να αμφισβητηθεί.
Εδώ στο Ωνάσειο διαχρονικά τοποθετούμε στο επίκεντρο της προσοχής μας τη σχέση που αναπτύσσεται μεταξύ επαγγελματία υγείας και ασθενή, η οποία προφανώς συμπεριλαμβάνει αυτές τις δύο πτυχές της ιατρικής, τόσο την επιστήμη όσο και την τέχνη. Ο χώρος μας, χωρίς να χάνει τη χρηστικότητα του, μέσα από τα έργα του Ιδρύματος Ωνάση ή μετασχηματιζόμενος ο ίδιος σε έργο τέχνης όπως πέτυχε ο Γιάννης Βαρελάς με τη συνεργασία και των αρχιτεκτόνων της ADD και στηριζόμενοι φυσικά και στην αρχική αρχιτεκτονική μελέτη του Ωνάσειου πετυχαίνει κάτι μοναδικό. Ο χώρος, πέρα από τη λειτουργικότητα του, αναδεικνύει και την ψυχή του νοσοκομείου.»
Όπως αναφέρει ο Πρόεδρος του Ωνάσειου νοσοκομείου, καθηγητής Ιωάννης Μπολέτης:
«Το Ωνάσειο Νοσοκομείο είναι ένα σημαντικό αρχιτεκτονικό κτίριο. Στο εσωτερικό χώρο προσομοιάζει σε αρχαίο θεραπευτικό κέντρο, στα οποία ο κόσμος που είχε ανάγκη περίθαλψης για την υγεία του βρισκόταν σε έναν χώρο που περιλάμβανε πολλά έργα τέχνης. Και θεωρείτο από εκείνους τους χρόνους ότι η τέχνη λειτουργεί θεραπευτικά. Με τη βοήθεια του Ιδρύματος Ωνάση, ο χώρος του νοσοκομείου μας είναι ένα σύγχρονο Ασκληπιείο».
Τα έργα στο Ωνάσειο Νοσοκομείο:
Κώστας Τσόκλης, Χωρίς τίτλο, 1981
Γιάννης Βαρελάς, Snooze, 2023
Γιάννης Βαρελάς, Face, 2023
Βασίλης Ιθακήσιος (1879–1977), Θέα στον Όλυμπο, 1950
Γιώργος Ζογγολόπουλος (1903–2004), Σύνθεση, 1968
Χριστίνα Μόραλη, Κύβος μπλε, 2011–2012
Χριστίνα Μόραλη, Κύβος κόκκινος, 2011–2012
Παύλος Διονυσόπουλος, Ανδρική φιγούρα, δεκαετία 1970
Αλεξάνδρα Αθανασιάδη, Πανοπλία VII B, 2005
Αλεξάνδρα Αθανασιάδη, Θώρακας XXIII, 2009
Αλεξάνδρα Αθανασιάδη, Θώρακας XVΙ no 2, 2007
Αλεξάνδρα Αθανασιάδη, Άλογο LXXV, 2009
Γεώργιος Μπονάνος (1863–1940), Προτομή του Ιπποκράτη, χ.χ.
Γιάννης Παππάς (1913 – 2005), Όρκος του Ιπποκράτη
Γιάννης Παππάς (1913 – 2005), Η ράβδος του Ασκληπιού
Γιάννης Βαρελάς, Path, 2023
