Προσέξτε εμάς, τ’ αθάνατα πουλιά,
Τ’ αγέραστα παιδιά του αιθέρα, τ’ άφθαρτα,
για να μάθετε από μας την αλήθεια.
18.400 θεατές κατέκλυσαν το Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου το διήμερο 9 και 10 Αυγούστου αποθεώνοντας το «βάπτισμα» του Άρη Μπινιάρη στην κωμωδία του Αριστοφάνη με την παράσταση «Όρνιθες». Τι θα συνέβαινε εάν κάποιος οργάνωνε τα πουλιά ώστε να γίνουν φορείς μιας νέας πραγματικότητας;
Δυο φίλοι, ο Πισθέταιρος και ο Ευελπίδης, απογοητευμένοι από τις συνθήκες ζωής στην πόλη τους, αναζητούν έναν νέο τόπο όπου θα μπορέσουν να ζήσουν με ηρεμία και χαρά. Η επαφή τους με τον κόσμο των πουλιών θα τους δώσει την ιδέα να ιδρύσουν μια καινούργια πολιτεία στους αιθέρες, μεταξύ γης και ουρανού.
Ενώ το χτίσιμο της πόλης βρίσκεται σε εξέλιξη, καταφθάνουν απρόσκλητοι επισκέπτες από τον κόσμο των ανθρώπων, διεκδικώντας αυθαίρετα εξουσίες και προνόμια, ενώ παράλληλα απεσταλμένοι των θεών του Ολύμπου διαμαρτύρονται θορυβημένοι για την αμφισβήτηση της θεϊκής κυριαρχίας καθώς η νέα πόλη εμποδίζει τους καπνούς από τις θυσίες να φτάσουν στον ουρανό. Θα καταφέρουν ο Πισθέταιρος και ο Ευελπίδης, με τη συμβολή των πουλιών, να ολοκληρώσουν το χτίσιμο της Νεφελοκοκκυγίας; Πόσο εύκολο θα είναι να πραγματώσουν τη δική τους ουτοπία;
Αυτή είναι η γνωστή υπόθεση από το οικουμενικό ποίημα του Αριστοφάνη με την αληθινή και ουσιώδη θεματική: την αναζήτηση μιας καινούριας αρχής, έξω από την ανθρώπινη κοινωνία, μακριά από τον κορεσμό, την παρακμή και τη διαφθορά.
Ο Άρης Μπινιάρης με καλλιτεχνικό συνοδοιπόρο την Έλενα Τριανταφυλλοπούλου, στη δραματουργική επεξεργασία – διασκευή του έργου παρέδωσαν μια σύγχρονη διασκευή της διαχρονικής αριστοφανικής κωμωδίας τοποθετώντας στο επίκεντρο την ανθρώπινη κατάσταση, τη μεταμόρφωση και την αποκατάσταση μιας κοσμικής δικαιοσύνης.
Η Έλενα Τριανταφυλλοπούλου γράφει στο ελc για το αριστοφανικό σύμπαν που κατοικούμε όλοι μας με αφορμή τους «Όρνιθες» του Άρη Μπινιάρη που συνεχίζουν τη θεατρική τους πορεία στα ανοιχτά θέατρα σε Θεσσαλονίκη, Πάτρα και Αθήνα:
«Το κείμενο του Αριστοφάνη τότε, τώρα, πάντα
Εικοσιπέντε αιώνες έχουν περάσει από την πρώτη παρουσίαση των Ορνίθων στα Μεγάλα Διονύσια το 414π.Χ. Εικοσιπέντε αιώνες είναι αρκετοί για να δημιουργήσουν τη δέουσα μαγεία, τον θαυμασμό αλλά και μια σειρά από ποικίλες παρεξηγήσεις. Αν σκεφτεί κανείς ότι κατά τη διάρκεια του πρώτου αιώνα ίδρυσης του νέου ελληνικού κράτους αλλά και αργότερα, παρά την διάχυτη αρχαιολατρία, η αρχαία ελληνική κωμωδία υπήρξε παραγκωνισμένη, ξεχασμένη και σε κάποιες περιπτώσεις σκόπιμα εκτοπισμένη από τα πολιτιστικά δρώμενα της χώρας, θα αντιληφθεί ότι η διαδρομή της πρόσληψης του Αριστοφάνη μέσα στον χρόνο ούτε εύκολη ήταν ούτε αβίαστη και σίγουρα δεν είναι μια διαδρομή που έχει ολοκληρωθεί, καθώς ο διάλογος για την ανάγνωση, τη μετάφραση και κυρίως την παράσταση των αριστοφανικών έργων συνεχίζεται αμείωτος μέχρι και σήμερα.
Αν κάποτε οι αριστοφανικοί ήρωες παραμερίστηκαν, γιατί το ήθος τους θεωρήθηκε ελάσσον σε σχέση με την ποιότητα του ήθους της Αντιγόνης ή του Προμηθέα Δεσμώτη, ώστε να αποτελέσουν πρότυπα μίμησης για τον νέο Έλληνα πολίτη, στη σύγχρονη εποχή, ζωντανή και συχνά έντονη, παραμένει η συζήτηση για τον τρόπο προσέγγισης, κατανόησης και μεταφοράς του αριστοφανικού κειμένου στη θεατρική σκηνή, καθώς όλα τα έργα του σπουδαίου κωμωδιογράφου βρίθουν ονομαστικών και άλλων κοινωνικοπολιτικών αναφορών που συνομιλούν σχεδόν αποκλειστικά με την εποχή του ποιητή.
Το χρονικό μιας διασκευής
Η επικαιρότητα της εποχής του, ο οικείος κόσμος του συγγραφέα, πρόσωπα και καταστάσεις, ο έξυπνος αλλά και ανελέητος τρόπος που σχολιάζει και σατιρίζει όλα τα παραπάνω, είναι πεδία που πρέπει να μελετηθούν και να κατανοηθούν στον μέγιστο βαθμό, πριν επιχειρηθεί η όποια απόπειρα διασκευής του κειμένου. Ούτως ή άλλως, διαβάζοντας προσεκτικά τους Όρνιθες ή όποιο άλλο έργο του Αριστοφάνη σύντομα οδηγείσαι στην ευχάριστη διαπίστωση ότι ο κεντρικός θεματικός άξονας του κειμένου, ο νοηματικός πυρήνας παραμένει διαχρονικός και ασύλληπτα ενδιαφέρον.
Στην προκειμένη περίπτωση έχουμε να κάνουμε με την επιθυμία δυο ανθρώπων, του Πισθέταιρου και του Ευελπίδη να αλλάξουν τη ζωή τους, να φύγουν μακριά από μια πόλη, από έναν κόσμο που έπαψε να είναι γι’ αυτούς βιώσιμος, από έναν κόσμο που κυριαρχεί η έλλειψη δικαιοσύνης, οι διαμάχες και η πρόθεση αλληλοσπαραγμού. Επομένως, η αφηγηματική ροή της ιστορίας διατηρήθηκε, το σύνολο σχεδόν των δραματικών προσώπων παρελαύνουν ανενόχλητα και οι βασικές συγκρούσεις λαμβάνουν χώρα βοηθώντας την απρόσκοπτη κατανόηση της πλοκής. Ο Χορός των Ορνίθων παραμένει στο κέντρο της σκηνικής σύλληψης, όπως άλλωστε συμβαίνει και στη δομή που προτείνει ο Αριστοφάνης.
Από εκεί και έπειτα, πρόθεση τόσο δική μου όσο και του σκηνοθέτη Άρη Μπινιάρη, με τον οποίο συνυπογράφουμε τη δραματουργική επεξεργασία- διασκευή του κειμένου, ήταν να ενισχυθεί το στοιχείο της τελετουργίας, να συντηρηθεί το σχήμα της δυαδικότητας στη σχέση των δυο κεντρικών ηρώων (στο κείμενο-πηγή ο Ευελπίδης αποχωρεί σύντομα, ενώ στη δική μας πρόταση παραμένει παρών μέχρι να ολοκληρωθεί η ιστορία) και να αναδειχτούν οι ιδιότητες και οι παθογένειες που κουβαλούν τα πρόσωπα που έρχονται να εκμεταλλευτούν την προσπάθεια ίδρυσης μιας νέας πόλης στους αιθέρες (Χρησμολόγος, Γεωμέτρης, Συκοφάντης κ.ά.), με τέτοιον τρόπο, ώστε να γίνονται κατανοητές απ’ όλους.
Με άξονα όλα τα παραπάνω και με βάση τη μετάφραση του Τάσου Ρούσσου, το κείμενο της παράστασης μπολιάστηκε με ορφικούς ύμνους και αποσπάσματα ποιημάτων του Πάμπλο Νερούδα με θέμα τα πουλιά και αναπτύχθηκε, κατά σημεία, στον βαθμό που εξασφαλίζει το σύγχρονο αντίκρισμά του.
Μια εν εξελίξει ανάγνωση των Ορνίθων
Διαβάζοντας το έργο και μελετώντας χρήσιμο υλικό γύρω από αυτό, αναπόφευκτα πέφτεις πάνω στους Όρνιθες του Καρόλου Κουν. Η σπουδαιότητα της σκηνικής δραματουργίας που συνέθεσε ο ιδρυτής του Θεάτρου Τέχνης είναι φυσικά αδιαμφισβήτητη. Η περιπετειώδης πορεία της συγκεκριμένης παράστασης αποκαλύπτει την προκατάληψη και την επιφυλακτικότητα απέναντι στην αναπαράσταση της αρχαίας ελληνικής κωμωδίας που αποτελεί προέκταση μιας συνολικής αντιμετώπισης του αρχαίου ελληνικού δράματος από τον σύγχρονο Έλληνα.
Ο Κουν μιλά απροκάλυπτα για τη νεοελληνική ταυτότητα και την τοποθετεί ξεκάθαρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Διαπίστωση που κανείς μέχρι τότε δεν είχε τολμήσει να διατυπώσει τόσο ανοιχτά.
Ξαναδιαβάζοντας το έργο και δουλεύοντας τη δραματουργία του, μου γεννήθηκε η σκέψη ότι η αναζήτηση μιας νέας ταυτότητας εξακολουθεί να υπάρχει ως αίτημα στις μέρες μας, σαν απόρροια του αιτήματος των αρχαίων ηρώων του Αριστοφάνη για μια νέα πραγματικότητα. Μόνο που η ταυτότητα που αναζητούμε σήμερα αφορά συνολικά τον άνθρωπο και τις ιδιότητές του, πρόκειται για μια νέα πανανθρώπινη ταυτότητα.
Σύγχρονες ουτοπίες
Στον Αριστοφάνη η έννοια της ουτοπίας όπως και της μεταμόρφωσης έχει συμβολικό χαρακτήρα, ο οποίος όμως γινόταν εύκολα αντιληπτός από το κοινό της εποχής του, καθώς το στοιχείο της τελετουργίας, η υπερβατική ματιά των πραγμάτων αποτελούσε μια οικεία κατάσταση. Αργότερα, η ζωή στον δυτικό κόσμο, υπό το βάρος θρησκευτικών, κοινωνικών και πολιτικών εξελίξεων θα απωλέσει αυτό το αρχέγονο τελετουργικό στοιχείο, αυτή την πολυπόθητη σύνδεση ανάμεσα στις ανάγκες της ψυχής και σ’ εκείνες του σώματος, τη θαυμαστή επικοινωνία ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση. Ο σύγχρονος πολιτισμός έχει περάσει από την τελετουργία στη διεκπεραίωση, από την απόλαυση και τη χαρά στην ενοχή. Εδώ είναι που έρχεται το αριστοφανικό σύμπαν να δώσει τη δική του απάντηση.
Ο Αριστοφάνης απενοχοποιεί τη χαρά, το γλέντι, την απόρριψη δεδομένων καταστάσεων, οραματίζεται έναν καινούργιο κόσμο, μια νέα πόλη, ένα νέο νόημα, ένα νέο τελετουργικό (πέταγμα) της ανθρώπινης κατάστασης. Ανοιχτός στις ερμηνείες, όπως κάθε μεγάλος συγγραφέας, απορρίπτει τη σοβαροφάνεια, επικροτεί το χιούμορ, δημιουργεί ποίηση με το γκροτέσκο, κάνει πολιτικό θέατρο με ύψιστο ποιητικό τρόπο.
Μπορεί κάποτε η ουτοπία να ονομάστηκε Νεφελοκοκκυγία, όμως στη σημερινή εποχή δεν είναι τίποτα άλλο από το όραμα μιας κοινότητας σύμπραξης, μέσα στην οποία ο σύγχρονος άνθρωπος θα έχει τη δυνατότητα να σπάσει την αδυσώπητη αλυσίδα παραγωγής, να βγει από τη μοναξιά του, από τη συναισθηματική και διανοητική αδράνειά του, να ξανασυναντηθεί με την τελετουργία, να ξανανιώσει την αδιαπραγμάτευτη και ασταμάτητη επιθυμία για ζωή. Να βιώσει μια νέα «ανύψωση» σώματος και πνεύματος.
Το πρώτο πέταγμα
Υπό αυτή την έννοια, μέσα στο αριστοφανικό σύμπαν κατοικούμε όλοι μας. Αρκεί να μη φοβηθούμε αυτό το πρώτο πέταγμα, που μοιάζει με την αγωνία ενός νεογέννητου βρέφους πριν πάρει την πρώτη του ανάσα. Αυτή ήταν και θα είναι πάντα η μαγική και συνάμα επώδυνη διαδικασία της γέννησης. Της νέας ζωής.
Άλλωστε στον Αριστοφάνη η λέξη «πέταγμα» έχει πολλές συνώνυμες λέξεις: Ζωή. Κίνηση. Συγκίνηση. Χρόνος. Επιθυμία. Μεταμόρφωση. Γιορτή. Μια γιορτή που ξεκίνησε πριν από εικοσιπέντε αιώνες και συνεχίζεται μέχρι και σήμερα.»
Επόμενοι Σταθμοί περιοδείας
Δευτέρα 9 Σεπτεμβρίου | Θέατρο Δάσους – Θεσσαλονίκη
Τρίτη 10 Σεπτεμβρίου | Θέατρο Δάσους – Θεσσαλονίκη
Πέμπτη 12 Σεπτεμβρίου | Βεάκειο Θέατρο Πειραιά
Παρασκευή 13 Σεπτεμβρίου | Θερινό Δημοτικό Θέατρο Δήμου Πατρέων
Κυριακή 15 Σεπτεμβρίου | Δημοτικό Θέατρο Αλέξης Μινωτής – Αιγάλεω
Δευτέρα 16 Σεπτεμβρίου | Θέατρο Βράχων Μελίνα Μερκούρη
Τρίτη 17 Σεπτεμβρίου | Θέατρο Βράχων Μελίνα Μερκούρη
Τετάρτη 18 Σεπτεμβρίου | Δημοτικό Θέατρο Ηλιούπολης Δημήτρης Κιντής
Παρασκευή 20 Σεπτεμβρίου | Σχολείο της Αθήνας Εθνικού Θεάτρου Ειρήνη Παππά
Σάββατο 21 Σεπτεμβρίου | Σχολείο της Αθήνας Εθνικού Θεάτρου Ειρήνη Παππά
Κυριακή 22 Σεπτεμβρίου | Σχολείο της Αθήνας Εθνικού Θεάτρου Ειρήνη Παππά
Δευτέρα 30 Σεπτεμβρίου | Δημοτικό Θέατρο Λυκαβηττού
Προπώληση Εισιτηρίων για την περιοδεία:
https://www.more.com/theater/ornithes-tou-aristofani-1/
