Μπορεί το θέατρο να λειτουργήσει ως εργαλείο πραγματικής ελευθερίας μέσα σε ένα περιβάλλον εγκλεισμού; Η απάντηση βάση αυτού που βίωσα είναι ΝΑΙ και δίνεται τον Ιούνιο του 2026 από το Εθνικό Θέατρο σε συμπαραγωγή με το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου σε στενή συνεργασία με τη Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής του Υπουργείου Προστασίας του Πολίτη και τα Σχολεία του Σωφρονιστικού Καταστήματος Γυναικών Ελεώνα Θηβών παρουσιάζοντας τη θεατρική παράσταση ΓΥΝΑΙ. Μάλιστα η πιο καίρια φράση κατ’ εμέ ειπώθηκε από τη Γενική Γραμματεία Επαγγελματικής Εκπαίδευσης, Κατάρτισης και Διά Βίου Μάθησης και την Όλγα Καφετζοπούλου, όταν κλήθηκε να μιλήσει μετά το πέρας της παράστασης «ΓΥΝΑΙ» στο Σωφρονιστικό Κατάστημα Γυναικών Ελεώνα Θηβών. Η συλλογική κραυγή γυναικών ραγίζει τις κοινωνικές βεβαιότητες φωνάζοντας ένα «φτάνει πια» που παρακολουθήσαμε: «Δύσκολο να μιλήσω, συνήθως μιλάω πολύ εύκολα. Έχω συγκινηθεί. Κι αν με ρωτάτε γιατί είναι σημαντικά αυτά τα προγράμματα και η συγκεκριμένη παράσταση είναι γιατί η κοινωνία δεν πρόλαβε. Κι όταν η κοινωνία δεν προλαβαίνει, προλαβαίνει η τέχνη».
Επισκέφθηκα το Σωφρονιστικό Κατάστημα Γυναικών Ελεώνα Θηβών. Όσο κι αν ωραιοποιούμε τις λέξεις μέσα σ’ αυτές τις «φυλακές» ζουν γυναίκες που εμείς οι απέξω μπορεί να τις αποκαλούμε κι εγκληματίες. Μα όταν αυτές οι εγκληματίες αποφασίζουν όχι μόνο να σωφρονιστούν μα και να μορφωθούν σε σχολεία εντός των φυλακών πώς τις αποκαλούμε αλήθεια; Γω θα τις αποκαλέσω αποφασισμένες, γιατί προσπαθούν ν’ αλλάξουν τη ζωή τους μέσα από αυτά τα σχολεία εντός των φυλακών. Δεν είναι ωραία αίσθηση το να είσαι μέσα σε μια φυλακή ως επισκέπτης. Βλέπεις κάγκελα παντού, βλέπεις παντού τοίχους και λιγάκι ουρανό από τα παράθυρα. Νιώθεις ότι στερείσαι το βασικότερο όλων, την ελευθερία σου.
Πέρασα λοιπόν, δυο ώρες μέσα στο Σωφρονιστικό Κατάστημα Γυναικών Ελεώνα Θηβών, δίχως το κινητό μου και ευτυχώς είχα μαζί μου ένα μπλοκάκι κι ένα στυλό και μουτζούρωνα να ξεχαστώ, ν’ απασχοληθώ. Ξέρετε πόσα χρόνια είχα να το κάνω αυτό; Τελικά και το κινητό στο χέρι μια μορφή «φυλακής» είναι. Περιμέναμε στον χώρο που είναι το σχολείο πριν μπούμε στην αίθουσα για να παρακολουθήσουμε την παράσταση ΓΥΝΑΙ. Βουή πολύ από τους θεατές που δεν την άντεξα και μπήκα μέσα σε μια από τις αίθουσες διδασκαλίας. Είδα στους τοίχους την αλφαβήτα, έναν πίνακα, κάθισα πάνω σε ένα θρανίο και ένιωσα ξανά ότι ήμουν «φυλακισμένος» στο γυμνάσιο στα μαθητικά μου χρόνια. Μα απορροφήθηκα από το χρώμα, γιατί στους τοίχους υπήρχαν σχέδια, ζωγραφιές, λέξεις που είχαν γράψει οι κρατούμενες και τις είχαν κολλήσει. Αγάπη, στοργή, φιλία, κάποιες λέξεις που ξεχώρισα.
Μετά μας καλέσανε μέσα στην αίθουσα και η παράσταση ΓΥΝΑΙ άρχισε. Η σύλληψη και η σκηνοθεσία είναι του Στάθη Γράψα. Το ΓΥΝΑΙ είναι το αποτέλεσμα μιας βαθιάς εσωτερικής και συλλογικής διεργασίας των ίδιων των κρατουμένων που φοιτούν στα σχολεία του σωφρονιστικού καταστήματος. Η παράσταση αποτελεί τον καρπό του Εργαστηρίου Προσωπικής Ανάπτυξης Κρατουμένων (ΕΠΑΚ), ενός θεσμού που υλοποιεί με συνέπεια το Μικρό Εθνικό -σε Σωφρονιστικά Ιδρύματα- από το 2018. Η συνεργασία του σκηνοθέτη με τα σχολεία του σωφρονιστικού καταστήματος εγκαινιάστηκε το 2022, οδηγώντας τον Νοέμβριο του 2023 στην πρώτη τους κοινή θεατρική παράσταση κατάθεση τις «Χρυσαλήθειες». Από τότε ίσαμε σήμερα η σύνθεση της ομάδας άλλαξε καθώς οι άνθρωποι στα σωφρονιστικά καταστήματα έρχονται και φεύγουν. Όμως η ίδια η κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα στην Ελλάδα και η επικαιρότητα γύρω από την έμφυλη βία και τις γυναικοκτονίες ανάγκασε την ομάδα να στρέψει το βλέμμα της εκεί.
Τα 13 μέλη της σημερινής θεατρικής ομάδας πήραν μια γενναία απόφαση. Έβαλαν την καλλιτεχνική δημιουργία ως απόλυτη προτεραιότητα στην απαιτητική καθημερινότητα του εγκλεισμού τους. Μετέτρεψαν το προσωπικό τραυματικό τους βίωμα σε μια συλλογική εμπειρία. Η τέχνη απελευθερώνει και οι συμμετέχουσες έκαναν την υπέρβασή τους, ιχνηλατώντας έναν νέο δρόμο έκφρασης ενδυνάμωσης και αυτογνωσίας μέσα από τη μετασχηματική δύναμη του θεάτρου. Σε αυτή τη διαδρομή, καθοριστικός υποστηρικτής είναι ο διευθυντής των σχολείων Νίκος Αρμένης – σταθερός συνεργάτης του ΕΠΑΚ από το 2010 – ο οποίος μαζί με την εκπαιδευτική κοινότητα των φυλακών κατάφερε να μυήσει τις μαθήτριες σε πρωτόγνωρους δρόμους παιδείας και ψυχικής έκφρασης.
Στην παράσταση ΓΥΝΑΙ δεν κυριαρχούσε ο λόγος που θα ήταν ίσως και η πιο εύκολη λύση μα η κίνηση. Ναι θα μπορούσαν μία μία να μας πουν μια προσωπική τους ιστορία, να μας συγκινήσουν, να θυμώσουμε με την κακοποίηση, αλλά επέλεξαν άλλο δρόμο παρουσίασης, τον πιο ανατριχιαστικό. Πάνω στην πρωτότυπη μουσική του Σάββα Τσιλιγκιρίδη, η Bibi, η Έλλη, η Δήμητρα, η Κωνσταντίνα, η Μαριάννα, η Μαλαματή, η Παναγιώτα, η Σπυριδούλα, η Κωνσταντίνα, η Βαλάντω και η Έλενα μετατράπηκαν σε έναν χορό σαν αρχαίας τραγωδίας. Δίχως λέξεις πολλές, μόνο με το σώμα τους και τις κινήσεις τους κατάφεραν να περάσουν το μήνυμα του «φτάνει πια κάτι πρέπει ν’ αλλάξει». Η κακοποίηση γυναικών και η γυναικοκτονίες πρέπει να παύσουν. Τώρα το πώς θα παύσουν, λύση κανείς μας δεν μπορεί να δώσει. Ίσως μια σημαντική λύση αρχική είναι το να μιλάμε και να μην είμαστε σιωπηλοί, όταν μας συμβαίνει ή το βλέπουμε ή το ακούμε να συμβαίνει. Είμαστε μέλη μιας κοινωνίας κι όταν ουρλιάζει ο διπλανός δεν πρέπει να κωφεύουμε. Όπως οι κρατούμενες, μέλη μιας άλλης κοινωνίας έγκλειστης, ένωσαν τις φωνές τους στο τέλος της παράστασης ΓΥΝΑΙ λέγοντας: φτάνει πια κάτι πρέπει ν’ αλλάξει. Επί σκηνής είδαμε μόνο 11 κρατούμενες αλλά οι υπόλοιπες συγκρατούμενές τους τις είχανε στηρίξει παρακολουθώντας τις πρόβες. Μπορεί να ήταν στα κελιά τους, όσο εμείς παρακολουθούσαμε, μα ήταν παρούσες στη γένεση του δρώμενου.
Ο νόμος του ισχυρού κυριαρχεί πάντα και στον κόσμο μας οι γυναίκες αντιμετωπίζονται ως ανίσχυρες και ευάλωτες, αλλά το αίτημα για αλληλοσεβασμό και ανθρωπιά όλα τα υπερνικά και επιτακτικά ζητά κάτι ν’ αλλάξει. Στο ΓΥΝΑΙ είδα να δίνεται βήμα σε μια ομάδα έγκλειστων περιθωριοποιημένων, ανίσχυρων γυναικών για να ενδυναμωθούν. Σίγουρα έχουν βρεθεί αντιμέτωπες με την σκληρή πλευρά της πατριαρχικής δομής, μα ανέβηκαν στη σκηνή να καταθέσουν την αλήθεια τους. Ξέρετε το σωματικό θέατρο μπορεί να γίνει πολύ πιο δυνατό από το θέατρο με λόγο. Με την έλλειψη κειμένου, ο σκηνοθέτης κατάφερε να μην μικρύνει το μήνυμα της παράστασης, αλλά να το γιγαντώσει μετατρέποντάς το σε ένα εργαλείο αφύπνισης της συλλογικής μας συνείδησης. Τουλάχιστον αυτό πέτυχε σε μένα. Αν άκουγα προσωπικές ιστορίες τότε θα παγιδευόμουν στο ποια είναι αυτή που μιλά, τι έχει περάσει, γιατί άραγε μπήκε φυλακή. Το ότι δεν άκουσα ιστορίες, αλλά είδα σώματα, είδα κινήσεις μου δημιούργησε μια άλλου είδους σύνδεση, μια συνειδητοποίηση του πόνου που προκαλεί η κακοποίηση.
Η βία κατά των γυναικών δεν είναι κοινωνικό φαινόμενο ή παρεκτροπή από την κανονικότητα. Είναι μια βαθιά ριζωμένη αντίληψη εξουσίας του δυνατού υπέρ των «αδυνάτων». Αυτή την αντίληψη οφείλουμε να την ξεριζώσουμε ως κοινωνία. Όλοι είμαστε ισότιμοι. Η ζωή έχει ποικιλία και η ποικιλότητα οφείλει να είναι ορατή και σεβαστή απ’ όλους μας. Εδώ θέλω να σημειώσω ότι αν μπείτε στον κόπο να πάτε στο Σωφρονιστικό Κατάστημα Γυναικών Ελεώνα Θηβών και να δείτε την παράσταση, τα έσοδα από την προπώληση των εισιτηρίων θα διατεθούν υπέρ του Ταμείου Απόρων του Καταστήματος Κράτησης Γυναικών Ελεώνα. Αγοράζοντας το εισιτήριο ενισχύεις άμεσα και πρακτικά γυναίκες που έχουν ανάγκη. Τώρα αν το αποφασίσεις και θες να παρακολουθήσεις την παράσταση ΓΥΝΑΙ θα πρέπει ν’ ακολουθήσεις κάποιους κανόνες. Η ώρα προσέλευσης των θεατών πραγματοποιείται αυστηρά μεταξύ 11:30 και 12:30. Η ώρα έναρξης του ΓΥΝΑΙ είναι στις 13:00. Με το που αγοράσεις το εισιτήριο ηλεκτρονικά θα επικοινωνήσει μαζί σου το Εθνικό Θέατρο για να σου δώσει περαιτέρω πληροφορίες. Αλλά μαζί σου πρέπει να έχεις αστυνομική ταυτότητα ή διαβατήριο και μέσα στο Σωφρονιστικό Κατάστημα Γυναικών Ελεώνα Θηβών δεν επιτρέπεται τίποτε μαζί σου να φέρεις. Ξέχνα το κινητό, πάρε μαζί σου λίγα ευρώ μόνο για νερό. Είναι σημαντική και ανεξίτηλη εμπειρία αν βουτηχθείς στην ενσυναίσθηση και δεν το αντιμετωπίσεις ως μια εκδρομή με φίλους ή ας πάμε στις φυλακές να δούμε παράσταση. Είναι χώρος που φιλοξενεί ψυχές που για τον ένα ή τον άλλο λόγο τοποθετήθηκαν εκεί να σωφρονιστούν και μερικές από αυτές τις ψυχές αποφάσισαν να εκπαιδευτούν.
Το ΓΥΝΑΙ είναι μια πρόσκληση να κοιτάξεις την αλήθεια κατάματα, αν αντέχεις φυσικά. Οι τοίχοι στενοί, τα κάγκελα παντού μα η τέχνη είναι που ανοίγει το μεγαλύτερο παράθυρο του νου. Τα όνειρα, η αξιοπρέπεια, ο έρωτας, η αγάπη για τη ζωή δεν φυλακίζονται. Τέλος εύχομαι μιας και αυτό το πρόγραμμα είναι συμπαραγωγή του Εθνικού Θεάτρου με το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, οι καλλιτεχνικοί διευθυντές τους, Αργυρώ Χιώτη και Μιχαήλ Μαρμαρινός, αντίστοιχα, να καταφέρουν να πιέσουν το σύστημα και να μπορέσουν θεσμικά να δοθεί μια μονοήμερη άδεια για να παρουσιαστεί αυτή ή η επόμενη παράσταση στην Πειραιώς 260 στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου 2027. Καλό θα μας έκανε συλλογικά. Η ζωή ευνοεί τους τολμηρούς και η τέχνη όλους.
