«Ένας υπάλληλος αγνοείται» ο τίτλος της παράστασης που το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου 2024 παρουσιάζει στην Πειραιώς 260, στις 17 και 18 Ιούνιου. Ο Ραμπί Μρουέ μέσα από ένα πλήθος τεκμηρίων θέλει να φωτίσει τις αθέατες όψεις της προπαγάνδας και της πολιτικής διαφθοράς. Η συγκεκριμένη παράσταση αποτελεί μία πολύ ενδιαφέρουσα πρόταση. Το φετινό πρόγραμμα του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου 2024, με συνοδοιπόρο του τη ΔΕΗ, υπόσχεται αξέχαστες μουσικές και θεατρικές παραστάσεις. Η ΔΕΗ ως Μεγάλος Χορηγός του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου στηρίζει ενεργά τον μεγάλο πολιτιστικό θεσμό της χώρας μας, αναγνωρίζοντας την τεράστια σημασία του πολιτισμού στη διαμόρφωση ενός καλύτερου αύριο.
Ο Ραμπί Μρουέ γεννήθηκε το 1967 στη Βηρυτό και άρχισε να δημιουργεί το 1990. Στην αρχή έκανε ιδιωτικές παραστάσεις προσπαθώντας να αποφύγει τον έλεγχο και τη λογοκρισία από τις Αρχές του Λιβάνου. Κάποια στιγμή τους αντιμετώπισε με την παράσταση του 2007 “How Nancy Wished That Everything Was an April Fools Joke” που πραγματευόταν με τον εμφύλιο πόλεμο του Λιβάνου και λογοκρίθηκε. Έκτοτε συνέχισε το έργο του και τους πειραματισμούς του.
Στο ελληνικό κοινό δεν είναι άγνωστος έχει ξανάρθει με τα “Water between three hands” (2016), “Elephant” (2018), “You should have seen me dancing waltz” (2019). Η παράσταση “Looking for a Missing Employee”, στα ελληνικά «Ένας Υπάλληλος Αγνοείται» έχει και διάδραση και προβολή του Ραμπί Μρουέ σε προτζέκτορα επί σκηνής, όπως περίπου στη συζήτηση που κάναμε οι δυο μας μπροστά από τις οθόνες των υπολογιστών μας. Ήμασταν παρόντες στο ίδιο δωμάτιο ενώ ο καθένας μας ήταν στον χώρο του, εκείνος στο Βερολίνο έτοιμος να ‘ρθει στην Ελλάδα κι εγώ στα Εξάρχεια έτοιμος να τον γνωρίσω λίγο περισσότερο.
Ραμπί είσαι ηθοποιός, συγγραφέας θεατρικών έργων, εικαστικός καλλιτέχνης, performer, σκηνοθέτης, πώς ορίζεις τον εαυτό σου;
Πρώτα απ’ όλα είμαι άνθρωπος. Κάτι που δεν είναι εύκολο να είσαι σήμερα. Σπούδασα κυρίως θέατρο, οπότε προέρχομαι από ένα θεατρικό υπόβαθρο. Αλλά από τότε που ξεκίνησα, άρχισα να θέτω ερωτήματα για το πώς να κάνω θέατρο. Τι είναι το θέατρο για να βρω νέους ορισμούς για το θέατρο και την αναπαράσταση. Έτσι άρχισα να ανοίγομαι σε άλλους τομείς, όπως τα εικαστικά, τα βίντεο, ακόμα και ο χορός και η συγγραφή. Έτσι, τώρα είμαι ανοιχτός σε πολλά πεδία, αλλά θα προτιμούσα να κρατήσω αυτό ότι κάνω θέατρο.
Αγαπάς την περφόρμανς περισσότερο από το devised theatre;
Δεν κάνω διάκριση μεταξύ τους, ειλικρινά. Αυτό που κάνω είναι να κάνω θέατρο. Αν δεν κάνω θέατρο, τότε κάνω μη ακαδημαϊκές διαλέξεις. Υπάρχουν πολλές μη ακαδημαϊκές διαλέξεις που έχω κάνει. Παρουσίασα κάποιες από αυτές και στην Αθήνα. Αλλά τότε δεν λέω ότι αυτό είναι παραστάσεις ή θέατρο. Πρόκειται για διαλέξεις. Έτσι για μένα, όταν κάνω θέατρο, κάποιοι από τους θεατρικούς δημιουργούς, νομίζουν ότι αυτό είναι παράσταση ή όπως αλλιώς θέλουν να το ονομάσουν, μόνο και μόνο για να αποφύγουν αυτή τη συζήτηση που προσπαθώ να πυροδοτήσω για το θέατρο. Οπότε για μένα, θέτω ερωτήσεις για το θέατρο. Τι είναι το θέατρο; Τι είναι η υποκριτική; Πώς θα μπορούσαμε να κάνουμε αναπαραστάσεις, στο θέατρο, στη σκηνή, κ.λπ.
Έτσι άρχισα να το εξετάζω αυτό στη Βηρυτό, όπου οι άνθρωποι που κάνουν θέατρο, προσπαθούν να αγνοήσουν αυτές τις ερωτήσεις και προτιμούν να λένε ότι αυτό που κάνω δεν είναι θέατρο, οπότε μπορούν να το αποκαλούν όπως θέλουν. Και εγώ έλεγα, όχι, αυτό μπορεί να είναι ένα πολύ κακό θέατρο, αλλά είναι θέατρο. Και ο στόχος μου είναι στην πραγματικότητα να δημιουργήσω έναν διάλογο και μια συζήτηση για το τι είναι και πώς κάνουμε θέατρο σήμερα.
Εσύ δεν αναζητάς μόνο έναν αγνοούμενο υπάλληλο μα και ένα νέο θεατρικό τρόπο επικοινωνίας;
Ίσως εναλλακτικούς τρόπους να κάνουμε θέατρο σήμερα. Να το ανανεώσουμε, όχι να αντιμετωπίσουμε το θέατρο ως μουσείο. Πηγαίνεις σε ένα μουσείο και βλέπεις το θέατρο σαν μια νεκρή τέχνη. Πρέπει να επαναδραστηριοποιούμε τον ρόλο του θεάτρου στην κοινωνία μας. Ξέρω από τον εαυτό μου ότι τις περισσότερες φορές που πηγαίνω στο θέατρο βαριέμαι και δεν θέλω να βλέπω θέατρο πια. Νομίζω ότι πρέπει να ξανασκεφτούμε το θέατρο με διαφορετικό τρόπο. Δεν μπορούμε να κάνουμε θέατρο όπως οι άλλες γενιές. Τα πράγματα κινούνται, ειδικά με την τεχνολογία, με τις σχέσεις μας μεταξύ μας, την ταχύτητα, τα πάντα μας προσκαλούν πραγματικά να κάνουμε θέατρο με διαφορετικό τρόπο. Όλα μας οδηγούν στο επόμενο βήμα του θεάτρου, στο επόμενο κίνημα.
Tο έργο σου «Ένας Υπάλληλος Αγνοείται» ήταν κάτι που ξεκίνησε το 2003. Είναι ένα έργο σε εξέλιξη για σένα ή είναι κάτι που θέλεις να μοιραστείς με το κοινό και δεν μπορείς να σταματήσεις να το μοιράζεσαι ;
Όχι, δεν είναι ένα έργο σε εξέλιξη, αλλά θα έλεγα ότι είναι ένα έργο που εξελίχθηκε. Είναι ένα ορόσημο στα έργα μου. Νομίζω ότι τα ερωτήματα που θέτει το «Ένας Υπάλληλος Αγνοείται» είναι ακόμα επίκαιρα. Η υπόθεση για την οποία μιλάω συμβαίνει παντού, η διαφθορά και τα εγκλήματα κ.ο.κ. Αν και είναι πολύ, πολύ παλιά παράσταση εξακολουθεί αισθητικά και τεχνικά να θέτει ερωτήματα που μπορεί κανείς ακόμα να τα σκεφτεί διαφορετικά. Όπως το να βρει νέες απαντήσεις γι’ αυτά και να δει εναλλακτικούς τρόπους για το πώς αντιμετωπίζουμε ορισμένα πράγματα, με τις εικόνες, με την αναπαράσταση, με την υποκριτική…
Παίζεις πιο πολύ σ’ αυτή την παράσταση ή προβάλλεις την εικόνα σου σε προτζέκτορα;
Παίζω πολύ. Παίζω στον θεατρικό χώρο και στη σκηνή. Κάθομαι ανάμεσα στο κοινό, όταν η εικόνα μου προβάλλεται στη σκηνή. Οπότε πρόκειται για την ιδέα του πού πραγματικά συμβαίνει το γεγονός. Συμβαίνει μέσα στο κοινό ή στη σκηνή; Επειδή πρόκειται για μια ζωντανή παράσταση ενεργώ ανάμεσα στο κοινό και η εικόνα μου προβάλλεται εκεί. Υπάρχει αυτή η κλασική, σχέση μεταξύ του κοινού και της σκηνής, επειδή αυτοί κάθονται μετωπικά αλλά εγώ κάθομαι μαζί τους. Οπότε πρέπει να κοιτάξουν προς τα αριστερά ή προς τα δεξιά ή προς τα πίσω για να με δουν, ή μπορούν να παραμείνουν άνετοι στις θέσεις τους και να κοιτάξουν προς τη σκηνή. Το ερώτημα λοιπόν είναι πού πραγματικά συμβαίνει το γεγονός. Είναι πραγματικά ανάμεσά τους ή πάνω στη σκηνή. Είναι στην εικόνα ή είναι στη ζωή τους; Πού παρακολουθούμε τα γεγονότα εμείς σήμερα και τον πραγματικό χρόνο σε βίντεο ή στις οθόνες της τηλεόρασης;
Έτσι, αυτή είναι μια ερώτηση σχετικά με τη ζωντανή μετάδοση, όπως για παράδειγμα, συνέβη στον Πόλεμο του Κόλπου. Οι Αμερικανοί άρχισαν να κάνουν μια ζωντανή μετάδοση του πόλεμου, όπως οι κάμερες ήταν πάνω στα τανκς. Μοιάζει με πόλεμο σε ένα βιντεοπαιχνίδι, όλα πολύ καθαρά και δεν υπάρχουν θύματα. Απλά άδειοι δρόμοι και κείνοι πυροβολούν. Βλέπεις, ακούς πράγματα και αναρωτιέσαι πού συμβαίνει αυτό το γεγονός; Πού γίνεται ο πόλεμος; Πού πρέπει να κοιτάξουμε, πώς κοιτάμε. Κάθε φορά, πρέπει να βρίσκουμε διαφορετικές απαντήσεις για μια κατάσταση. Και αυτό εξαρτάται από την κατάσταση, οπότε δεν είναι άσπρο ή μαύρο, δεν είναι αληθινό ή ψεύτικο, το γεγονός είναι εδώ, δεν είναι εκεί. Πρέπει να διαβάζει κανείς τα πράγματα από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Οπότε ναι, ο πόλεμος συμβαίνει στην οθόνη, αλλά συμβαίνει και κάπου αλλού. Πώς μπορούμε να το δούμε αυτό κάπου αλλού, εκτός κάμερας, στον ωκεανό… Υπάρχουν λοιπόν πολλές ερωτήσεις που έρχονται και σοβαρά, δεν υπάρχει μία απάντηση, αλλά πρέπει να γνωρίζει κανείς όλες τις διαφορετικές πτυχές.
Aυτός ο υπάλληλος που αγνοείται είναι μια πραγματική ιστορία; Αυτός ο άνθρωπος υπήρξε;
Ναι, είναι αληθινή ιστορία. Η υπόθεση είναι ακόμα ανοιχτή, όπως όλες οι υποθέσεις στον Λίβανο που είναι κρυμμένες κάτω από το χαλί.
Μεγάλωσες μέσα στον πόλεμο του Λιβάνου. Ένας εμφύλιος που κράτησε από το 1975 μέχρι το 1990. Έχοντας δει μόνο τηλεοπτικούς ή σε ζωντανή σύνδεση πολέμους όπως του Κόλπου που ανέφερες, πέρσι στην Ουκρανία τώρα με την Παλαιστίνη αναρωτιέμαι τι χάνει μια κοινωνία όταν βιώνει μια πολεμική σύρραξη στην καθημερινότητά της.
Θα μιλήσω για την προσωπική μου εμπειρία. Στην πραγματικότητα, αυτό που συμβαίνει κατά τη διάρκεια του πολέμου, είναι ότι οι άνθρωποι χάνουν το αύριο, σαν να ζεις μόνο σήμερα, οπότε δεν έχεις μέλλον. Και αυτό είναι κάτι που βίωσα. στην καθημερινότητα, δεν το αναγνωρίζεις αυτό, ότι ζεις χωρίς μέλλον μέχρι να τελειώσει ο πόλεμος και να επιβιώσεις. Τότε, όταν τελειώνει ο πόλεμος και οι μάχες, ξαφνικά αντιμετωπίζεις κάτι καινούργιο το οποίο ονομάζεται μέλλον. Πρέπει να σκεφτείς το μέλλον σου ειδικά αν μιλάμε για τη νέα γενιά που μεγαλώνει κατά τη διάρκεια ενός πολέμου και πρέπει να συνεχίσουν τη ζωή τους.
Τι κάνεις λοιπόν; Αυτό που ανακαλύπτεις είναι ότι στην πραγματικότητα, ακόμη και αν πήγαινες σχολείο κατά τη διάρκεια του πολέμου και προσπαθούσες να συνεχίσεις τη ζωή σου όσο το δυνατόν πιο φυσιολογικά -πράγμα που δεν είναι φυσιολογικό- μα αυτό που ανακαλύπτεις είναι ότι στην πραγματικότητα δεν κρατάς τη ζωή σου σε ένα συγκεκριμένο επίπεδο. Όχι, στην πραγματικότητα, αφού ο υπόλοιπος κόσμος που δεν διεξάγει πολέμους πηγαίνει μπροστά εξελίσσεται, προχωράει, δεν στέκει εκεί ακίνητος. Στην πραγματικότητα, πηγαίνεις προς τα πίσω. Έτσι βλέπεις ότι, ω Θεέ μου, τώρα όλοι οι άνθρωποι που είναι στην ηλικία μου ή νεότεροι ή μεγαλύτεροι, είναι ένα βήμα μπροστά. Πώς μπορείς να ακολουθήσεις, πώς μπορείς να προσπαθήσεις να καλύψεις ό,τι έχασες. Και αυτό δεν είναι εύκολη υπόθεση. Κάποιοι τα καταφέρνουν, κάποιοι αποτυγχάνουν ακόμα και αν επιβιώσουν σωματικά. Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που επιβιώνουν σωματικά, αλλά δεν επιβιώνουν σε ηθικό και πνευματικό επίπεδο.
Εσύ πια έχεις φύγει από τον Λίβανο;
Ναι μένω στο Βερολίνο τα τελευταία δέκα χρόνια. Kι όταν παρακολουθώ τις ειδήσεις που έρχονται από τη Γάζα ή από άλλες χώρες, όπως το Κονγκό ή το Σουδάν, αλλά κυρίως από τη Γάζα, δεν μπορώ να φανταστώ πώς μπορεί κανείς να ζει κατά τη διάρκεια ενός τέτοιου πολέμου. Είπες δεν έχεις βιώσει πόλεμο αλλά κι εγώ που τον έχω βιώσει είναι λες και δεν τον έζησα. Αυτό που βλέπω σήμερα, είναι πέρα από τη φαντασία μου, υπάρχει κάτι πέρα από αυτό που περνάνε αυτοί οι άνθρωποι που υποφέρουν με αυτά τα εγκλήματα, αυτές οι σφαγές που συμβαίνουν εκεί.
Ναι στη Γάζα πια παρακολουθούμε μια γενοκτονία σε αναμετάδοση με ένα νέο επεισόδιο κάθε μέρα.
Ακριβώς. Μα τώρα πια βιώνουμε και ένα άλλο είδος λογοκρισίας, που υπήρχε ήδη στην Ευρώπη, αλλά τώρα είναι πολύ πιο επιβεβλημένο με τον πόλεμο Γάζας-Ισραήλ. Υπάρχουν πολλοί καλλιτέχνες που λογοκρίνονται στην Ευρώπη και στην Αμερική.
Εδώ στις μέρες μας λογοκρίνονται και οι σημαίες πια.
Ναι ακόμα και σημαίες. Πολλοί καλλιτέχνες αποσιωπούνται ή δεν προσκαλούνται. Έτσι υπάρχει και αυτός ο τρόπος λογοκρισίας, ώστε να μην σε προσκαλούν, να μην δουλεύουν μαζί σου για να αποφεύγουν τον πονοκέφαλο ενώ στην πραγματικότητα σε λογοκρίνουν και πρέπει να βρούμε τρόπους να πολεμήσουμε αυτή τη σιωπή.
Ποια είναι η θέση σου για την τεχνητή νοημοσύνη; Το φοβάσαι το ΑΙ;
Δεν φοβάμαι το ΑΙ, αντίθετα το θεωρώ ένα εργαλείο που μπορούμε να το χρησιμοποιήσουμε. Δεν το έχω χρησιμοποιήσει στις δουλειές μου μέχρι τώρα, αλλά το δοκίμασα φυσικά ως ιδιώτης. Και, παρατήρησα ότι μπορεί να σου κάνει μια έρευνα πολύ γρήγορα. Κάνει την έρευνα που χρειάζεστε, αλλά το αποτέλεσμα, σε διαβεβαιώνω ότι δεν μπορείς να το εμπιστευτείς γιατί υπάρχουν πολλά λάθη. Υπάρχουν πολλά πράγματα κλισέ, copy paste από εδώ και από εκεί. Επομένως, δεν μπορείς να βασιστείς σε αυτό, αλλά είναι βοηθητικό. Η Google μας προσέφερε επίσης αυτή τη δυνατότητα της wikipedia, πριν από το διαδίκτυο είχαμε τα βιβλία της εγκυκλοπαίδειας. Υπήρχαν επίσης οι βιβλιοθήκες, τα αρχεία. Οπότε το ΑΙ υπάρχει για να μας διευκολύνει, από αυτή την οπτική γωνία το βλέπω. Πιστεύω είναι λάθος να νομίζουμε ότι το ΑΙ μπορεί να κάνει τη δουλειά μας, αν και γνωρίζω ήδη καλλιτέχνες που ετοιμάζουν έργα με τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης. Όμως το ΑΙ μόνο δεν αρκεί.
Εσύ στο «Ένας υπάλληλος αγνοείται» μοιράζεσαι τις πληροφορίες με το κοινό και κυκλοφορείς ανάμεσά του. Ο σκοπός σου είναι να τους οδηγήσεις σε κάποιο μονοπάτι, σε κάποια συμπεράσματα;
Φυσικά, αλλά όχι με άσχημο τρόπο. Όχι για να τους χειραγωγήσω. Όταν κάνω κάποια «κόλπα» δίνω ταυτοχρόνως και τις υποδείξεις, ώστε να έχουν επίγνωση του τι κάνω. Γιατί αυτό είναι το θέμα μου, να αποκαλύψω την τεχνική αυτού που κάνω, με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Μερικές φορές μπορεί να κρύβεις κάποια «κόλπα» για να ιντριγκάρεις το κοινό και να σκεφτεί πράγματα που είναι πολύ πιο σημαντικά από ένα «κόλπο» στην παράσταση ή στο θέατρο, όπως το να σκεφτείς τα κόλπα που συμβαίνουν στην καθημερινή μας ζωή.
Οπότε το κοινό βγαίνοντας από την παράσταση ν’ αρχίζει ν’ αναζητά τι αγνοεί, τι λείπει και ποιανού υπάλληλος είναι. Είναι πολιτική η παράστασή σου;
Νομίζω ότι κάθε έργο τέχνης, κάθε θεατρικό έργο είναι πολιτικό. Ακόμα και οι άνθρωποι που λένε ότι η δουλειά μου δεν έχει καμία σχέση με την πολιτική, με πολιτικά ζητήματα. Είναι μια πολιτική στάση. Είναι μια πολιτική θέση, δεν μπορείς να ξεφύγεις από το να είσαι πολιτικός. Είμαστε άνθρωποι και είμαστε πολιτικά όντα, όπως λέει και ο Αριστοτέλης, αυτό είναι που μας ξεχωρίζει από τα ζώα, ότι είμαστε πολιτικά όντα.
Συμφωνώ απόλυτα μαζί σου κάθε μας πράξη είναι πολιτική. Έχεις κάτι να πεις στο κοινό που θα παρακολουθήσει την παράστασή σου;
Η παράσταση είναι στην αγγλική γλώσσα, υπάρχουν υπότιτλοι φυσικά, μα θα ήθελα να προτείνω σε όσους γνωρίζουν αγγλικά να μην επικεντρωθούν στους υπότιτλους. Ας ακούσουν τα δικά μου όχι τόσο καλά αγγλικά για να μπορέσουν ν’ απολαύσουν την παράσταση. Η διάδραση είναι καλύτερη από την ανάγνωση υποτίτλων.
Το κοινό θα γελάσει ή θα προβληματιστεί πιστεύεις κατά τη διάρκεια της παράστασης;
Πιο πολύ θα γελάσει ή θα ‘χει αυτό το μειδίαμα. Ναι κατανοώ αυτό το μειδίαμα που είναι μεταξύ του αστείου και του σοβαρού, όταν είσαι ασφαλής και το παρακολουθείς από τη θέση του θεατή, αλλά ταυτόχρονα αναρωτιέσαι και αν συμβεί στην πατρίδα μου τι κάνω; Πώς αντιδρώ;
