Υπάρχουν κάποιες φωνές που μέσα τους κουβαλούν ολόκληρες εποχές, τραύματα, ελπίδες και οράματα. Η Νίνα Σιμόν ήταν μια τέτοια φωνή: αδάμαστη, αληθινή, γεμάτη φωτιά και τρυφερότητα μαζί. Στο έργο «Nina Simone – 4 οκτάβες Ελευθερίας», που παρουσιάζεται από τις 10 Οκτωβρίου έως τις 2 Νοεμβρίου στο θέατρο «μικρός Κεραμεικός», το πρόσωπο και η ψυχή της Σιμόν ζωντανεύουν ξανά μέσα από τα τραγούδια και τις ιστορίες της.
Ο σκηνοθέτης Σωτήρης Καραμεσίνης, με εκτενή μελέτη και σεβασμό, διαμόρφωσε ένα σκηνικό πορτρέτο που αναδεικνύει την καλλιτέχνιδα πέρα από τον μύθο: ως γυναίκα που έδωσε τη ζωή της στη μουσική, στη δικαιοσύνη και στην ελευθερία. Στο πλευρό του, η Σάσα Παπαλάμπρου και η Idra Kayne, δύο καλλιτέχνιδες που με τη δική τους δύναμη και ευαισθησία καλούν το κοινό να ξαναθυμηθεί τη Νίνα Σιμόν. Με οδηγούς αυτές τις δύο ξεχωριστές ερμηνεύτριες, το κοινό καλείται να ξανασυναντήσει τη Σιμόν μέσα από τα τραγούδια και τα ντοκουμέντα της ζωής της.
Με αφορμή την παράσταση, συναντήσαμε τον Σωτήρη Καραμεσίνη και τη Σάσα Παπαλάμπρου σε μια συζήτηση για την τέχνη, την αλήθεια και τις «4 οκτάβες Ελευθερίας»:
Σωτήρης Καραμεσίνης
Η δραματουργία βασίστηκε σε εκτενή έρευνα: συνεντεύξεις, βιβλία, ντοκουμέντα, την αυτοβιογραφία της. Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στο να συμπυκνώσετε έναν τόσο πλούσιο βίο σε μία θεατρική παράσταση;
Όλη η έρευνα στη ζωή της, στις απόψεις της, στη μουσική της, έγινε κυρίως για να τροφοδοτηθώ με το υλικό αυτό, ώστε να δημιουργήσω με ώριμο και αβίαστο τρόπο τη δραματουργία του «4 οκτάβες Ελευθερίας». Ήθελα να μην περιορίσω την παράστασή μας σε στερεοτυπικά μοτίβα, σε βιογραφικές πληροφορίες και σε γνωστές ατάκες της. Πράγματα δηλαδή που ο κάθε ενδιαφερόμενος μπορεί να βρει εύκολα στο ΥouΤube. Στόχευα να δημιουργήσω μια αυθεντική θεατρική εμπειρία σε μια ενότητα με τη μουσική απόλαυση που δεδομένα θα προσφέρει η μουσική της Σιμόν στους θεατές της παράστασης. Αυτή είναι η μεγαλύτερη δραματουργική και σκηνοθετική πρόκληση και το στοίχημά μου.
Πώς δουλέψατε με τις Idra Kayne και Σάσα Παπαλάμπρου ώστε να «συνομιλούν» μουσικά και αφηγηματικά με τη Simone;
Οι δύο ερμηνεύτριες της παράστασής μας ίσως δεν χρειάζονται πολλές συστάσεις. Όμως πρέπει να πω πως σύμφωνα με τα δικά μου μάτια και αυτιά, είναι οι καλύτερες επιλογές για να αφηγηθούμε σκηνικά την ιστορία της Σιμόν χωρίς εκπτώσεις -είτε σε μουσικό είτε σε θεατρικό- υποκριτικό επίπεδο. Δηλαδή η ίδια η επιλογή των δύο ερμηνευτριών είναι η πρώτη ισορροπία και επιτυχία στη μουσική και αφηγηματική συνομιλία. Εφόσον αυτή η προϋπόθεση είναι καλυμμένη, η συνομιλία εξαρτάται από τη σκηνοθετική μου ματιά και τη χημεία των δυο τους στην πρόβα και στη σκηνή. Πρέπει να σημειώσω εδώ πως η χημεία τους είναι μοναδική. Όσο για τη σκηνοθετική μου ματιά, αυτό είναι κάτι για το οποίο είναι σωστότερο να μιλήσω με το έργο μου και όχι με λόγια…
Η Nina Simone υπήρξε γνωστή για την έντονα προσωπική της ερμηνεία στα τραγούδια της. Στην παράστασή σας, πώς ισορροπήσατε ανάμεσα στη δική της μουσική ιδιοφυΐα και τη δημιουργική σας ματιά;
Η δημιουργικότητα στη διαδικασία της δραματουργίας και της σκηνοθεσίας, έχει πολύ συγκεκριμένους στόχους. Η συγγραφή δηλαδή του κειμένου και παράλληλα η ένταξη στο τελικό πλάνο της παράστασης των τραγουδιών της Σιμόν που θέλω να ερμηνευτούν ζωντανά στη σκηνή να υπηρετούν τον ίδιο σκοπό: Το να φωτιστεί το «γιατί» αυτής της τόσο προσωπικής ερμηνείας όπως λέτε. Δηλαδή να κατανοήσουμε εμείς ως δημιουργοί και να καταφέρουμε να παρουσιάσουμε στους θεατές μας με απτά θεατρικά μέσα, το βάθος και τις καταβολές αυτής της τόσο ιδιαίτερης καλλιτεχνικής προσωπικότητας. Εάν πετύχουμε αυτόν το στόχο με το σκηνικό μας αποτέλεσμα, τότε θα έχουμε κατακτήσει την ισορροπία για την οποία μιλάτε, η σκηνή θα το δείξει αυτό…
Τι ελπίζετε να κρατήσει το κοινό φεύγοντας από την παράσταση; Ένα μουσικό βίωμα; Μια πολιτική αφύπνιση; Έναν διάλογο με τον εαυτό του;
Η πρόθεση πίσω από τη δημιουργία αυτής της παράστασης, ήταν διπλή. Πιστεύω πολύ σε αυτό που η Σιμόν έλεγε: πως το καθήκον ενός καλλιτέχνη είναι να διαλέγεται το έργο του με τα σημαντικά θέματα της εποχής του. Οπότε, ενώ η απόλαυση των εκπληκτικών τραγουδιών της Σιμόν, όπως τα ερμηνεύουν πραγματικά υπέροχα και με πάθος οι δύο ερμηνεύτριες της παράστασής μας είναι σαφώς το ένα ζητούμενο, το δεύτερο ζητούμενο έχει έναν ολοφάνερο ακτιβισμό: να περάσει το μήνυμα των τραγουδιών της στο νου των θεατών μας. Η Σιμόν έλεγε πως το πιο θλιβερό που μπορεί να συμβεί σε έναν καλλιτέχνη της σκηνής είναι να μην αφήνει πίσω τίποτα ουσιαστικό η τέχνη του, μετά από το χειροκρότημα. Είναι άλλη μια σοφή της ρήση με την οποία ταυτίζομαι απολύτως. Το νόημα των πράξεων μας, των έργων μας, είναι ο οδηγός μου στις επιλογές όλης μου της ζωής. Ελπίζω κι εγώ λοιπόν το μουσικό βίωμα να συνοδεύει την αφύπνιση και σε πολιτικό αλλά κυρίως σε πνευματικό επίπεδο, γιατί αυτό πιστεύω πως χρειαζόμαστε ως άτομα και κυρίως ως κοινωνία τώρα.
Οι νέες γενιές ανακαλύπτουν συνεχώς τη Nina Simone. Γιατί θεωρείτε ότι η φωνή της εξακολουθεί να συγκινεί τόσο βαθιά, 22 χρόνια μετά τον θάνατό της;
Η Σιμόν πράγματι ανακαλύπτεται ξανά και ξανά από τις νεότερες γενιές. Το έχω διαπιστώσει αυτό τώρα τελευταία που μιλάω για την παράστασή μας σε διαφορετικό κόσμο. Οι γενιές άνω των 40-45 ετών γνωρίζουν σαφώς και αγαπούν τη μουσική της. Πολλοί έχουν μεγαλώσει με τα τραγούδια της, κάποιοι τη θυμούνται ακόμα και στο κατάμεστο Ηρώδειο τον Ιούλιο του 1996, εμείς που είχαμε την τύχη να την ακούσουμε στην τελευταία της περιοδεία, λίγα χρόνια μόλις πριν αποχαιρετήσει οριστικά τη σκηνή. Όμως τα ραδιόφωνα παίζουν πάντα τη Σιμόν, γιατί είναι πλέον κλασική, χωρίς να είναι παλιά. Έχει κάτι πολύ αληθινό και πολύ ανθρώπινο στον τρόπο που ερμηνεύει. Θα έλεγα πως οι ερμηνείες της είναι διάφανες- τα συναισθήματα είναι πάντα εμφανέστατα, δεν καλύπτονται από τεχνικές φιοριτούρες ή εφέ. Η Σιμόν αγαπούσε με πάθος τη μουσική. Θυσίασε την προσωπική της ζωή σε μεγάλο βαθμό, στον βωμό της μουσικής, και αυτό είναι κάτι που δεν κρύβεται, το ακούμε σε κάθε της νότα. Αυτό είναι το μυστικό της.
Ποιο τραγούδι της νιώθετε ότι συνοψίζει καλύτερα το πνεύμα της παράστασης;
Μιας και έχουμε και τον τίτλο μας: «Νίνα Σιμόν – 4οκτάβες Ελευθερίας» θα έλεγα πως το κομμάτι αυτό μάλλον είναι το I wish I knew how it feels to be free δηλαδή σε μια πρόχειρη απόδοση στα ελληνικά: «Εύχομαι να γνώριζα πως είναι η αίσθηση του να είναι κανείς ελεύθερος». Η Σιμόν έλεγε πως βίωνε το αίσθημα της ελευθερίας μόνο πάνω στη σκηνή. Εκεί μόνο ξεδίπλωνε τα φτερά του το αληθινό της πρόσωπο και πετούσε ελεύθερο. Και εμείς κάπως έτσι είμαστε. Μέσα στη μικρή μας κλίμακα- συγκρινόμενοι με την ιδιοφυία της Σιμόν, κι εμείς πάνω στη σκηνή ολοκληρωνόμαστε πνευματικά και διανοητικά και αποκτούμε το ύψος που μας αναλογεί. Το ύψος που χάνουμε όταν βαδίζουμε με το κεφάλι μας σκυμμένο μέσα στην καθημερινότητα.
Σάσα Παπαλάμπρου
Ποια ήταν η πρώτη σας επαφή με τη μουσική της Nina Simone; Τι σας συγκίνησε περισσότερο σε εκείνη;
Η πρώτη μου επαφή ήταν στο πρώτο έτος του πανεπιστημίου, όταν άκουσα το My baby just cares for me. Αμέσως η αντίδρασή μου ήταν να κάνω τη μεταγραφή του χαρακτηριστικού πιανιστικού σόλο και να το παρουσιάσω σε μία συναυλία. Από τότε είναι ένα από τα σταθερά κομμάτια του ρεπερτορίου μου στα live μου μέχρι και τώρα. Αυτό που με συγκίνησε ήταν η τόσο άρτια, κλασική κουλτούρα αναμεμειγμένη με την τζαζ αισθητική, με μια αίσθηση τόσο ξεχωριστή αλλά ταυτόχρονα τόσο οικεία.
Ποιο τραγούδι της νιώθετε ότι εκφράζει πιο έντονα την προσωπικότητά της και ποιο αγγίζει περισσότερο εσάς;
Ι wish I knew how it would feel to be free, ένα διαρκές ζητούμενο στη ζωή της και βέβαια και το κεντρικό νόημα όλης της παράστασης. Νομίζω βέβαια ότι ο μοναδικός τρόπος που απέδωσε το κλασικό “little girl blue”, το κατατάσσει στα κομμάτια που με έχουν στιγματίσει. Με οδήγησε στο να κάνω μια βαθιά βουτιά στο συναισθηματικό μου κόσμο, αναγνωρίζοντας ότι, όπως λέει το τραγούδι, είμαι κι εγώ ένα «μικρό θλιμμένο κορίτσι», που, ανεξάρτητα από τα χρόνια που περνούν, πάντα θα ελπίζει ότι «κάποιος θα της στείλει ένα τρυφερό θλιμμένο αγόρι» για να χαρεί. Δηλαδή, πάντα θα αναζητά τη μεγάλη έννοια του αληθινού έρωτα και της αγάπης.
Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στο να αποδώσετε μια τόσο σύνθετη προσωπικότητα;
Χμ, νομίζω ότι εντοπίζοντας πολλά κοινά χαρακτηριστικά στην προσωπικότητά της, ένιωσα ότι αρχικά είχα συναισθηματικά φορτιστεί σε τέτοιο βαθμό στην προσπάθειά μου να την προσεγγίσω, σε σημείο που με αιφνιδίασε αρκετά. Οπότε η δυσκολία μου ήταν να βγω από τον εαυτό μου, να αποστασιοποιηθώ προκειμένου να έρθει ομαλά κάποια στιγμή αυτή η σύζευξη των δυο, με αγάπη, κατανόηση, υπομονή, επιμονή και φυσικά αναμονή για το τι θα επακολουθήσει!
Η συνύπαρξη με την Idra Kayne στη σκηνή φέρνει δύο διαφορετικές καλλιτεχνικές ταυτότητες μαζί. Πώς βιώνετε αυτή τη συνεργασία και πώς αλληλοσυμπληρώνεστε;
Η Idra είναι μία μοναδική καλλιτεχνική προσωπικότητα. Πέρα από το αδιαμφησβήτητο ταλέντο της, διαθέτει ένα ταμπεραμέντο, μια ενέργεια και μία γλυκιά εξωστρέφεια που τη συνοδεύουν διαρκώς. Είναι ακριβώς αυτά τα στοιχεία, που σε συνδυασμό με την τέχνη της με εντυπωσίασαν και με έκαναν να τη θαυμάσω, δεδομένου ότι εγώ είμαι κατά κάποιο τρόπο το αντίθετο, αν μιλάμε εκτός σκηνής, δηλαδή αρκετά εσωστρεφής και με συγκρατημένη συνήθως ενέργεια. Έτσι, νιώθω ότι η συνεργασία κούμπωσε αυτόματα, έχοντας και οι δύο τον ίδιο θαυμασμό για το πρότζεκτ και την ίδια ανάγκη για δημιουργική και ξεκούραστη συνεργασία.
Η Nina Simone έλεγε ότι «η ελευθερία είναι να μην φοβάσαι». Τι σημαίνει για εσάς προσωπικά η έννοια της ελευθερίας στη ζωή και στην τέχνη σας;
Νιώθω ότι η απάντηση αφορά ταυτόχρονα και στις δύο έννοιες, εφόσον η τέχνη και η ζωή, όπως τουλάχιστον το έχω βιώσει μέχρι τώρα, συμβαδίζουν χέρι χέρι. Η έννοια της ελευθερίας ταυτίζεται με το να είμαι έτοιμη να αναλάβω τις ευθύνες για τις επιλογές, που ελεύθερα έχω κάνει. Είναι επιλογές που διεκδίκησα, υποστήριξα, χάρηκα αλλά και πλήρωσα. Η έννοια της ελευθερίας προϋποθέτει γνώση, ένστικτο, τόλμη, αναθεώρηση, πειθαρχία,- όπως άλλωστε συμβαίνει και με την ίδια την τζαζ-, αλλά και όρια, προκειμένου να είμαι φροντιστική με τον εαυτό μου, συνεπής με τα πιστεύω μου, και όλα αυτά που έχουν διαμορφώσει έναν άξονα πάνω στον οποίο έχω στηρίξει τη τη ζωή μου και την τέχνη μου. Για μένα, μέσα σε αυτήν την έννοια της ελευθερίας, μπορεί να ανθίσει η ελπίδα της ανατροπής και της εξέλιξης, έτσι ώστε να μπορώ να ονειρεύομαι έναν καλύτερο κόσμο.
