Όταν η μεταφράστρια Αφροδίτη Σακκά διάβασε για πρώτη φορά το Financial Feminist της Tori Dunlap, η αντίδρασή της ήταν βαθιά προσωπική. «Το πρώτο συναίσθημα ήταν ο θυμός», λέει, για όλα όσα οι γυναίκες δεν διδάχθηκαν ποτέ γύρω από τα οικονομικά και για τα εμπόδια που εξακολουθούν να τις κρατούν μακριά από την οικονομική ανεξαρτησία. Με αφορμή τη μετάφραση του βιβλίου, μιλά για τη σχέση των γυναικών με το χρήμα, τη σιωπή που συχνά περιβάλλει τα οικονομικά ζητήματα στην ελληνική κοινωνία, αλλά και για τον ρόλο του μεταφραστή σε μια εποχή όπου η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει ριζικά το τοπίο της γλώσσας και της εργασίας.
Στο Financial Feminist, η Tori Dunlap συνδυάζει οικονομική εκπαίδευση και φεμινιστική σκέψη με άμεσο λόγο, χιούμορ και χωρίς ίχνος ενοχής ή διδακτισμού. Μέσα από πρακτικά παραδείγματα και απλές στρατηγικές, το βιβλίο μας βοηθά να κατανοήσουμε τη σχέση μας με το χρήμα, να θέσουμε ρεαλιστικούς οικονομικούς στόχους και να αρχίσουμε να επενδύουμε χωρίς φόβο και κυρίως χωρίς δυσνόητες ορολογίες. Παράλληλα, ενθαρρύνει τις γυναίκες να μιλήσουν ανοιχτά για τα οικονομικά τους, να διαπραγματευτούν τον μισθό τους και να διεκδικήσουν όσα τους αξίζουν. Το Financial Feminist είναι ένας σύγχρονος οδηγός οικονομικής αυτονομίας, που μας καλεί να πάρουμε τον έλεγχο των χρημάτων μας – ώστε να δουλεύουν εκείνα για εμάς και όχι το αντίστροφο.
Στη συζήτησή μας, η Αφροδίτη Σακκά επισημαίνει ότι, παρότι η οικονομική πραγματικότητα των ΗΠΑ διαφέρει από την ελληνική, οι ανισότητες γύρω από το χρήμα έχουν κοινές πατριαρχικές ρίζες, ενώ η πολιτισμική σιωπή γύρω από μισθούς και οικονομικά δεδομένα συχνά ενισχύει το μισθολογικό χάσμα. Παράλληλα, μιλά για τις προκλήσεις του επαγγέλματος της μετάφρασης στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, υπογραμμίζοντας ότι η ανθρώπινη μετάφραση δεν αφορά μόνο τη μεταφορά λέξεων αλλά και τη μεταφορά φωνής, ρυθμού και συναισθήματος. Το βιβλίο, όπως λέει, άλλαξε και τη δική της σχέση με το χρήμα: πλέον μιλά ανοιχτά για αυτό, γιατί χωρίς γνώση και διαφάνεια δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική διεκδίκηση.
Ποια ήταν η πρώτη σας σκέψη όταν διαβάσατε το Financial Feminist της Tori Dunlap; Σας μίλησε πρώτα ως μεταφράστρια ή ως γυναίκα;
Ως γυναίκα και πολύ γρήγορα μάλιστα. Δεν είχα πρώτη σκέψη, είχα πρώτο συναίσθημα, κι αυτό ήταν ο θυμός – για όλα όσα δεν μας έμαθαν και για όλα όσα προσπαθούν ακόμη να μας αποτρέψουν από το να αποκτήσουμε. Μετά ακολούθησε ένα συνονθύλευμα συναισθημάτων και αισθήσεων – ανακούφιση, χαρά, γέλιο. Η Dunlap δεν έρχεται να σου κάνει «πατ πατ» στην πλάτη μέσα από αυτό το βιβλίο, αλλά δεν έρχεται να σε κατηγορήσει κιόλας. Γράφει καθαρά, χωρίς ενοχές και απολογίες, με απλό λόγο και πολύ χιούμορ, για αυτό που πολλές από εμάς γνωρίζουμε ότι δεν γνωρίζουμε: τα οικονομικά.
Η επιλογή να μην μεταφραστεί ο τίτλος ήταν δική σας; Ή μήπως έγινε καθώς αποτελεί από μόνος του ένα σημαντικό statement;
Αποτελεί από μόνος του ένα σημαντικό statement και είναι ταυτόχρονα και ο τίτλος του podcast της Tori Dunlap, όπως και ενός γενικότερου κινήματος που ξεκίνησε η συγγραφέας. Επέλεξα να μην τον μεταφράσω από την πρώτη στιγμή που ανέλαβα τη μετάφραση του βιβλίου και σε αυτό ήρθαν να συμφωνήσουν και οι εκδότες της Key Books για όλους τους παραπάνω λόγους. Μερικές φορές η καλύτερη μεταφραστική επιλογή είναι να μην μεταφράσεις. Ο υπότιτλός του μεταφράστηκε βέβαια και μου αρέσει πολύ γιατί μεταφέρει ακριβώς το νόημα του βιβλίου, οπότε θα τον παραθέσω: Ξεπέρασε τις πατριαρχικές μ*λακίες, πάρε τον έλεγχο των οικονομικών σου και σχεδίασε τη ζωή που θέλεις.
Η Dunlap γράφει για την αμερικανική πραγματικότητα. Υπήρξαν σημεία όπου νιώσατε ότι η ελληνική κοινωνία έχει διαφορετική σχέση με το χρήμα – ειδικά σε ό,τι αφορά τις γυναίκες;
Ναι και όχι. Μπορεί η αμερικανική οικονομία να είναι διαφορετικά δομημένη, από τους μισθούς έως τις επενδύσεις, αλλά το παγκόσμιο σύστημα είναι πατριαρχικό και δυστυχώς υφίσταται για κάθε γυναίκα και θηλυκότητα στον κόσμο. Στην Ελλάδα, η προίκα ως νομική υποχρέωση καταργήθηκε το 1983. Μόλις 43 χρόνια πριν. Δηλαδή, μόλις 43 χρόνια πριν η παντρεμένη γυναίκα στην Ελλάδα απέκτησε πλήρες νομικό δικαίωμα να διαχειρίζεται ελεύθερα τα χρήματά της και τα περιουσιακά της στοιχεία χωρίς τη σύμπραξη του συζύγου. Το μισθολογικό χάσμα στην Ελλάδα σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, για το 2024, είναι 13,4% – δηλαδή οι γυναίκες κερδίζουν 13,4% λιγότερο ανά ώρα από τους άντρες. Επίσης, στη Διεθνή Κατάταξη Ισότητας Φύλων (WEF 2024), η Ελλάδα βρίσκεται στην 73η θέση παγκοσμίως για την ισότητα μισθών σε παρόμοιες εργασίες – και στην 126η θέση για ισότητα στην ηγεσία και τις θέσεις λήψης αποφάσεων. Και ένα τελευταίο στοιχείο: μόλις το 12% των γυναικών παγκοσμίως επενδύει σε μετοχές και αμοιβαία κεφάλαια, έναντι 28% ανδρών το 2025. Στην πραγματικότητα, δεν φταίμε εμείς στο ότι δεν μας δίδαξαν πώς να κάνουμε χρηματοοικονομική διαχείριση και δεν μας έδωσαν τον χώρο που μας αναλογεί. Η σημασία του να γνωρίζουμε τα παραπάνω είναι για να πάρουμε τον έλεγχο και να φέρουμε την αλλαγή – πρώτα για εμάς και μετά για τους άλλους. Και να απαντάμε κι όπου χρειάζεται.
Στο βιβλίο επανέρχεται συχνά η ιδέα της ενοχής γύρω από τα χρήματα. Πιστεύετε ότι στην Ελλάδα η γυναικεία ενοχή γύρω από το χρήμα είναι ακόμη πιο βαθιά ριζωμένη;
Νομίζω πως είναι διαφορετικής υφής, όχι απαραίτητα βαθύτερη. Η ενοχή δεν έχει να κάνει πάντα με το να ξοδεύεις, έχει να κάνει και με το να μιλάς για χρήματα. Μια πολιτισμική σιωπή γύρω από μισθούς, περιουσίες, χρέη. Το να ρωτήσεις δηλαδή «πόσα παίρνεις;», θεωρείται αγένεια. Αυτή η σιωπή βλάπτει ακόμα περισσότερο (και ειδικά τις γυναίκες) γιατί αν δεν έχουμε την πληροφορία, πώς θα διαπραγματευτούμε όσα μας αξίζουν; Απλώς διαιωνίζουμε την ανισότητα – ήσυχα και ευγενικά, όπως μας έμαθαν.
Με την έλευση της τεχνητής νοημοσύνης, η μετάφραση συχνά αντιμετωπίζεται ως «εύκολα αυτοματοποιήσιμη» εργασία. Πώς βιώνετε αυτή τη μετάβαση; Νιώθετε απειλή ή εργαλείο;
Και τα δύο, ανάλογα με τη μέρα. Αλλά δεν χρειάζεται να δαιμονοποιούμε εργαλεία που μπορούν να είναι χρήσιμα σε ορισμένα επίπεδα – π.χ. μια πιο γρήγορη αναζήτηση κάποιας ορολογίας. Θεωρώ πως η μεγαλύτερη απειλή είναι το πώς πρόκειται να αντιμετωπίσει η αγορά αυτή τη νέα συνθήκη και για το αν θα επιλέξει τη φθηνή λύση, ακόμη κι αν το αποτέλεσμα είναι κατώτερο. Ίσως να πρόκειται περισσότερο για θέμα αξιών παρά ανάπτυξης της τεχνολογίας.
Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η ειδοποιός διαφορά ανάμεσα σε μια μηχανική μετάφραση και στη δουλειά ενός ανθρώπου μεταφραστή – ειδικά σε ένα βιβλίο που συνδυάζει χιούμορ, πολιτικό λόγο και προσωπικό τόνο;
Η Dunlap έχει πολύ συγκεκριμένη φωνή – είναι αιχμηρή, αστεία, τρυφερή και άμεση ταυτόχρονα. Αλλάζει ρυθμό μέσα στην ίδια παράγραφο. Μπορεί να σε κάνει να γελάς και μέσα σε δευτερόλεπτα να σου δώσει ένα στατιστικό που να σε κάνει να σταματήσεις για να σκεφτείς. Στην πραγματικότητα, μια μηχανή μπορεί να μεταφέρει τις λέξεις άρτια. Αλλά δεν μπορεί να αισθανθεί πότε μια πρόταση χρειάζεται να «αναπνεύσει» ή να κόψει. Δεν θα μπορέσει ποτέ να μεταφέρει πραγματικά το συναίσθημα, γιατί πολύ απλά δεν έχει.
Πιστεύετε ότι στο μέλλον ο ρόλος του μεταφραστή θα αλλάξει; Θα μετακινηθεί από «μεταφραστής» σε «επιμελητής νοήματος»;
Πολύ πιθανό. Ίσως οι μεταφραστές του μέλλοντος να είναι κυρίως αυτοί που θα εγγυώνται πως το νόημα δεν θα χαθεί στη μετάβαση – κι αυτό απαιτεί πολιτισμική, ψυχολογική και πολιτική κατανόηση, όχι μόνο γλωσσικές γνώσεις. Απλώς αναρωτιέμαι αν τελικά οι μεταφραστές θα καταλήξουν να κάνουν την ίδια δουλειά με λιγότερα χρήματα.
Ο χώρος της μετάφρασης στην Ελλάδα είναι σε μεγάλο βαθμό γυναικοκρατούμενος. Αυτό έχει μεταφραστεί και σε αναγνώριση ή οικονομική ισχύ; Ή παραμένει ένα επάγγελμα με χαμηλή ορατότητα;
Ένας κλάδος που κυριαρχείται από γυναίκες συνήθως είναι ταυτόχρονα υποαμειβόμενος και ενδεχομένως με χαμηλή ορατότητα. Είναι ένα μοτίβο που περιγράφει αρκετά η Dunlap: όπου υπάρχουν πολλές γυναίκες, η κοινωνία τείνει να υποτιμά την εργασία. Άλλωστε, δεν το γνωρίζουμε ήδη αυτό κι από άλλους κλάδους; Πόσες φορές έχουμε ακούσει «Άπαπα, δεν μπορώ να δουλέψω με τόσες γυναίκες μαζί», ενώ ένα ανδροκρατούμενο εργασιακό περιβάλλον βγάζει απόλυτο νόημα στους περισσότερους;
Ως γυναίκα επαγγελματίας στον χώρο του βιβλίου, ποιες ήταν οι προσωπικές σας προκλήσεις; Υπήρξαν στιγμές που χρειάστηκε να διεκδικήσετε περισσότερο χώρο ή καλύτερους όρους;
Υπάρχει άραγε γυναίκα επαγγελματίας σε οποιονδήποτε κλάδο που δεν έχει χρειαστεί να το κάνει αυτό έστω μία φορά;
Μετά τη μετάφραση του βιβλίου, άλλαξε κάτι στη δική σας σχέση με το χρήμα;
Σε πολύ μεγάλο βαθμό και το λέω αυτό πολύ ειλικρινά. Εκτός από τα πρακτικά βήματα του βιβλίου –καθώς πρόκειται για οδηγό και όχι απλώς θεωρία– άρχισα να μιλάω ανοιχτά για τα χρήματα. Πλέον ρωτάω «πόσα παίρνεις;» «πόσο πληρώθηκες γι’ αυτό;» «τι ενοίκιο δίνεις;» «πόσο κόστισε αυτό;» – γιατί θα το ξαναπώ, αν δεν έχουμε την πληροφορία δεν μπορούμε να διεκδικήσουμε καλύτερους μισθούς, αμοιβές, ενοίκια, συνθήκες ζωής γενικότερα. Μηδέν ντροπή για το χρήμα.
Αν έπρεπε να επιλέξετε μία φράση του βιβλίου που θεωρείτε πως συνοψίζει το μήνυμά του για τις γυναίκες σήμερα, ποια θα ήταν;
«Όταν είμαστε φροντισμένες, μόνο τότε μπορούμε να εργαστούμε για να αλλάξουμε το σύστημα που στερεί από τόσους ανθρώπους».
Το βιβλίο Financial Feminist κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Key Books.
