«Ο άνθρωπος ψάχνει πιο πολλά από όσα θέλει να βρει»,
Σχολείο Γυναικών,
Μολιέρος, μτφρ. Χρ.Προκοπάκη
Το καλλιτεχνικό πρόγραμμα ενός Εθνικού Θεάτρου αποτελεί βαρόμετρο της πολιτιστικής ζωής μιας χώρας -θεωρητικά τουλάχιστον- αφού θέτει έμμεσα, αλλά καθοριστικά τις παραμέτρους του διάλογου ή δημιουργεί τις εστίες αντίλογου μέσα στο θεατρικό μας γίγνεσθαι, προτείνοντας μια αισθητική της παραστατικής ποιότητας. Η ρεπερτοριακή πολιτική του είναι σύνθετη και πολυπαραγοντική. Αποτελεί τη συνισταμένη πολλών παραμέτρων, συχνά και εξωκαλλιτεχνικών. Ενέχει την αντίφαση της ελευθερίας του δημιουργού με τους κανόνες που -αναγκαστικά- επιβάλλονται από τη Δημόσια διοίκηση στην οποία ανήκει. Καθρεφτίζει δε ανάγλυφα, την ιστορική συγκυρία στην οποία υπόκειται.
Στους ταραγμένους καιρούς μας δε, οφείλει, ως καθοριστικός παράγοντας της θεατρικής μας πραγματικότητας να διαδραματίσει έναν εύγλωττο κοινωνικό ρόλο στη μεταιχμιακή πολιτισμική ρωγμή της εποχής μας. Καθώς, συνυπάρχουμε τόσες ετερόκλητες ανθρωπότητες βιώνοντας μια εκ βάθρων μετασχηματιστική ροή των ταυτοτήτων: έμφυλων, πολιτισμικών, κοινωνικών πολιτικών, συλλογικών
Ο καλλιτεχνικός διευθυντής Γ.Μόσχος επέμεινε στους τρεις βασικούς πυλώνες του οράματός του, «τρεις έννοιες -φάρους», όπως είπε, που καθόρισαν την τριετία που διανύθηκε και που αποτυπώνεται σε δεκαεπτά καινούριες παραγωγές, δύο επαναλήψεις καθώς και σε μια σειρά δράσεων και συνεργασιών που τις πλαισιώνουν. Συγκεκριμένα μίλησε για: ανοικτούς πολιτιστικούς διάλογους, συμπερίληψη και εξωστρέφεια.
Κάθε φορά που ο Φάουστ του Γκαίτε, εντάσσεται στο ρεπερτόριο ενός (Εθνικού) θεάτρου, εγείρει το ενδιαφέρον αλλά και εντείνει τις απαιτήσεις ιδίως στην ακραία μεταιχμιακή περίοδο του δυτικού πολιτισμού που διανύουμε.
«Ένας ελλειματικός απολογισμός ζωής και μια συμφωνία με τον Μεφιστοφελή για μια στιγμή ευδαιμονίας». Με αυτή τη φράση περιγράφει ο Μιχάλης Βαλάσογλου αυτήν την γενναία αλλά και παρακινδυνευμένη απόπειρα ενός υψηλού εγχειρήματος (σκηνοθεσία: Άρης Μπινιάρης).
Στο «Σχολείο γυναικών» του Μολιέρου, συμπράττουν οι άξιοι και έμπειροι Αλέξανδρος Μυλωνάς στη σκηνοθεσία και Γιάννης Μπέζος στον ρόλο του Αρνόλφου. Έργο ευφυές, βαθύ, ύπουλα καταγγελτικό πίσω από τον κωμικό του μανδύα, συχνά αδικείται από τις επιφανειακές σκηνικές προσεγγίσεις του. Αναμένω με ενδιαφέρον την κατάθεση των δυο καταξιωμένων καλλιτεχνών.
Περιμένω με ανυπομονησία την αναμέτρηση του Στάθη Λιβαθινού με τον Μπέρτολτ Μπρέχτ, στην πρώτη τους σκηνική συνάντηση που πιστεύω ότι θα είναι συναρπαστική στη σύζευξή της. Καθώς οι αισθητικές ποιότητες συγγραφέα και σκηνοθέτη αναδύουν διαφορετικές θερμοκρασίες. Επίσης βρίσκω ενδιαφέρουσα μέσα στα χρόνια την εξελικτική πορεία της καλλιτεχνικής συνύπαρξης του σκηνοθέτη με την Μπέτυ Αρβανίτη.
Στην σκηνοθετική του κατάθεση ο καλλιτεχνικός διευθυντής Γιάννης Μόσχος προτείνει ένα άπαιχτο στην Ελλάδα, πολυβραβευμένο έργο, πρόσφατα γραμμένο (2010) «Η Κληρονομιά μας» του Αμερικανού συγγραφέα Μάθιου Λόπεζ.
Σε «ένα απόλυτο θέατρο συνόλου» σκοπεύει να μας ξεναγήσει ο Θοδωρής Αμπαζής, σημαντικός σκηνοθέτης και εξαιρετικός μουσικός στην πρώτη συμπαραγωγή του Εθνικού θεάτρου με την Εθνική Λυρική σκηνή: στις 22 Δεκεμβρίου του 1945 το πλοίο Mataroa, ως άλλη Κιβωτός, διασώζει την πνευματική ελίτ της χώρας, μεταφέροντάς τη στη Γαλλία. Το συγκλονιστικό αυτό γεγονός περιγράφεται σε ένα θεατρικό έργο που έχει γράψει η Έλσα Ανδριανού («Ματαρόα στον Ορίζοντα» σε σκηνοθεσία Θοδωρή Αμπαζή).
Με συγκινεί η ποιητική σπουδή πάνω στο γυναικείο σώμα και όσα αυτό φέρει αλλά και έχει υποστεί Αγαπώ την έννοια της χορικότητας στο θέατρο. Η παραστασιακή αυτή πρόταση μάς υπόσχεται και τα δύο: μια συγκινητική (και συγγραφική) σύμπραξη τριών γυναικών (Ελένης Ευθυμίου-υπογράφει και τη σκηνοθεσία-, Σοφίας Ευτυχιάδου, Νεφέλης Μαιστράλη) που περιμένω με αδημονία.
Ισχυρό λόγο δείχνει να αρθρώνει το Μικρό Εθνικό. Συγκεκριμένα:
Εξαιρετική επιλογή του έργου «Τα γενέθλιά» της Ζωρζ Σαρή σε σκηνοθεσία Δημήτρη Αγαρτζίδη, Δέσποινας Αναστάσογλου. Μένει να δούμε την σκηνική του απόδοση.
Με αγγίζει βαθιά η ιδιότυπη καλλιτεχνική ιδιοσυγκρασία του Ηλία Κουνέλα, αυτή η στωική τρυφερότητα ως ηθική αντίσταση στο τραύμα, στη ματαίωση, στην απρέπεια. Τη γλυκιά του ειρωνεία στο αναπότρεπτο της ζωής
«Κάθε άνθρωπος είναι ένα ταξίδι, μακάρι αυτό το ταξίδι να μην το κάνει μόνος του», θα δηλώσει. Βρίσκω εξαιρετική ιδέα ότι τους θεατές του φέτος θα αποτελέσει η λιλιπούτεια ανθρωπότητα (γράφει και σκηνοθετεί τον «Νιλς Χόλγκερσον, τη Λιλίκα και τα τέσσερα Πι»).
Βρίσκω εύστοχη την παραστασιακή επιλογή της Γιολάντας Μαρκοπούλου που με σταθερότητα, συνέπεια και πίστη συγκροτεί τον καλλιτεχνικό της προσανατολισμό (σκηνοθετεί το «Μετά το πάρτυ» της Μαρία Ζαβάκου).
Αφιέρωμα στο Νεοελληνικό έργο, επιχειρεί η πρώτη σκηνή της χώρας, με αναθέσεις σε συγγραφείς για έργα που γράφτηκαν ειδικά για το Εθνικό Θέατρο από τα οποία ξεχωρίζω:
Το Philoxenia (Αλεξάνδρα Κ*, σε σκηνοθεσία Μαρία Μαγκανάρη)
«Η αγορά εισχωρεί μέσα στο θέατρο, πάνω στη σκηνή, μέσα στις ζωές των ηθοποιών…», αναφέρει η συγγραφέας στο έργο.
Θα ήθελα να παρακολουθήσω τον ευφυή, αυθάδη, βιτριολικό, σουρεαλιστικό σκηνικό λόγο της Αλεξάνδρας Κ*. Καθώς και τον ταλαντούχο Γιάννη Μαυριτσάκη που έγραψε και σκηνοθετεί το έργο «Που οφείλεται τόση όρεξη για ζωή», εμπνεόμενος από τους ηθοποιούς που θα το ερμηνεύσουν (Ρ. Βασιλακοπούλου, Οδ. Μπουγά .Μ.Φιορέντζη). Η σπάνια σκηνική ιδιοσυγκρασία του Μιλτιάδη Φιορέντζη είναι ένας ακόμη λόγος για να ενδώσει κάποιος στη θέαση του έργου.
Μου άρεσε ο ουσιαστικός αλλά και τρυφερός τρόπος που η Μαρία Μαγκανάρη (Υπεύθυνη του Μικρού Εθνικού) αλλά και η Ελένη Ευθυμίου (Υπεύθυνη της Πειραματικής σκηνής νέων δημιουργών) παρουσίασαν το ρεπερτόριο των σκηνών που ηγούνται. Εκφράζω έναν σκεπτικισμό για την ρεπερτοριακή πολιτική της Πειραματικής σκηνής νέων δημιουργών, ιδίως σε ό,τι αφορά τον όρο «πειραματισμός», εύχομαι η φετινή χρονιά να εξανεμίσει την όποια επιφύλαξή μου. (Η ΛΥΓΕΡΗ
του Ανδρέα Καρκαβίτσα, Σκηνοθεσία: Ειρήνη Λαμπρινοπούλου | ΜΑ ΓΚΡΑΝ’ΜΑ, Σύλληψη-Σκηνοθεσία: Δημήτρης Χαραλαμπόπουλος | ΕΧΘΡΟΣ ΤΟΥ ΛΑΟΥ Μια παράσταση βασισμένη στο έργο του Χένρικ Ίψεν, Διασκευή-Σκηνοθεσία: Κωνσταντίνος Βασιλακόπουλου | ΠΑΝΔΩΡΑ, Σύλληψη-Σκηνοθεσία: Ουίτσι).
Η επανεκκίνηση της ψηφιοποίησης και η τεκμηρίωση του Ιστορικού αρχείου των παραστάσεων του Εθνικού που είχε ξεκινήσει το καλοκαίρι του 2006 και έμεινε ημιτελής είναι πράγματι ένα ύψιστης σημασίας εγχείρημα, «έργο πνοής» το χαρακτήρισε δικαίως ο Γ. Μόσχος. Η ψηφιακή περιήγηση στους χώρους του Εθνικού, επίσης. Καθώς και η δυνατότητα να βλέπει ο χρήστης ψηφιακά κοστούμια σημαντικών παραστάσεων και ενδυματολόγων. Μας υποσχέθηκε, λοιπόν, ότι «σύντομα θα είναι διαθέσιμο» αυτό το πολύτιμο νέο αρχειακό υλικό, καθώς και οι ψηφιακές περιηγήσεις στο κτίριο του Τσίλλερ αλλά και στα κοστούμια του ιστορικού βεστιαρίου». Οι νέες αυτές δυνατότητες δίνουν μια πνοή ποιοτική και ουσιαστική και ενισχύουν το κύρος του οργανισμού καθιστώντας γνωστή και προσβάσιμη την πολυετή ιστορία του με σύγχρονα μέσα και σε νέους χρήστες.
Η επαναφορά του «Επισκεπτηρίου» του Ηλία Κουνέλα, ένα περιπλανώμενο παραστασιακό εγχείρημα που θα λαμβάνει χώρα σε νοσοκομεία, ως μέσο ανακούφισης ψυχικού άχθους της ασθένειας καθώς και η επανεκκίνηση του θεάτρου σε φυλακές και ιδρύματα σωφρονισμού με επικεφαλής τον Στ. Γράψα, με συγκινούν βαθιά και τις θεωρώ ως την πιο ποιοτική καλλιτεχνική προσφορά.
Ο καλ.διευθυντής στην χθεσινή του ομιλία θα σημειώσει: «Επιπλέον, στο πλαίσιο του προγράμματος της Πολιτιστικής Συνταγογράφησης προσφέρουμε για πρώτη φορά εργαστήρια δραματοθεραπείας σε ανθρώπους που αντιμετωπίζουν προβλήματα ψυχικής υγείας. Ακόμα, πιστοί στην αρχή για ένα θέατρο ανοιχτό σε άπαντες συνεχίζουμε και φέτος τις παραστάσεις καθολικής προσβασιμότητας.» Στο πλαίσιο των συνεργιών καλωσόρισε μια νέα συνεργασία με τον σημαντικό Οργανισμό Πολιτισμού και Ανάπτυξης ΝΕΟΝ. Εγκαινιάζοντας στο κτιριακό συγκρότημα «Σχολείον της Αθήνας-Ειρήνη Παπά» την έκθεση σύγχρονης τέχνης “Space of Togetherness”. Με στόχο την εξωστρέφεια η διεύρυνση του δικτύου διεθνών συνεργασιών μοιάζει σημαντική και γόνιμη. Σημαντική πτυχή της προσπάθειας για εξωστρέφεια η διοργάνωση συνεδρίου από το Εθνικό Θέατρο, τον Απρίλιο του 2025, για πρώτη φορά στην ιστορία του: το Διεθνές Θεατρικό Συνέδριο της European Theatre Convention (ETC).
Θα μας διαβεβαιώσει ότι παραδίδει ένα ανθηρό οικονομικά Εθνικό, του οποίου ενισχύθηκε η σχέση με τους θεατές του, αναφερόμενος στην πληρότητα των παραστάσεων. Θα αναφερθεί επίσης στην πλήρη ανακαίνιση των σκηνών του ιστορικού REX.
Με εμφανή συγκινησιακή φόρτιση, λίγο πριν την ολοκλήρωση της χθεσινής παρουσίασης θα ανακοινώσει από σκηνής ότι δεν θα διεκδικήσει ανανέωση της θητείας του μετά τη λήξη της, τον Δεκέμβριο του 2024. Δήλωσε όμως ευθαρσώς ότι θα σταθεί στο πλευρό του νέου καλλιτεχνικού διευθυντή με συνεργατικό πνεύμα και μόνη μέριμνα την ομαλή διάδοχη κατάσταση. Ο Γ. Μόσχος ανέλαβε την ηγεσία του Εθνικού Θεάτρου στον απόηχο ενός εκκωφαντικού και πρωτοφανούς σκανδάλου που έθεσε ζητήματα ηθικού και θεσμικού δικαίου, πολιτειακών θεσμών και καλλιτεχνικής ηθικής. Είναι ο πρώτος καλλιτεχνικός διευθυντής που δεν διορίστηκε με ανάθεση αλλά με κατάθεση φακέλου και αξιολογική διαδικασία. Πέραν από την ιδιότητά του ως σκηνοθέτης είχε μια στιβαρή θεωρητική κατάρτιση αφού είναι κάτοχος διδακτορικού τίτλου θεατρολογικής κατεύθυνσης. Εργάστηκε με σοβαρότητα, μεθοδικότητα και ψυχραιμία. Η μελλοντική ιστορία θεάτρου και όχι μόνο, δεν μπορεί παρά να καταγράψει την συγκυρία ότι επί των ημερών του, σπουδαστές σχεδόν όλων των δραματικών σχολών της Αθήνας προχώρησαν σε κατάληψη του ιστορικού κτηρίου του Τσίλερ σε μια πρωτοφανή και συγχρονισμένη απόπειρα διαμαρτυρίας. Του πιστώνεται δε, τόσο η εκκωφαντική επιτυχία της Ορέστειας, αλλά και η πρώτη συνεργασία του Θεόδωρου Τερζόπουλου με το Εθνικό Θέατρο. Προφανώς, μέσα στο επόμενο χρονικό διάστημα θα επιχειρηθεί η αποτίμηση του καλλιτεχνικού αλλά και θεσμικού του έργου.
Όσον αφορά τις προθέσεις -τουλάχιστον- της ρεπερτοριακής πολιτικής κρατάω, ως υπόσχεση, τις λέξεις /φράσεις με τις οποίες οι ίδιοι οι δημιουργοί χαρακτήρισαν τα εγχειρήματά τους: «γενναιότητα», «λίγη καλοσύνη», «Αγάπη», «να μιλάω σιγά ή να σιωπώ..;», «Θα ξαναγίνω άνθρωπος; Άραγε πότε θα ξαναγίνω άνθρωπος».
Στη μεταιχμιακή πολιτισμική ρωγμή της εποχής μας, που μετεωρίζεται ανάμεσα στον απόηχο του παλιού κόσμου και την εναγώνια αναμονή ενός νέου άγνωστου που παλεύει να γεννηθεί, η πρώτη σκηνή της χώρας έχει να αντιμετωπίσει μια σειρά προκλήσεων και δυσκολιών που επιφέρει η ρευστότητα των καιρών μας. Δεν έχουμε την παραμικρή ιδέα για το πώς θα μεταβληθεί ο κόσμος μας. Αυτήν την εναγώνια αναμονή το Εθνικό θέατρο οφείλει να την μεταβολίσει σε τέχνη. Τέχνη γόνιμη και ουσιαστική. Τέχνη αναστοχασμού και διερώτησης. Μένει να δούμε αν θα τα καταφέρει.
Υ.Γ. Πολιτισμός πρωτίστως είναι η ποιότητα του δημόσιου διαλόγου, ακόμα και όταν ενέχει διαφωνίες ή συγκρούσεις. Όταν αυτός ο διάλογος γίνεται ανάμεσα σε θεσμικό εκπρόσωπο της πολιτείας και τον Τύπο, αυτό επιφέρει αυξημένες ευθύνες ηθικής ποιότητας. Η χθεσινή συζήτηση ήταν-επιεικώς- αποκαρδιωτική.
