«…η Ιστορία αναμασάει τα τέρατά της» Αριάν Μνουσκίν
«Πέντε μέρες έχουν περάσει από τότε που η πρωτεύουσα της επανάστασης βρισκόταν υπό την κυριαρχία μιας χούφτας τολμηρών «συνωμοτών». […] Δεν ήταν μια εργατική εξέγερση που έφερε τον Λένιν και τον Τρότσκι στην φευγαλέα εξουσία τους. Δεν ήταν “καθόλου εξέγερση”. […] Ήταν μια πλεκτάνη, με κάθε έννοια της λέξης. Δεν ήταν καν πλεκτάνη ένοπλων εργατών. Ήταν μια στρατιωτική συνωμοσία που πραγματοποιήθηκε από Μπολσεβίκους Πραιτωριανούς από την αδρανή, ακόλαστη και σάπια φρουρά της Πετρούπολης». Μπόρις Κριτσέφσκι, ανταποκριτής της L’Humanité, σχετικά με την κατάληψη των Χειμερινών Ανακτόρων, Επιστολές από την Πετρούπολη, Οκτώβριος 1917 – Φεβρουάριος 1918 (Vers la Catastrophe russe, Ed De Fallois, 2018
Εδώ έχει δράκους. Πρώτη Εποχή – 1917: «Η νίκη ήταν στα χέρια μας»*
Μια μεγαλειώδης παραστασιακή τοιχογραφία που αναπαριστά κομβικά ιστορικά γεγονότα του πρώτου μέρους του ταραγμένου 20ου αιώνα, μας παρουσιάζει στην καινούρια της δημιουργία η εμβληματική Αριάν Μνουσκίν με το φημισμένο Θέατρο του Ήλιου, εστιάζοντας στα γεγονότα της Οκτωβριανής επανάστασης. Τοποθετεί δε, σε δεύτερο αλλά ευκρινές δραματουργικό πλάνο αυτά του Πρώτου Μεγάλου Πολέμου, φωτίζοντας τις μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις.
Επιχειρεί επίσης μια σειρά από εύστοχες σκηνικές προοικονομίες, συνδέοντας τα γεγονότα και τα πρόσωπα που θα διαδραματίσουν κομβικό ρόλο στο δεύτερο μέρος της τριλογίας που βρίσκεται ήδη στο στάδιο της προετοιμασίας.
Έναυσμα του σκηνικού της εγχειρήματος το Διάγγελμα του Βλαντίμιρ Πούτιν προς τον ρωσικό λαό στις 21 Φεβρουαρίου του 2022 που μεταδόθηκε τηλεοπτικά τρεις ημέρες πριν την εισβολή των Ρωσικών στρατευμάτων στην Ουκρανία, το οποίο δημιούργησε στη σκηνοθέτιδα και στους συνεργάτες της μια σειρά αναστοχαστικών σκέψεων πάνω στην πρόσφατη ευρωπαϊκή ιστορία που η εξέχουσα δημιουργός εξέφρασε ως εξής:
«Τι είναι αυτό που, με το πέρασμα των δεκαετιών, διαμορφώνει έναν ηγέτη – θα έλεγα έναν άνθρωπο – όπως ο Βλαντίμιρ Πούτιν; Για να προσπαθήσουμε να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα, έπρεπε να αφηγηθούμε, θεατρικά, τη γέννηση ενός συστήματος που άλλαξε τον κόσμο. Θα έλεγα δύο συστημάτων, επειδή ο πόλεμος του 1914 έθρεψε τόσο τον Ναζισμό όσο και τον Μπολσεβικισμό[…] Επομένως, βυθιστήκαμε στην ιστορία και συνειδητοποιήσαμε ότι για να αφηγηθούμε τα γεγονότα της 24ης Φεβρουαρίου 2022, πρέπει να ανατρέξουμε στον Φεβρουάριο του 1917!».**
Θα βρεθούμε, λοιπόν, μάρτυρες μιας σκηνικής αναβίωσης κομβικών σημείων της ευρωπαϊκής Ιστορίας που εκκινούν από την προσπάθεια της παραστασιακής απόδειξης του σκηνικού «θεώρηματος» της σκηνοθέτιδας: «Πώς η ιστορία ανασταίνει τα τέρατα της [ενώ οι ] ουλές από τα ιστορικά ψέματα παραμένουν και χαράσσονται από γενιά σε γενιά».**
Το σκηνικό όραμα των μεγάλων αφηγήσεων
«Εμείς, το κοινό του 2024, είμαστε ξεπερασμένοι. Πότε ξεκίνησε η ιστορία μας; Πριν από 3000 χρόνια; Χθες; Με έναν πόλεμο. Ο θρύλος της ιστορίας θα ξεκινάει πάντα με έναν πόλεμο, μια επανάσταση, το τέλος ενός κόσμου, την αρχή ενός άλλου. Ο Τρωικός Πόλεμος και ο Παγκόσμιος Πόλεμος. Ποιος; Ο Πρώτος; Ο Δεύτερος; ο Τρίτος; Ένας αυτοκράτορας σφαγιάζει έναν λαό. Ένας λαός ξεσηκώνεται, τον τρέπει σε φυγή. Ένας βασιλιάς σκοτώνεται. Ένας Γάλλος; Ή μήπως ένας Ρώσος; Ή ένας Έλληνας; Πριν; [ή] Αύριο το πρωί;» ***, θα πει η εμβληματική δραματουργός και συνοδοιπόρα του Θεάτρου του Ήλιου, Hélène Cixous .
Η Αριάν Μνουσκίν δημιουργεί το πρόπλασμα μιας παραστασιακής εποποιΐας που ευαγγελίζεται μια σκηνική αφηγηματικότητα που προσομοιάζει στις μεγάλες αφηγήσεις. Είναι συγκινητική η πρόθεσή της να μην αναπαραστήσει θεατρικά ένα έπος. Αλλά να το αναδημιουργήσει με θεατρικούς όρους, συνομιλώντας ευθέως -μέσα από το δικό μας ιστορικό συμφραζόμενο- με το Ομηρικό Έπος. Οραματίζεται να διηγηθεί «την αρχαιότερη, την πρώτη ιστορία του κόσμου». Αυτήν του Πολέμου. Οραματίζεται το θεατρικό της εγχείρημα να μετατραπεί στον θρυμματισμένο καθρέφτη μιας ακρωτηριασμένης από τον πόλεμο ανθρωπότητας, την οποία φέρνει αντιμέτωπη με τους δαίμονες που επωάζει, για αυτό και η πρόσληψη της παράστασης από τους θεατές είναι και συναισθηματικά δύσβατη.
Αποπειράται να αφηγηθεί την ανώφελη ανθρωποθυσία, την προχωρημένη σήψη μιας πολιτικής τερατογένεσης που αλλάζει ενδύματα και ονομασίες αλλά παραμένει διαχρονικά και ανίατα μολυσμένη από την ασθένεια της εξουσίας. Συνθλίβοντας στο διηνεκές κάθε ύπαρξη που θα αποπειραθεί να την αναχαιτίσει.
Η σκηνική συνομιλία με τον Μπέρτολτ Μπρεχτ
Η δόξα των ισχυρών δεν είναι παρά «ο καπνός που μαρτυρά τις καταστροφές μιας πυρκαγιάς», θα πει ο Μπέρτολτ Μπρεχτ. Η παραστασιακή εποποιΐα του θεάτρου του Ήλιου οικειοποιείται τα δραματουργικά εργαλεία του μπρεχτικού θεατρικού ιδιώματος και τα ανακατασκευάζει. Αναπροσαρμόζει τα χαρακτηριστικά του επικού θεάτρου μέσα όμως από το ισχυρό σκηνικό λεξιλόγιο που αρθρώνει η σημαντική θεατρική κολεκτίβα 60 χρόνια τώρα. Θα νοηματοδοτήσει εκ νέου τη θεατρική χειρονομία (gestus) όπως αυτή αρθρώνεται σκηνικά υπό το πρίσμα της ασυνέχειας ρόλων και επεισοδίων που ενισχύουν την αποστασιοποιητική δράση. Θα συνομιλήσει ευθέως με τον «Aρτούρο Ούι» υποχρεώνοντας το αποτρόπαιο της εξουσίας να ενδυθεί το γελοίο αποδυναμώνοντάς το.
Οι ισχυροί της Ιστορίας θα εμφανιστούν ως ζοφερές, εφιαλτικές αλλά ταυτόχρονα γελοίες μάσκες. Σαν ξεκούρδιστες μαριονέτες μιας ιδιότυπης χλευαστικής παντομίμας που υιοθετώντας εμπρόθετα μια σχηματική ερμηνεία, με τη φωνή τους να ακούγεται με τεχνολογικά μέσα συχνά εκτός του σώματός τους, έρχονται σε ευθεία αντίθεση με την ανθρώπινη, δοκιμαζόμενη τοιχογραφία που αναπαριστά τον βασανισμένο λαό. Μόνο θαυμασμό και δέος για την εγρήγορση, την ετοιμότητα, την πνευματικότητα, τον συντονισμό, την ευπλαστότητα των σωμάτων τους καθώς και για την αξεπέραστα υψηλή υποκριτική ποιότητα των ηθοποιών της. Σε αυτούς οφείλουμε να προσθέσουμε το γλωσσικό μωσαϊκό των φωνών και γλωσσών που ακούγονται σε όλη τη διάρκεια της παράστασης.
Οι συμβολισμοί των δράκων και των υπερβατικών πλασμάτων
Ο τίτλος της παραστασιακής τοιχογραφίας προέρχεται από ευφάνταστο τρόπο απεικόνισης των άγνωστων γαιών από τους χαρτογράφους του Μεσαίωνα. Συνήθιζαν να κοσμούν με δράκους, τέρατα ή άλλα φανταστικά όντα τα σημεία που θα έμεναν στους χάρτες κενά αφού παρέμεναν άγνωστα. Ο πρώτος παραστασιακός συμβολισμός που δίνει η εμβληματική δημιουργός αφορά την αχανή ρωσική γη. Γη που η γεωγραφία της έχει υπερκαθορίσει την Ιστορία της. Ο Ουίνστον Τσώρτσιλ έχει υποστηρίξει ότι: «Η Ρωσία είναι ένας γρίφος, τυλιγμένος σε ένα μυστήριο μέσα σε ένα αίνιγμα». Μια απροσπέλαστη terra incognita που παρά τη χαρτογράφησή της παραμένει ακόμα και σήμερα σε ένα απαραβίαστο ψυχοτοπίο γριφώδες για την (υπόλοιπη) Ευρώπη.
Ο δεύτερος συμβολισμός αφορά τους ηγέτες-δράκους που επωάζει και αναγεννά στο διηνεκές η μανία της εξουσίας. Η Hélène Cixous θα πει σχετικά: «…Οι ήπειροι είναι λουσμένες στο αίμα[…]. Ποιοι είναι αυτοί οι χασάπηδες-θεοί; […]. Κάθε μέρα προφέρουμε τα ονόματά τους με τρόμο και έκπληξη. Κάτω από τις μάσκες-ονόματα, αυτοί οι χαρακτήρες που ουρλιάζουν, οι διαβολικοί ρήτορες, μεθάνε με τα δικά τους εμπρηστικά λόγια. Δικτάτορες, διοικητές, ολοκληρωτικοί τύραννοι, χειραγωγοί […] είναι πάντα εκεί, οι “Great Cruel Ones”, οι Φύρερ ,οι Λένιν, οι Στάλιν […] Είναι θνητοί και μας θέλουν νεκρούς!».***
Μέσα στο παραστασιακό πλέγμα θα παρακολουθήσουμε την επώαση των «Δράκων» σε μια σκηνική προικονομία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Χίτλερ, δεκανέας στον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο εμπνέεται από τον «Διεθνή Εβραίο – Το Πρώτιστο Πρόβλημα του Κόσμου» του Χ. Φορντ και γράφει το έργο «Ο Αγών μου». Ο Γκέμπελς θα κάνει ιδεολογική σημαία του τη φράση από το μυθιστόρημα του Βισέντε Μπλάσκο Ιμπάνεζ «Οι τέσσερις καβαλάρηδες της αποκάλυψης»: «Θα κάνουμε πόλεμο, γιατί η ωμότητα θα αποδειχθεί καλοσύνη».
Ο Λένιν, που ο Τρότσκι αποκαλεί «Μαξιμιλιανό» προσδίδοντάς του τις τρομερές ιδιότητες του Ροβεσπιέρου ομολογεί κυνικά για την Ουκρανία ότι δεν μπορούν οι Μπολσεβίκοι να επιτρέψουν την ανεξαρτησία στον μεγαλύτερο σιτοβολώνα της Ευρώπης. Υπονοείται επίσης η ακραία βιαιότητα του Στάλιν. Και από την άλλη ο λαός που εξοντώνεται. Από τον αιματηρό Α’ παγκόσμιο πόλεμο των χαρακωμάτων όπου βλέπουμε τον στρατιώτη που ξεψυχά από σφαίρα ενώ γράφει γράμμα στη γυναίκα του ως τις Ρωσίδες μανάδες που παρακινημένες από την ακραία πείνα έκλεβαν ψωμί και διαδήλωναν για την τροφή των παιδιών τους να σκοτώνονται χωρίς έλεος από τους Κοζάκους. Τα αποσπάσματα από τον «Βυσσινόκηπο» του Αντόν Τσέχωφ που παρεισφρέουν στη σκηνική αφήγηση προαναγγέλλουν τη μεγάλη αλλαγή.
Ο τρίτος συμβολισμός αφορά την εμφάνιση των τριών μαγισσών από τον «Μακμπέθ» .Η μεταφυσική παρουσία τους προφητεύει το μέλλον χλευάζοντας τη μισαλλοδοξία της εξουσίας.
Πρόσληψη
Απαιτητικό στην πρόσληψή του, αφού βασικές προϋποθέσεις για τη θέαση της παράστασης είναι, αφενός η πολύ καλή γνώση ευρωπαϊκής Ιστορίας και αφετέρου η κριτική στάση απέναντί της, αφού η παράσταση δημιουργεί το περιβάλλον μιας επίμονης (ίσως και επώδυνης) διαλεκτικής με τους θεατές πάνω στα κομβικά ιστορικά/ πολιτικά θέματα που πραγματεύεται. Είναι αδύνατον να ανταποκριθεί κανείς στα εναύσματα αυτής της παράστασης αν την αντιμετωπίσει ως θεατής και όχι ως πολίτης.
Ωστόσο η Αριάν Μνουσκίν θα δεχτεί δριμεία κριτική από την Humanité για τον τρόπο που η παράσταση αναλύει τα ιστορικά γεγονότα. Θα της καταλογίσει «ιστορική παρερμηνεία» προσθέτοντας: «Αν τα εγκλήματα του Στάλιν δεν αμφισβητούνται πλέον, ποιο νέο, πρωτοφανές φως μας ρίχνει το θέατρο της Αριάν Μνουσκίν αναβιώνοντας αυτή την παλιά ιδέα μιας αυστηρής αδελφοποίησης μεταξύ κομμουνισμού και ναζισμού;» («Ici sont les dragons»: Ariane Mnouchkine glisse vers la caricature de la révolution bolchevique, Marie-José Sirach, L’ Humanité 15/12/24).
Μπορούμε εύλογα να φανταστούμε τη δυσαρέσκεια του PCF (Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα). Σίγουρα ανάμεσα στο κοινό υπήρξαν διαφωνούντες με την ιστορική οπτική της Μνουσκίν. Αισθάνομαι ότι η ανάγνωση των γεγονότων της Οκτωβριανής επανάστασης όχι μόνο τους θύμωσε αλλά και τους εξουθένωσε.
Ομολογώ, ότι και στα δικά μου μάτια -αν και σε αρκετά σημεία ασπάζομαι το σκεπτικό της δημιουργού- θεωρώ ότι η ανθρώπινη ιστορία δεν έχει γεννήσει τίποτα που να μπορεί να συγκριθεί με τη φρικωδία του ναζισμού.
Ωστόσο, ακόμα και όσοι ενδεχομένως διαφωνούν σε ιστορικοπολιτικό επίπεδο δεν μπορούν παρά να συγκινηθούν από την εντατική και σε βάθος μελέτη. Από το πλήρες και ουσιαστικό σκεπτικό που δομεί το ιδεολογικό πλέγμα. Από την ακάματη αφοσίωση. Την χωρίς όριο πίστη στη δύναμη της θεατρικής πράξης. Και κυρίως από μια συγκλονιστική σκηνοθεσία που μοιάζει στην ακρίβεια και στην πληρότητά της με διεύθυνση συμφωνικής ορχήστρας.
Η μέγιστη Αριάν Μνουσκίν μοιάζει με τον σοφό αλλά οργισμένο Πρόσπερο της «Τρικυμίας». Μεταμορφώνει με τη μαγική της δύναμη τη σκηνή σε ταξίδι αναστοχασμού. Οι εξαιρετικοί συμβολισμοί που υπονοούνται από τη μουσική και τα σκηνικά πλαισιώνουν έξοχα το όλο εγχείρημα. Δεν μπορώ παρά να αναφέρω τον μοναδικό τρόπο που οι ηθοποιοί του Θεάτρου του Ήλιου αλλάζουν διαχρονικά τα σκηνικά των παραστάσεών τους: ένα χορογραφημένο ποίημα. Ακόμα και αν διαφωνεί κανείς με το ιστορικό σκεπτικό, δεν μπορεί παρά να σταθεί απέναντι στους εξαιρετικούς συντελεστές με βαθύ σεβασμό και ειλικρινή θαυμασμό και γνήσια συγκίνηση.
…Αντί επιλόγου
Το παραστασιακό εγχείρημα εγείρει δύο φαινομενικά ασύνδετα ερωτήματα που όμως στην ουσία τους συγκλίνουν: πρώτον, πού καταγράφεται το αποτύπωμα των ισχυρών της Ιστορίας πάνω στους καθημερινούς ανθρώπους; Χαρακτηριστικό δραματουργικό στοιχείο των παραγωγών του Θεάτρου του Ήλιου που εδώ φαίνεται να απουσιάζει. Γιατί άραγε αποσοβείται στην παράσταση η μικροϊστορία;
Και δεύτερον, γιατί τα σκηνικά αντικείμενα όπως το τρένο με το σφραγισμένο βαγόνι που μεταφέρει τον Λένιν στη Ρωσία αποτυπώνεται στη σκηνή σαν παιδικό παιχνίδι; Το ίδιο και η αίθουσα συνεδριάσεων της Συντακτικής Συνέλευσης που παρουσιάζεται σαν παιδική μινιατούρα; Γιατί οι εμβληματικοί ηγέτες της ιστορίας παρουσιάζονται σαν κωμικές μαριονέτες σε παιδικό δωμάτιο;
Η Hélène Cinque που ενσαρκώνει επί σκηνής με δύναμη και χιούμορ το alter ego της Αριάν Μνουσκίν θα μετατρέψει τον θυμό της προς τον Πούτιν σε μεθοδική μελέτη και εμμονική έρευνα πάνω στα ιστορικά γεγονότα που θα της δώσουν απαντήσεις στο ερώτημά της «Τι δημιουργεί στο διηνεκές της Ιστορίας ηγέτες -Δράκους;». Ακόμα και ο δράκος όμως -που αποτελεί τον πυρήνα του τίτλου της τριλογίας- είναι σύμβολο του παιδικού τρόμου. Γιατί στην τελευταία σκηνή του έργου η σκηνική ενσάρκωση της Αριάν Μνουσκίν μοιάζει να κοιτάζει έκθαμβη την σαν παιδικό παιχνίδι μινιατούρα της αίθουσας συνεδριάσεων;
Σε όλη την παράσταση μοιάζει να υπάρχει ένα μικρό παιδί που από την κρυψώνα του παρακολουθεί έντρομο αλλά και έκθαμβο τα τεκταινόμενα του πολέμου. Δεν θα το δούμε ποτέ. Την παρουσία του μαρτυρούν τα παιδικά του παιχνίδια που συγχέουν τη φαντασία με τη ζοφερή πραγματικότητα. Το παιδί αυτό το βλέπουμε διαρκώς αλλά δεν μπορούμε να το αναγνωρίσουμε. Γιατί δεν είναι άλλο από την εμβληματική δημιουργό.
Η Αριάν Μνουσκίν γεννημένη το 1939, με παππούδες Ρώσους εβραϊκής καταγωγής που αναγκάστηκαν να αλλαξοπιστήσουν προκειμένου να τους επιτραπεί να ζήσουν στην Αγία Πετρούπολη, πόλη απαγορευμένη εκείνη την εποχή στους Εβραίους που εν συνεχεία θα βρεθούν εξόριστοι στο Παρίσι και μετά από μια σύντομη παραμονή στο στρατόπεδο διαμεταγωγής κρατουμένων του Ντρανσί στις 17 Δεκεμβρίου του 1943 (φάλαγγα αριθμός 43) θα μεταφερθούν στο Άουσβιτς όπου θα θανατωθούν.
Η Αριάν θα μπορούσε να είναι ένα ακόμα παιδί που θανατώθηκε στο Άουσβιτς, ένα ακόμα τσαλακωμένο παιδικό ρούχο που εκτίθεται στο μουσείο της μνήμης της φρικωδίας. Ανήκει στη γενιά των παιδιών που ένα τμήμα της παιδικής τους ηλικίας ταυτίστηκε με τον δεύτερο μεγάλο πόλεμο. Αυτή είναι η μύχια, η κρυφή πτυχή της παράστασης. Αδιόρατη. Βουβή μα πανίσχυρη: Κρύβει τον απόηχο του πολέμου που έχει εγγραφεί στην παιδική της μνήμη και διηγείται σιωπηρά τη δική της μικροϊστορία. Η παράσταση αυτή μοιάζει να είναι μια οφειλή. Στους προγόνους της. Στον παιδικό εαυτό της. Στα παιδιά όλων των πολέμων σαν και εκείνη.
* Τίτλος των «Ημερολογίων της Ρωσικής Επανάστασης» του Νικολάι Σουχάνοφ
** Συνέντευξη με την Ariane Mnouchkine Παρίσι, 15 Σεπτεμβρίου 2024, Agnès Santi, για το La Terrasse
*** Who Are These Dragons? Hélène Cixous, 28 Ιουνίου 2024
Info παράστασης
Εδώ έχει δράκους | Πειραιώς 260
