Εκεί όπου η πέτρα θυμάται, και η Μαρία Κάλλας ψιθυρίζει ακόμα στον άνεμο
Αν κάτι σε κάνει να σωπαίνεις, δεν είναι πάντα η μουσική. Κάποιες φορές είναι ο τόπος. Εκείνος που κουβαλάει αιώνες σιωπής και μεγαλείου, κι αρκεί μια ματιά ή μια ανάσα για να νιώσεις ότι βρίσκεσαι ενώπιον του χρόνου. Αυτό ακριβώς ένιωσα στη Νόρμα του Βιντσέντζο Μπελίνι, το βράδυ του Σαββάτου 12 Ιουλίου, στο αρχαίο θέατρο της Μεσσήνης.
Μια καλοκαιρινή βραδιά γεμάτη προσμονή. Το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών επέστρεψε στην Αρχαία Μεσσήνη για να αποτίσει φόρο τιμής στην πιο εμβληματική φωνή που ανέδειξε ποτέ η Ελλάδα: τη Μαρία Κάλλας. Στον τόπο καταγωγής της, στο Νιοχώρι της Ιθώμης, λίγα χιλιόμετρα από το αρχαίο θέατρο, το έργο με το οποίο εκείνη αναμετρήθηκε όσο κανένα άλλο, η Norma, ξαναζωντάνεψε. Ανάμεσα στο φως που έσβηνε πίσω από τα βουνά. Στην πέτρα που κουβαλάει αιώνες. Η συναυλιακή παρουσίαση της Νόρμα στην Αρχαία Μεσσήνη πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της εξωστρεφούς δραστηριότητας του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, με τη στήριξη του Ιδρύματος Γεωργίου και Βικτωρίας Καρέλια, καθώς και του Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου.
Η πρόσβαση στον χώρο απαιτεί να περπατήσεις. Και είναι καλό που συμβαίνει αυτό. Σε αναγκάζει να κοιτάξεις γύρω σου: το μουσείο στα δεξιά, το σύγχρονο νεκροταφείο με τα λουλούδια, τα κυπαρίσσια. Και λίγο πιο κάτω, το αρχαίο θέατρο, ένα από τα εντυπωσιακά οικοδομήματα που αντικρίζει κανείς. Αξέχαστη στιγμή αυτής της νύχτας η εικόνα εκατοντάδων ανθρώπων να κατεβαίνουν με τα πόδια προς το αρχαίο θέατρο, σιωπηλοί, σαν σε μυστήριο.
Κατηφορίζοντας προς το θέατρο, το σημείο της αιώνιας ανάπαυσης του Πέτρου Θέμελη έκανε αισθητή την κυρίαρχη παρουσία του. Σαν συνέχεια. Σαν να άνοιγε εκείνος την πόρτα και να έλεγε: «Καλωσορίσατε». Οικοδεσπότης μιας πολιτείας που ξαναγεννήθηκε. Το θέατρο, φέρει τις πληγές και τα στολίδια του χρόνου. Η σκηνή του, κάποτε κινητή και ξύλινη, ανακατασκευάστηκε ριζικά στα μέσα του 2ου αιώνα μ.Χ., με προσκήνιο πλούσιο σε αρχιτεκτονικό και γλυπτικό διάκοσμο. Βάθρα ανδριάντων και επιγραφές, λίθινοι θρόνοι, ορχήστρα. Και όλα αυτά, ένα φόντο που υπερβαίνει κάθε σκηνικό. Δεν βλέπεις απλώς παράσταση. Βρίσκεσαι μέσα στην ιστορία. Το κοινό, εντυπωσιακά πολυπληθές, γέμισε κάθε κάθισμα. Νέοι, ηλικιωμένοι, ντόπιοι, επισκέπτες. Μια ατμόσφαιρα που έμοιαζε με τελετή επιστροφής.
Η συναυλιακή μορφή της παράστασης, υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Πέτρου και με τη συμμετοχή της Καμεράτας – Ορχήστρας των Φίλων της Μουσικής και κορυφαίων λυρικών ερμηνευτών, είχε όλα τα εχέγγυα μιας μουσικής βραδιάς υψηλού κύρους. Ξεχώρισε όμως, για μένα, η μεσόφωνος Ραφαέλα Λουπινάτσι, μία από τις σημαντικότερες λυρικές τραγουδίστριες της νεότερης γενιάς στον ρόλο της Ανταλτζίζα.
Η Ανταλτζίζα είναι η νεαρή ιέρεια που, δίχως να το γνωρίζει, αγαπά τον ίδιο άντρα με τη Νόρμα, τον Πολιόνε. Ένας ρόλος σύνθετος, που απαιτεί δύναμη και εσωτερικότητα, αθωότητα και πάθος. Η Λουπινάτσι κατάφερε να αποδώσει όλα αυτά με έναν τρόπο σχεδόν απρόσμενο: με φωνή στιβαρή αλλά ευγενική, με βλέμμα καθαρό και σκηνική αλήθεια. Η παρουσία της ήταν πληρέστερη, πιο εστιασμένη, με εκείνη την συγκινησιακή ένταση που κάνει το βλέμμα να γέρνει προς τη σκηνή κάθε φορά που τραγουδά. Με φωνή σμιλεμένη, και ερμηνευτικό βάθος, η εμφάνισή της είχε κάτι ολοκληρωμένο – πιο καθηλωτικό ακόμη και από εκείνη της Καρίν Ντεέ που η φωνή της, με ζεστό ηχόχρωμα, δεν κατάφερε πάντοτε να επιβληθεί στον χώρο, κάτι που ίσως οφείλεται και στις απαιτήσεις του υπαίθριου τοπίου, το οποίο δεν συγχωρεί εύκολα τις αδυναμίες.
Δίπλα της, ο σπουδαίος Έλληνας μπάσος Χριστόφορος Σταμπόγλης, στον ρόλο του Οροβέσο, πατέρα της Νόρμα και αρχιερέα των Δρυίδων, έφερε το δικό του ηχηρό αποτύπωμα. Με φωνή βαθιά, επιβλητική, ενσάρκωσε τον ρόλο με λιτότητα και εσωτερική δύναμη. Ήταν σαν να ανήκε από πάντα σε εκείνο τον χώρο, σαν να προέκυπτε οργανικά μέσα από τη γη και την πέτρα του θεάτρου. Ο Ισπανός τενόρος Μόισες Μαρίν, στον ρόλο του Πολιόνε, κινήθηκε με ευγένεια στη σκηνή, όμως ερμηνευτικά φάνηκε να υπολείπεται –ιδίως σε στιγμές έντασης και εσωτερικής σύγκρουσης, όπως επιτάσσει ο ρόλος του. Στο πλευρό των πρωταγωνιστών, η Διαμάντη Κριτσωτάκη στον μικρό αλλά ουσιαστικό ρόλο της Κλοτίλδης, έμπιστης της Νόρμα, είχε μια σύντομη αλλά αξιοπρεπή παρουσία, με καθαρή άρθρωση και ευγενική σκηνική υπόσταση. Μια λεπτή, διακριτική συμβολή στην ατμόσφαιρα της παράστασης, που στήριξε σωστά το σύνολο.
Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για τη διάσημη άρια Κάστα Ντίβα (Casta Diva). Δεν αποτέλεσε κορύφωση – τουλάχιστον όχι με την έννοια της αποθέωσης. Πρόκειται άλλωστε για μια άρια που δεν ζητά φωνητικά πυροτεχνήματα, αλλά σθένος, αναπνοή και καθαρό εσωτερικό προσανατολισμό. Εκείνο το βράδυ, μέσα στο αχανές φυσικό τοπίο και με τη βραδινή υγρασία να βαραίνει τις λέξεις, έμοιαζε να αιωρείται, να κυλά χωρίς να συγκλονίζει.
Στο κέντρο όλων, ο Γιώργος Πέτρου, με δεξιοτεχνία, ακρίβεια και απτή αίσθηση πάθους, διηύθυνε την Καμεράτα και τους σολίστ με τρόπο που μαρτυρούσε απόλυτο έλεγχο και βαθιά γνώση του έργου. Κάθε χειρονομία του ήταν μελετημένη, αλλά τίποτα δεν έμοιαζε μηχανικό. Με την πείρα του αλλά και τη ζωντάνια της ερμηνευτικής του φλόγας, κρατούσε τις ισορροπίες σε έναν δύσκολο χώρο, σε μια βραδιά που απαιτούσε ευαισθησία αλλά και πυγμή.
Σαν να μην έφταναν οι άνθρωποι, το θέατρο είχε κι άλλους θεατές, ή καλύτερα οικοδεσπότες. Με το που ξεκίνησε η παράσταση, μια απρόσμενη χορωδία βατράχων πλημμύρισε τον χώρο. Ήταν τόσο έντονη η παρουσία τους – ιδιαίτερα στο πρώτο μέρος – που για λίγα λεπτά οι θεατές αν και αρχικά αμήχανοι δεν κρατήθηκαν και ξέσπασαν σε γέλια. Η αδιαπραγμάτευτη παρουσία της φύσης, δεν υποχώρησε ούτε μπροστά στον Μπελίνι. Ο μαέστρος και όλοι οι ερμηνευτές συνέχισαν ανεπηρέαστοι – με επαγγελματισμό και προσήλωση, σχεδόν σαν να έπαιζαν μαζί τους.
«Ο Πέτρος Θέμελης επειδή ήταν ολιστικός αρχαιολόγος ήθελε να οργανώσει τον χώρο του ήσυχα για να μπορεί να κάνει ένα απερίσπαστος το έργο του. Και δούλευε μάλιστα με προοπτική πολλών ετών μπροστά. Τι διαπίστωσε λοιπόν όταν πήγε, γιατί ήταν ερειπιώνας η Μεσσήνη. Ο Πέτρος εκεί δεν πήγε τιμώμενος, πήγε εξόριστος. Αλλά όπου πήγαινε, την εξορία την έκανε πατρίδα, όπως έκανε πατρίδα του και την αρχαία Μεσσήνη. Πήγε πίσω λοιπόν, όπως είπαν και οι τοπικοί, και μετά από έρευνα έμαθε, ότι κατεβαίνουν πάρα πολλά νερά από το βουνό επάνω της Ιθώμης και καταστρέφουν τον αρχαιολογικό χώρο. Και τι έκανε; Το πρώτο έργο που έκανε είναι να αναζητήσει το αρχαίο αποχετευτικό δίκτυο των όμβριων υδάτων, των βρόχινων νερών. Και το βρήκε. Και δεν ήταν αρχαιολογικό το πρώτο έργο που έκανε, ήταν αυτό. Το δίκτυο ήταν και αυτό αρχαίο και μέρος της ανακάλυψης στην ανασκαφή. Λοιπόν το αρχαίο αυτό σύστημα είχε και έναν αγωγό στο θέατρο, το οποίο το βρήκε, το θεράπευσε και το νεράκι κυλάει κάτω από το θέατρο και κάτω από την ορχήστρα. Το νεράκι αυτό λοιπόν που κυλάει, από την περίοδο που ζούσε ο Πέτρος, ξαναγύρισαν τα βατραχάκια. Και κάποτε, αυτό που σας λέω τώρα είναι τόσο συγκινητικό, όταν βλέπαμε μια παράσταση μαζί, μου λέει «Σταύρο, θέλω να ζήσω τη στιγμή που τα βατραχάκια, θα κάνουν τη δική τους συναυλία δίπλα σε μια όπερα που θα έρθει κάποια στιγμή στην Αρχαία Μεσσήνη». Και χθες αισθάνθηκα ότι αυτό που έγινε ήταν η επίσκεψη του πνεύματος του Πέτρου εκεί. Αυτό που έγινε στη συναυλία μου φάνηκε σαν να ήταν παρών το πνεύμα του Πέτρου.» θα μας πει στο τέλος ο Σταύρος Μπένος, Πρόεδρος του Σωματείου «ΔΙΑΖΩΜΑ».
Ίσως, τελικά, αυτό να είναι το πιο γοητευτικό στοιχείο μιας συναυλίας σε αρχαιολογικό χώρο: η αδυναμία ελέγχου. Το γεγονός ότι ο χρόνος, η φύση, τα έντομα και τα ζώα, είναι κι αυτά παρόντα. Και κάπως έτσι, οι βάτραχοι έγιναν άθελά τους χορός σε μια σύγχρονη Νόρμα, αναλαμβάνοντας ρόλο παρελθοντικής φωνής, υπενθύμιση ότι η τέχνη δεν ανήκει μόνο στη σκηνή, αλλά και στον κόσμο που την ακούει.
Η Αρχαία Μεσσήνη, έργο ζωής για δεκάδες ανθρώπους και κληρονομιά όλων μας, γίνεται χρόνο με τον χρόνο ένας τόπος αναφορών. Όχι μόνο αρχαιολογικών, αλλά και πολιτιστικών. Και αυτό το βράδυ, υπό τον έναστρο ουρανό, η Norma ήταν απλώς η αφορμή. Η πραγματική εμπειρία ήταν να αφεθείς στη σιωπή ανάμεσα στις νότες, να κοιτάξεις τον ουρανό και να νιώσεις ότι αυτό που λέμε «παρελθόν» είναι κάτι ζωντανό, που αναπνέει ακόμα μαζί μας.
Εκείνο το βράδυ στην Αρχαία Μεσσήνη, κάτω από τον ουρανό που σιγά σιγά σκοτείνιαζε, η άρια αυτή έφτασε πιο κοντά στο πραγματικό της νόημα. Γιατί αυτό που συγκινεί είναι η πρόθεση. Και δεν ήταν μόνο η Νόρμα που ζητούσε ειρήνη, αλλά κι εμείς που ακούγαμε. Μια στιγμή ησυχίας. Ένα φως μέσα στη σκιά. Μια στιγμή συμφιλίωσης του κόσμου με τη φύση και με τον ίδιο τον εαυτό του.
Θερμές ευχαριστίες απευθύνονται στον Δήμο Μεσσήνης, την Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας, το Σωματείο ΔΙΑΖΩΜΑ και την Εταιρεία Μεσσηνιακών Αρχαιολογικών Σπουδών για τη συμβολή τους στην υλοποίηση της εκδήλωσης και την παραχώρηση του αρχαιολογικού χώρου.
