Ο Αντώνης Τσιοτσιόπουλος και ο Γιώργος Παλούμπης, σταθεροί συνεργάτες τα τελευταία χρόνια, διασχίζουν το θεατρικό μας σύμπαν με ένα ιδιότυπα διατυπωμένο αλλά σημαντικό και ευθύβολο πολιτικό και κοινωνιολογικό παραστασιακό ιδίωμα. Από τον «Εθνικό Ελληνορώσων» (2018) ως τα «Ματωμένα χώματα» και τον «Κωλόκαιρο» (2022), η παραστασιακή τους παρουσία αισθητή και ιδιόμορφη αγωνίζεται να καταδείξει την ασφυκτική ελληνική πραγματικότητα της αποκαθήλωσης των ιδεολογιών, του στραγγαλισμού των βαθύτερων ατομικών αναγκών και των εγγενών παθογενειών έτσι όπως μας κληροδοτήθηκαν από το ιδιόρρυθμο ιστορικοπολιτικό μας παρελθόν.
Επανήλθαν στο θεατρικό προσκήνιο εμπνευσμένα και δυναμικά συνυπογράφοντας μια κοινή κειμενική και παραστασιακή κατάθεση που έχει τον γριφώδη -όσο και ποιητικό- τίτλο «Ανεξάρτητα Κράτη». Αυτό το νέο παραστασιακό τους εγχείρημα κατατάσσει αυτόματα το καλλιτεχνικό τους ιδίωμα ως ένα από τα πιο στιβαρά και δημιουργικά στο θεατρικό μας γίγνεσθαι.
Η υπόθεση:
Οι δύο συνδημιουργοί θα ανασύρουν ένα ακραίο αλλά λησμονημένο γεγονός από τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης που θα θραύσει το αφήγημα του άμεσου και πλήρους εκδημοκρατισμού της χώρας μετά από την πτώση της Χούντας των συνταγματαρχών. Τον Δεκέμβριο του 1977 ο γιατρός Βασίλης Τσιρώνης θα οχυρωθεί στο σπίτι του, το οποίο και θα ανακηρύξει ως «Ανεξάρτητο κράτος». Υστέρα από πολύμηνη κατάσταση πολιορκίας, τα ξημερώματα της 11ης Ιουλίου του 1978, αστυνομικές δυνάμεις και ελεύθεροι σκοπευτές θα αποκλείσουν την περιοχή γύρω από το σπίτι του στο Π. Φάληρο στοχεύοντας στη σύλληψή του, αφού εκκρεμούν εναντίον του αρκετά εντάλματα σύλληψης. Υπό την καθοδήγηση του τότε υπουργού δημοσίας τάξης περίπου 30 ένστολοι εισέβαλαν στο σπίτι του όπου σύμφωνα με τη σύζυγό του δολοφονήθηκε στυγνά. Ενώ η επίσημη ιατροδικαστική έκθεση αναφέρει ότι αυτοκτόνησε.
Η εισβολή στο σπίτι του, που οδήγησε στο ακραίο γεγονός του χαμού του σηματοδοτεί την κατάλυση του ασύλου της κατοικίας, ένα διαχρονικό αστικό δικαίωμα που χαρακτηρίζει κάθε κράτος δικαίου. Ο καταλύτης που πυροδότησε τις διαδικασίες ήταν ένα ανυπόγραφο άρθρο που δημοσιεύτηκε από έγκριτη εφημερίδα μεγάλης κυκλοφορίας 4 ημέρες πριν, με τον τίτλο: «Υπάρχει κράτος»; Το οποίο μεταξύ άλλων ανέφερε: Οι αρμόδιες αρχές επιτρέπουν στον ιδιότυπο αυτό γιατρό όχι μόνο να ζει υπό το κράτος ποινικής ασυλίας (αφού δικαστικές αποφάσεις σε βάρος του για αδικήματα του κοινού ποινικού νόμου παραμένουν ανεκτέλεστες), αλλά και να μεταβάλλεται σε ελευθέρως δρώντα, στην περιοχή του Παλαιού Φαλήρου, ελεύθερο σκοπευτή. Ονόμασε το διαμέρισμά του Κράτος, προσβάλλει καθημερινά δέσμη από άρθρα του ποινικού νόμου, αλλά έχει εξασφαλίσει το ακαταδίωκτο. Ποιος κάποτε θα αποφασίσει να προστατεύσει το κύρος και την αξιοπιστία του Κράτους;
Το έργο μας μεταφέρει στο ξημέρωμα της επόμενης της δημοσίευσης του ανυπόγραφου άρθρου στα άδεια γραφεία της εφημερίδας από την οποία προήλθε. Οι δύο κορυφαίοι πολιτικοί συντάκτες της τσακώνονται για την πατρότητα του άρθρου, ενώ ταυτόχρονα γιορτάζουν την απήχησή του στους αναγνώστες αλλά και την αίσθηση που προκάλεσε στα πηγαδάκια της Βουλής. Την ίδια ημέρα ανακοινώνεται η είδηση του θανάτου του γιατρού Β.Τσιρώνη, αφού τάγματα ασφαλείας εισέβαλλαν στο σπίτι του. Ηθικός αυτουργός το ανυπόγραφο άρθρο τους.
Τελικά «Υπάρχει κράτος»; Αυτό το κομβικό ερώτημα θα πλανάται σε όλη τη διάρκεια της παράστασης, αφού οι δύο δημιουργοί αποκαθιστώντας την έννοιά του, αντιστρέφουν το ερώτημα απευθύνοντάς το στους συστηματικούς διαφθορείς του. Την ίδια ημέρα θα προσληφθεί στην εφημερίδα μια μαθητευόμενη δημοσιογράφος. Μόλις έχει επιστρέψει από το Παρίσι, όπου σπούδασε στο πανεπιστήμιο της Σορβόννης δημοσιογραφία.
Είναι νέα, πολύ όμορφή και βαθιά ευγενής. Οι «ξεδοντιασμένοι γερόλυκοι» της εφημερίδας την αντιμετωπίζουν με ένα χυδαίο, αλαζονικό σεξισμό. Αγνοώντας ότι η νέα τους συνάδελφος είναι ιδιαίτερα ευφυής, επίμονη, ικανή και κυρίως αδιάφθορη. Αθόρυβα αλλά μεθοδικά θα μαζέψει όλα τα στοιχεία που αποδεικνύουν ότι ο γιατρός Τσιρώνης δεν αυτοκτόνησε αλλά δολοφονήθηκε. Η ίδια θέλει η εφημερίδα να αποκαλύψει τη συγκάλυψη. Το φαιδρό, σάπιο σύστημα, γυμνό και πανικόβλητο πρώτα θα την χλευάσει, μετά θα την απειλήσει και τελικά θα την αφανίσει.
Το έργο:
Κύρια θεματική του σκηνικού προβληματισμού των δύο συνδημιουργών δεν είναι η ιστορία του γιατρού Τσιρώνη, αλλά το ανυπόγραφο άρθρο καθημερινής εφημερίδας μεγάλης εμβέλειας που πυροδότησε την εισβολή στο σπίτι του και τον βίαιο θάνατό του. Εκεί εδράζεται το σημείο εκκίνησης του παραστασιακού τους προσανατολισμού.
Θεματική καίρια, στιβαρή και ουσιαστική που συνομιλεί ευθέως και χωρίς περιστροφές με την ελληνική κατ’ επίφασιν δημοκρατική μας πραγματικότητα. Εστιάζει στην έννοια του τύπου ως τέταρτη εξουσία έτσι όπως διαστρεβλώθηκε ο ρόλος της από τη στιγμή που απέκτησε εθνικά χαρακτηριστικά και μεγάλη εμβέλεια.
Μας μεταφέρει στο περιβάλλον του τότε, όπου οι εφημερίδες ήταν το κυρίαρχο μέσο που έδινε το κοινωνικοπολιτικό στίγμα της εποχής -αφού ο πολίτης αγόραζε πολιτικό στίγμα με την εφημερίδα που επέλεγε και όχι αρθρογράφους. Το μέγεθος της διαπλοκής του Τύπου εξετάζει το θεατρικό έργο από τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης ως σήμερα. Οι εγκιβωτισμοί, και οι αναχρονισμοί του κειμένου, που ίσως ενοχλούν έναν ιστορικό, κατά τη γνώμη μου, δίνουν μια καθαρή εικόνα της διαφθοράς μέσα στις δεκαετίες που ακολούθησαν ως τις ημέρες μας και τους θεωρώ -ποιητική αδεία- μια εύστοχη θεατρική κειμενική πρακτική.
Η δον-κιχωτική προσωπικότητα του Β. Τσιρώνη που ήρθε σε σφοδρή, μετωπική σύγκρουση πρώτα με τη Χούντα των συνταγματαρχών και κατόπιν με τη νεογέννητη Τρίτη ελληνική Δημοκρατία -θεωρώντας τη σιωπηρή συνέχειά της- θα συνδεθεί ευθέως από τους δύο δημιουργούς με την αδιάφθορη και μαχητική γυναίκα.
Οι δύο αυτοί ουτοπιστές που δεν θα συναντηθούν ποτέ, θα αποτελέσουν νοητές νησίδες πολιτειακής αξιοπρέπειας, δύναμης και αυτοθυσίας. Θα συγκροτήσουν μοναχικά «Ανεξάρτητα Κράτη» που θα συντριβούν, θα αφανιστούν, θα ξεθεμελιωθούν από μια κίβδηλη, έντρομη, σαθρή κατ’ επίφασιν «Δημοκρατία». Η «τάξη των πραγμάτων» θα αποκατασταθεί κυνικά και αποτελεσματικά. Αυτή η καίρια όσο και συγκινητική σύνδεση είναι μία από τις πιο εμπνευσμένες δραματουργικά συνθήκες των τελευταίων ετών. Απαράμιλλης ποιητικότητας και έμπνευσης ο τίτλος του έργου που καθ’ όλη τη διάρκεια της παράστασης μετασχηματίζεται. Από έναν πολιτικό όρο σε έναν αυτοθυσιαστικό αγώνα για ένα κράτος δικαίου για να καταλήξει σε μια κραυγή οριστικής συντριβής της πολιτειακής ουτοπίας.
Το θεατρικό έργο «Ανεξάρτητα Κράτη», αναντίρρητα, είναι μια από τις καλύτερες δραματουργικές καταθέσεις των τελευταίων ετών. Αποφεύγει τα εγγενή προβλήματα που ταλαιπωρούν τη Νέα Ελληνική Δραματουργία όπως η αυτοαναφορικότητα, η εσωστρέφεια, ο μικροαστισμός η εκβίαση του συναισθήματος και χρησιμοποιώντας ένα εμπνευσμένο θέμα με έναν εύστροφο χειρισμό, ένα αδυσώπητο ρεαλιστικό υπόβαθρο και μια σκληρή γλώσσα καταφέρνει να υψωθεί σε μια ποιητική δημιουργία αξιώσεων.
Η σκηνοθεσία:
Ο Γιώργος Παλούμπης σκηνοθετεί με στιβαρότητα, δυναμισμό, έξοχους ρυθμούς, καίρια συντονισμένες εισόδους και εξόδους δημιουργώντας ένα σαθρό, μολυσματικό, διεφθαρμένο σκηνικό σύμπαν που δεν σου επιτρέπει να ανασάνεις.
Σε απόλυτη αισθητική και παραστασιακή σύμπνοια με τους συνεργάτες του διαμορφώνει ένα σκηνικό κόσμο ακραίου κυνισμού, σκληρής γλώσσας, απομονωτικής γελοιότητας, εμετικών διασυνδέσεων.
Το πιο εμπνευσμένο στοιχείο της σκηνοθεσίας του, αισθάνομαι, ότι είναι η «απαγόρευση» κάθε μετωπικότητας στη σχέση θεάματος-θεατών. Σκηνική συνθήκη που ενισχύει την οικειότητα, κάτι που δεν επιθυμεί ο σκηνοθέτης, ορθά κατά τη γνώμη μου, αφού σκοπεύει να διεγείρει την πολιτική σκέψη των θεατών χωρίς να την αδρανοποιήσει η συναισθηματική εμπλοκή τους.
Οι συντελεστές:
Στην απάλειψη της οικειότητας της μετωπικής συνθήκης μεταξύ θεάματος -θεατών συνηγορεί ο έξοχος σκηνικός κόσμος της Νατάσσας Παπαστεργίου που συμβάλλει καθοριστικά στο παραστασιακό αποτέλεσμα. Mας μεταφέρει στα γραφεία μιας έγκριτης καθημερινής εφημερίδας στα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια. Μια σκληρή, ρεαλιστική, απογυμνωτική σκηνογραφική σπουδή που αποπνέει μυρωδιά κλεισούρας, μελανιού, σκόνης και υγρασίας. Μυρωδιά ξεθυμασμένου αλκοόλ και πολυκαιρισμένου καπνού από μισοσβησμένα αποτσίγαρα. Θα χρησιμοποιήσει εύστοχα μια θαμπή, ξεθωριασμένη χρωματική παλέτα. Ακολουθώντας πιστά το σκηνοθετικό πρόταγμα θα δημιουργήσει έναν σκηνικό χώρο που σχεδόν αποκλείει κάθε μορφής μετωπική σχέση θεατών και ηθοποιών. Θα δημιουργήσει μια σκηνική εγκάρσια τομή, ίδια με τομή χειρουργείου που θα αποκαλύψει έναν δύσοσμο, σάπιο, μολυσματικό, απειλητικό κόσμο που απειλεί να μολύνει τη νεοσύστατη αλλά και αβέβαιη Γ’ Ελληνική Δημοκρατία.
Το ενδιαφέρον παραστασιακό εγχείρημα ενισχύει η αρμονική συνεργασία των: Αποστόλη Κουτσιανικούλη (video design) , Ανδρέα Μιχόπουλου και του Βασίλη Κλωτσοτήρα αντίστοιχα για το εύστοχο ηχητικό και φωτιστικό σύμπαν, και του Κώστα Νικολόπουλου για την πρωτότυπη μουσική που συνδιαμορφώνουν έναν έντονο και παλλόμενο σκηνικό κόσμο.
Ερμηνείες:
Τόσο οι κειμενικές όσο και οι σκηνοθετικές επιταγές επιβάλλουν στους ηθοποιούς μια σκληρή, ρεαλιστική, απογυμνωτική υποκριτική κατάθεση που απαιτεί ακρίβεια, βάθος και ένα εύπλαστο και ετοιμοπόλεμο νευρικό σύστημα. Παρόλο που δυσκολεύονται να ανταποκριθούν καθ’ ολοκληρίαν στη δύσκολη και απαιτητική αυτή συνθήκη, καταθέτουν, ωστόσο, μια υποκριτική ήθους, πάθους και πίστης, που σε αρκετά σημεία της παράστασης υψώνεται σε υποκριτική κατάθεση μιας σεβαστής ποιότητας. Αν τους απομακρύνει κάτι από την ολοκληρωμένη ερμηνεία, αυτό δεν σχετίζεται με τις ικανότητές τους, αλλά με τον τρόπο που η θεατρική παιδεία σε αυτή τη χώρα διδάσκει ερμηνεία ρεαλιστικού θεάτρου. Η καθοδήγηση του Γιώργου Παλούμπη σε αρκετά σημεία κατορθώνει και αφαιρεί αυτό το επίχρισμα και τότε το παραστασιακό αποτέλεσμα γίνεται συναρπαστικό.
Συγκεκριμένα:
Την ερμηνευτική ποιότητα μιας κωμικής ελαφράδας -για να καλύψει τον ζόφο μιας γυναίκας που βιάστηκε και κακοποιείται κατ’ εξακολούθηση- επιστρατεύει η Βασιλική Διαλυνά, (αστρολόγος) σε μια εύστοχη, στο σύνολό της, ερμηνευτική κατάθεση.
Τον περιθωριοποιημένο και γελοιοποιημένο από το περιβάλλον του πολιτιστικό συντάκτη ερμηνεύει ο Στέλιος Δημόπουλος σε μια ενδιαφέρουσα υποκριτική ερμηνεία.
Η Ελεάνα Καυκαλά ως φωτογράφος που ασπάζεται τα δημοκρατικά ιδεώδη, αποδεικνύεται υποκριτικά αδύναμη σε έναν κομβικό ρόλο που χρειαζόταν άλλες δυναμικές.
Η ερμηνεία του Αντώνη Τσιοτσιόπουλου ,-στον ρόλο του αστυνομικού συντάκτη, ενός σύγχρονου Ιούδα, ρόλου-καταλύτη για την έκβαση του έργου, που παραπαίει ανάμεσα στο ηθικό και το άηθες, είναι η πιο ενδιαφέρουσα ερμηνεία της παράστασης.
Οι Θάνος Αλεξίου (αρχισυντάκτης), Μάκης Παπαδημητράτος (πολιτικός συντάκτης) και Στάθης Σταμουλακάτος (πολιτικός συντάκτης ) κάνουν συγκινητική προσπάθεια στους πολύπλοκους ρόλους τους με άνισα, όμως, αποτελέσματα. Άλλοτε εύστοχοι και ευθύβολοι, και άλλοτε εκτός εμβέλειας στόχου.
Η Άλκηστις Ζιρώ στον καλογραμμένο αλλά πολύπλοκο ρόλο της Μαρίας Θεοφίλου, αγωνίζεται έντιμα και δυναμικά προσφέροντάς μας σημαντικές ερμηνευτικές στιγμές, χωρίς όμως να καταφέρει μια πλήρη ερμηνευτική κατάθεση.
Ξεχωριστές στιγμές της παράστασης:
Η εξαιρετική έναρξη της παράστασης, πριν την είσοδο των δύο ηθοποιών. «Το πεδίο της μάχης», «η αρένα», «η εμπόλεμη ζώνη», λίγο πριν το ξημέρωμα, λίγο πριν την έναρξη του «λυσσαλέου πολέμου» μεταξύ δικαίου και διαφθοράς. Με το «διακύβευμα του πολέμου» να αιωρείται στα λερά παράθυρα ως πηχυαίος τίτλος εφημερίδας που θα σκιάσει ολόκληρη την πόλη: «Υπάρχει κράτος;». Την οφείλουμε στους: Γιώργο Παλούμπη (σκηνοθεσία), Νατάσσα Παπαστεργίου (σκηνικά -κοστούμια), Αποστόλη Κουτσιανικούλη (video design), τον Ανδρέα Μιχόπουλο (σχεδιασμός ήχου) και τον Βασίλη Κλωτσοτήρα (σχεδιασμός φωτισμών).
Η σκηνή που η Μαρία Θεοφίλου αυτοανακηρύσσεται «Ανεξάρτητο κράτος» καταλαμβάνοντας το γραφείο του αρχισυντάκτη. Μια έξοχη συμβολική στιγμή της παράστασης και μια συγκινητική υποκριτική προσπάθεια της ηθοποιού Άλκηστις Ζιρώ.
Η έξοχη σκηνοθετική και υποκριτική αποτύπωση του φινάλε του έργου: «Το κήτος» της διαφθοράς «έχει καταπιεί» κάθε φωνή αντίστασης. Μετά το παλιρροιακό κύμα που αυτό ξεσήκωσε ξαναβρίσκει την κυνική, σάπια «κανονικότητα» που διασαλεύτηκε.
…Συνοψίζοντας
Ένας έξοχος θεματικός πυρήνας. Μια εμπνευσμένη, χαρισματική δραματουργική γραφή με σημαντικές αρετές και ελάχιστα ατοπήματα. Τα «Ανεξάρτητα Κράτη» είναι μία από τις σημαντικότερες δραματουργικές καταθέσεις. Μια στιβαρή, εύρυθμη, δυναμική, πλήρης σκηνοθεσία. Μια εξαιρετική σκηνογραφική αποτύπωση. Ένα παραστασιακό εγχείρημα με εύστοχο, βαθύ, ουσιαστικό γενναίο πολιτικό αποτύπωμα. Πολύτιμη η συνεισφορά του στο φετινό θεατρικό μας γίγνεσθαι.
