«Το Τρίγωνο της Θλίψης» του Ρούμπεν Έστλουντ: Το σφουγγάρισμα μετά την ταξική τιμωρία

Ρούμπεν Έστλουντ: ο μεγάλος προβοκάτορας ξαναχτυπά

Φωτογραφίες: © Fredrik Wenzel ©Plattform Produktion

Δεύτερος Χρυσός Φοίνικας μετά το «Τετράγωνο» για τον νέο μεγάλο προβοκάτορα του ευρωπαϊκού σινεμά, τον Σουηδό Ρούμπεν Έστλουντ, με «Το Τρίγωνο της Θλίψης». Και το τι σημαίνει ο όρος «τρίγωνο της θλίψης» θα το πληροφορηθούμε στα πρώτα λεπτά της ταινίας. Ο Καρλ, νεαρό τοπ μόντελ, έχει πάει για μια οντισιόν και οι αξιολογητές του σχολιάζουν ότι μάλλον χρειάζεται ήδη ένα μποτοξάκι στο τρίγωνο της θλίψης του, πάει να πει στο τρίγωνο που σχηματίζεται ανάμεσα στα φρύδια και μέχρι την αρχή της μύτης και στο οποίο εμφανίζονται ρυτίδες όταν συνοφρυωνόμαστε.

Βρισκόμαστε στον χώρο του μόντελινγκ, της υψηλής ραπτικής, της διαφήμισης, θα ξεκινήσουμε απ’ αυτόν και πριν τον αφήσουμε θα τον χρησιμοποιήσουμε για πολύ λίγο ως όχημα, προκειμένου να βάλουμε απ’ την αρχή στο τραπέζι το πρώτο από τα δύο βασικά θέματα της ταινίας: τον πλούτο, το στάτους που δημιουργεί η κατοχή του, τις διαχωριστικές γραμμές που τραβάει η κατοχή του, την ιδεολογία που δημιουργεί εν τοις πράγμασι η κατοχή του, την ιδεολογία που αντιδιαστέλλεται με τον κενό συνθηματικό λόγο, ο οποίος προβάλλεται από τις οθόνες των επιδείξεων μόδας και ορίζει ότι ταυτοτικά είμαστε όλοι ίσοι, όλοι ίδιοι, όλοι ένα πράγμα, όλοι με αγάπη για όλους. Τα τοπ μόντελ στοιβάζονται στην σειρά και τους δίνονται οδηγίες για το αν στη φωτογράφιση θα χαμογελούν πλατιά ή θα ποζάρουν σκυθρωπά. Όσο πιο ακριβό είναι το προϊόν που καλούνται να διαφημίσουν, τόσο πιο σκυθρωπά και ακατάδεκτα πρέπει να δείχνουν. Όσο πιο λαϊκό και για τις πλατιές μάζες προορίζεται να είναι το προϊόν, τόσο κι αυτά με τη σειρά τους πρέπει να είναι πιο προσιτά και χαμογελαστά. Είσαι κάποιος που φορά Balenciaga; Δεν θα πέσεις στο επίπεδο της πλέμπας. Διαφημίζοντάς τo brand θα την κοιτάς αφ’ υψηλού, απ’ την διαφορά της οικονομικής σας απόστασης. Να βρει εκείνη τα λεφτά να αγοράσει Balenciaga, για να αποκτήσει έτσι μέσω της απόκτησής του το ανάλογο στάτους που θα την βγάλει μέσα απ’ τον πολτό των πληβείων.

Αφήνοντας τον χώρο της μόδας, μπαίνουμε στο δεύτερο βασικό θέμα της ταινίας: τους έμφυλους ρόλους, τα στερεότυπα που τους συνοδεύουν, τους όρους με τους οποίους διεξάγεται το παιχνίδι «αγόρι συναντά κορίτσι και αρχίζουν κι έχουν σχέση μεταξύ τους». Ο Καρλ τα έχει με την Γιάγια. Η Γιάγια είναι κι αυτή τοπ μόντελ. Βγάζει περισσότερα λεφτά απ’ τον Καρλ (να ένας χώρος που οι γυναίκες βγάζουν περισσότερα λεφτά απ’ τους άντρες) κι επίσης είναι και ινφλουένσερ στα σόσιαλ κι αποκομίζει κι από εκεί ένα σωρό οφέλη. Παρότι λοιπόν οικονομικά είναι σε καλύτερη θέση, τον αφήνει να πληρώνει συνήθως εκείνος στις -ακριβές- εξόδους τους. Κι ο Καρλ αρχίζει να στραβώνει. Θέλει να είναι ίσοι ανάμεσά τους και νιώθει ότι τον χρησιμοποιεί. Η Γιάγια του απαντάει ότι θέλει να νιώσει πως είναι με κάποιον που είναι σε θέση να την φροντίζει και να της παρέχει ό,τι είναι απαραίτητο. Τι λέγεται απ’ την πλευρά της σοβαρά και τι σε στυλ -ομολογημένης άλλωστε- χειραγώγησής του, είναι προς διερεύνηση και ερμηνεία, το γεγονός πάντως παραμένει πως η αντιδικία για το ποιος παρέχει το φαγητό που βρίσκεται στο τραπέζι, πάει και πατάει σε ρόλους που μαθεύτηκαν και εμπεδώθηκαν επί αιώνες και που η ανατροπή τους μέσα σε κάποιες δεκαετίες είναι μεν υπαρκτή, αλλά δεν παύει να συνοδεύεται ακόμα από ανάμικτα συναισθήματα, ανάλογα πάντα και με τον χαρακτήρα του κάθε συγκεκριμένου άντρα και της κάθε συγκεκριμένης γυναίκας.

Εν πάση περιπτώσει, η Γιάγια είναι τόσο επιδραστική ινφλουένσερ, που θα κερδίσει για εκείνην και το αγόρι της μια κρουαζέρια υπερπολυτελείας για υπερπλούσιους σε υπερθαλαμηγό. Κι όσο ο Καρλ θα τη βγάζει φωτογραφίες που εκείνη με τη σειρά της θα ανεβάζει, θα αρχίσουν να γνωρίζουν κάποιους απ’ τους υπερπλουσίους συνεπιβάτες τους. Ανάμεσά τους δυο ηλικιωμένοι Βρετανοί (ονόματι Ουίνστον και Κλιμεντάιν – Κλιμεντάιν έλεγαν και τη γυναίκα του Τσόρτσιλ) που ερωτώμενοι απαντούν πως πουλάνε υλικό για τη διασφάλιση της δημοκρατίας παγκοσμίως: είναι έμποροι όπλων. Αντίθετα, ο Ρώσος ολιγάρχης που πουλάει όντως κάτι ωφέλιμο και μη καταστρεπτικό (λίπασμα), διακηρύσσει μεγαλόφωνα ότι «πουλάει σκατά».

Kι ενώ γνωρίζουμε διάφορους επιβάτες, τις παραξενιές τους, τη σχέση δουλοπρεπούς υποταγής που το προσωπικό -σύμφωνα με το job description αλλά και την προσδοκία ενός μεγάλου μπόνους- έχει αναπτύξει μαζί τους, την ταξική και φυλετική διαβάθμιση ανάμεσα και στο ίδιο το προσωπικό ανάλογα με τις υπηρεσίες που παρέχει μέσα στη θαλαμηγό, όταν μια βραδιά το πλοίο αρχίσει να κουνάει και το επίσημο δείπνο διακοπεί απότομα, καθώς ο ένας μετά τον άλλο οι υπερπλούσιοι θα αρχίσουν να ξερνοβολάνε με πανηγυρικό τρόπο ή να κάνουν άλλα πράγματα λόγω του χαλασμένου στομαχιού τους, με τα πάσης φύσεως υγρά να πλημμυρίζουν τα σαλόνια της θαλαμηγού, στο σινεμά που παρακολουθούμε την ταινία ξεκαρδιζόμαστε. Γελάμε δυνατά, δεν μπορούμε να μην γελάσουμε δυνατά, έμαθα ότι και στην προβολή στις Κάννες υπήρχαν αντίστοιχες αντιδράσεις, χοντροκομμένο – ξεχοντροκομμένο, είναι απόλαυση να τους βλέπεις να πληρώνουν έτσι, ε; Στην επόμενη σκηνή οι δούλοι έχουν βγει απ’ τα αμπάρια τους και σφουγγαρίζουν τους εμετούς και τις διάρροιες, με τις οποίες ξεκαρδιστήκαμε για τη λειτουργία τους ως ταξική τιμωρία.

Και τι συμβαίνει με την Αμπιγκέιλ; Ποια είναι αυτή η Αμπιγκέιλ που εμφανίζεται ξαφνικά στο τρίτο και τελευταίο κεφάλαιο της ταινίας; Την είχαμε δει καθόλου στο δεύτερο; Μήπως ήταν μια καθαρίστρια που πήγε να αλλάξει σεντόνια στο δωμάτιο του ζευγαριού; Όχι όμως, υπεύθυνη για τις τουαλέτες λέει ήταν. Κι εκείνον τον μαύρο, τον είχαμε δει καθόλου στο λεβητοστάσιο ή άλλον μαύρο είχαμε δει; Και η απορία μου είναι η εξής: στο δεύτερο κεφάλαιο, μετά από εντολή υπερπλούσιας Ρωσίδας, σε στιγμή επιφοίτησής της, να περάσουν όλοι πάνω στο πλοίο καλά και να ζήσει το προσωπικό μερικές στιγμές χαλάρωσης και διασκέδασης, διατάσσεται πράγματι όλο μα όλο το προσωπικό να παρατήσει το πόστο του, να φορέσει το μαγιό του και να κάνει βουτιά στις νεροτσουλήθρες. Γιατί λοιπόν, ενώ τη στιγμή εκείνη και σε μια τόσο αβανταδόρικη σκηνή περιμένεις ένα σκηνοθετικό κρεσέντο, ο Έστλουντ μας τους δείχνει να βουτούν από μακριά και απρόσωπα; Του διέφυγε να κάνει κοντινά στο πρόσωπό τους καθώς περιμένουν στην ουρά της νεροτσουλήθρας; Γυρίστηκε, αλλά κόπηκε στο μοντάζ γιατί η ταινία είχε ήδη βγει πολύ μεγάλη; Ή συνειδητά δεν θέλει να εστιάσει σε πρόσωπα, θέλει να μας τους δείχνει απρόσωπα ως μάζα, μέχρι κάποιοι απ’ αυτούς να αποκτήσουν ορατότητα;

Στον κόσμο των ταυτοτικών δικαιωμάτων και της θεωρητικής ισότητας, η ταξική ανισότητα και ο πλούτος θα σε καθιστούν πάντα αόρατη και αόρατο. Εκτός και αν αλλάξουν δραματικά οι συνθήκες και μαζί τους οι κανόνες του παιχνιδιού. Και αναγκαστούν να σε δουν πλέον σε έναν άλλο ρόλο. Ποιος εξασφαλίζει το φαγητό που θα φας; Ποιος το πληρώνει κάθε βράδυ στα πανάκριβα εστιατόρια; Ποιος το βρίσκει σε συνθήκες έκτακτες; Ποιος είναι ο κυνηγός που θα φέρει το φαγητό στη σπηλιά σύμφωνα με το πιο αρχέγονο στερεότυπο των φύλων; Τι δικαιούται σε αντάλλαγμα; Τι απαιτεί σε αντάλλαγμα;

Μολονότι το χρήμα έχει κανονικά διαμεσολαβητικό ρόλο, έχει αυτονομηθεί ως συστατικό στοιχείο της ζωής. Παρ’ όλη όμως την αυτονόμησή του, δεν παύει να αφορά μόνο τη ζωή εντός οργανωμένων κοινωνιών. Αν για τον οποιοδήποτε λόγο βγούμε εκτός οργανωμένης κοινωνίας και εισέλθουμε σε μια εξτρίμ κατάσταση, το χρήμα παύει να αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα ρύθμισης των σχέσεων. Έτσι, η δουλικότητα απέναντι στα αφεντικά, η δουλικότητα απέναντι στις απαιτήσεις τους, η δουλικότητα απέναντι στο χρήμα, δεν είναι τίποτα περισσότερο από την υποταγή απέναντι στην εξουσία. Και κάπως έτσι, «Το Τρίγωνο της Συμφοράς» ενώνει τα δύο του βασικά θέματα σε ένα, ανατρέπει τα δύο βασικά του θέματα για να μας δείξει ένα τρίτο: τόσο πίσω από τις αναταράξεις στις σχέσεις ανδρών – γυναικών, όσο και πίσω από το χρήμα, υπάρχει μια μεγαλύτερη δύναμη που τα ρυθμίζει τελικά όλα: η εξουσία, το παιχνίδι της εξουσίας. Στη θαλαμηγό ο καπετάνιος τσακώνεται με τον ολιγάρχη για τον μαρξισμό και τον καπιταλισμό, έξω απ’ τη θαλαμηγό όμως, το αν θα επικρατήσει πατριαρχία ή μητριαρχία εξαρτάται τελικά από το ποιος θα αποδειχθεί στην πράξη ο ισχυρότερος, ο ικανότερος, εκείνος τον οποίο οι υπόλοιποι έχουν ανάγκη. 

Πολύ σοβαροφανή και βαρύγδουπα βέβαια όλα αυτά που γράφω, ευτυχώς ο Έστλουντ λειτουργώντας ως προβοκάτορας και όχι ως κατηχητής, ως κινηματογραφικός δημιουργός και όχι ως θεωρητικολόγος, έχει όλη την άνεση να κάνει χαβαλέ, να προκαλέσει, να αναμίξει το σοβαρό με το αστείο. Αγάπησα πάρα πολύ την «Ανωτέρα Βία» του, «Το Τετράγωνο» παρά τα επιμέρους του εντυπωσιακά στοιχεία θεωρώ ότι στραβοπάτησε, το «Τρίγωνο της Θλίψης» το απόλαυσα πολύ, γέλασα σε σημεία του πάρα πολύ και τελικά με αφήνει πολύ ικανοποιημένο. Το ότι η απόλαυση και η ικανοποίηση δεν μπορούν να φτάσουν ως το σημείο της αγάπης (όπως με την «Ανωτέρα Βία»), δεν νομίζω ότι οφείλεται στο ότι η ταινία δεν πέτυχε σε κάποιον από τους στόχους της, αλλά στο ότι ο Έστλουντ κρατά μια απόσταση από τους ήρωές του, δεν δένεται μαζί τους για να μπορέσουμε να δεθούμε κι εμείς, τους μεταχειρίζεται περισσότερο ως σύμβολα. 

Μεγάλο μέρος της ταινίας γυρίστηκε στη Χιλιαδού, έχουμε να κάνουμε με ελληνική συμπαραγωγή και είναι όντως πολύ αισιόδοξο Έλληνες παραγωγοί να συμμετέχουν σε τέτοιου βεληνεκούς έργα. Ας κλείσουμε όμως με κάτι λιγότερο ευχάριστο. Καθόλου ευχάριστο για την ακρίβεια. Στον ρόλο της Γιάγια, η Τσάρλμπι Ντιν είναι κουκλάρα, ακτινοβολεί ερωτισμό και νιάτα. Και δεν μπορείς να χωνέψεις ότι αυτό το πανέμορφο πλάσμα πριν λίγες μόνο εβδομάδες πέθανε ξαφνικά στα τριάντα δύο του χρόνια. Όταν ο Έστλουντ έψαχνε να βρει χρηματοδότηση, οι ξένοι παραγωγοί ήθελαν πιο γνωστούς ηθοποιούς, ήθελαν σταρ. «Εγώ κάνω το καστ στις ταινίες μου», τους απάντησε. Και κάπως έτσι, στο «Τρίγωνο της Θλίψης» η Τσάρλμπι Ντιν θα είναι πάντα ζωντανή, πάντα νέα, πάντα ερωτική. Αλλά πόσο παρήγορο είναι στα αλήθεια αυτό; Όσο οι άνθρωποι έπαιζαν, παίζουν και θα παίζουν εντός ή εκτός των κοινωνιών τους το εξουσιαστικό τους παιχνίδι, πάντα πάνω στο παιχνίδι της ύπαρξής τους εξουσία θα ασκεί ο θάνατος.

Εγγραφείτε στο newsletter μας

Κάθε Σάββατο θα λαμβάνετε στο e-mail σας το newsletter του ελc με τις προτάσεις μας για την εβδομάδα!

Podpourri. Ιστορίες που ακούγονται

Ακολουθήστε το ελculture.gr στο Google News

το ελculture σας προσκαλεί σε εκδηλώσεις

ΓΡΑΨΕ ΤΟ ΣΧΟΛΙΟ ΣΟΥ

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Κάθε βδομάδα μπορείτε να λαμβάνετε στο e-mail σας το newsletter του ελc mag με τις προτάσεις μας