Τι έχει να μας πει «Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη το 2024; Ο Γιάννης Καρούνης μας απαντά λίγο πριν «ζωντανέψει» τον λόγο του

«Ως ομάδα πείρα(γ)μα θεωρήσαμε πως "Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης" είναι εξαιρετικά επίκαιρος το 2024, διότι έρχεται να μας υπενθυμίσει, μεταξύ άλλων, πως η αποδοχή του κάθε διαφορετικού "άλλου" -όποιος και αν είναι αυτός– παραμένει να είναι επείγουσα»

«Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης», ένα από τα πιο γνωστά διηγήματα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη ζωντανεύει μέσα από την ομάδα Πείρα(γ)μα, τον Γιάννη Καρούνη επί σκηνής και σε σκηνοθεσία του ίδιου και της Δέσποινας Ζαχαροπούλου παρουσιάζεται για μία παράσταση στην Αγγλικανική Εκκλησία Αγίου Παύλου.

Η ιδιότυπη γλώσσα του Παπαδιαμάντη που συνδυάζει την καθαρεύουσα με τη δημοτική γλώσσα, με τρόπους που δύσκολα θα βρούμε άλλον Έλληνα διηγηματογράφο να μπορέσει να αγγίξει συναντάται φυσικά και στον «Ξεπεσμένο Δερβίση», στο οποίο το κυρίως σώμα του κειμένου είναι γραμμένο στην καθαρεύουσα, ενώ η δημοτική γλώσσα χρησιμοποιείται σε όλους τους διαλόγους, καθώς και σε ορισμένα σημεία μέσα στην ίδια την αφήγηση.

Το διήγημα δημοσιεύτηκε τον Ιανουάριο του 1896, περίπου τρεις μήνες πριν την πρώτη σύγχρονη αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα και ο Παπαδιαμάντης, αφουγκραζόμενος τη μεταβατική περίοδο στην οποία βρισκόταν η Ελλάδα εκείνη την εποχή, προσπαθώντας ανάμεσα σε ετερογενείς δυνάμεις να συγκροτήσει μια πολιτισμική ταυτότητα από τα συντρίμμια του αρχαίου παρελθόντος της, την οθωμανική επίδραση και το βλέμμα της Δύσης, τοποθετεί στο διήγημά του έναν περιπλανώμενο δερβίση. Εμφανίζοντας ανάμεσα στα «βαρέα τείχη» και στους «ογκώδεις κίονες του Θησείου» έναν ανέστιο ξένο, μια αινιγματική φιγούρα που παίζει το νάι και σκορπά μυστηριώδεις μελωδίες στην Αθήνα, την εποχή που αρχίζει να σκάβεται ο υπόγειος σιδηρόδρομος και οι σαλεπιτζήδες έβγαιναν το χάραμα για να πουλήσουν το σαλέπι τους, ο Παπαδιαμάντης επιθυμεί να αναδείξει το πολυπολιτισμικό τοπίο της περιόδου εκείνης.

 

 

Λίγο πριν την παράσταση «Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης», ρωτήσαμε τον Γιάννη Καρούνη, ένα από τα ιδρυτικά μέλη της ομάδας Πείρα(γ)μα:

 

Τι έχει να μας πει και να μας υπενθυμίσει «Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη το 2024;

 

«Επιλέξαμε να ασχοληθούμε με το διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη “Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης” διότι αγγίζει πολλαπλά ζητήματα που μας αφορούν μέχρι και σήμερα, μέσα από έναν έντονα ποιητικό, ιδιάζοντα και τελετουργικό τρόπο. Αν θα επιχειρούσε κανείς να απαντήσει στο ερώτημα «Τι έχει να μας πει και να μας υπενθυμίσει “Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης” του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη το 2024;», σίγουρα η απάντηση δεν είναι μία, ούτε είναι μονοδιάστατη, διότι το συγκεκριμένο έργο καταφέρνει να λειτουργεί ως πολλαπλότητα, θίγοντας ζητήματα γλωσσικά, μουσικά, ιστορικά, ηθικά, αισθητικά, πολιτικά.

Ως ομάδα πείρα(γ)μα θεωρήσαμε πως «Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης» είναι εξαιρετικά επίκαιρος το 2024, διότι έρχεται να μας υπενθυμίσει, μεταξύ άλλων, πως η αποδοχή του κάθε διαφορετικού “άλλου” – όποιος και αν είναι αυτός – παραμένει να είναι επείγουσα. Το διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη «Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης» συνιστά ορόσημο για την ομάδα πείρα(γ)μα, ανοίγοντας ένα νέο πεδίο έρευνας. Η ομάδα, στα δεκαέξι χρόνια παρουσίας της ως θεατρικός οργανισμός, διερεύνησε την αμεσότητα στο παίξιμο του ηθοποιού χρησιμοποιώντας λαϊκές θεατρικές φόρμες και δημιουργώντας θεατρικές συνθήκες σε πάνω από εκατόν πενήντα διαφορετικούς μη θεατρικούς  χώρους σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια. 

 

 

Μετά την ολοκλήρωση αυτού του ερευνητικού κύκλου, και με την είσοδο στην ομάδα της performance artist και ακαδημαϊκού Δέσποινας Ζαχαροπούλου (Δρ. Φιλοσοφίας και Καλών Τεχνών με ειδίκευση στην Performance Art, Βασιλικό Κολέγιο Τέχνης του Λονδίνου, με υποτροφία του Ιδρύματος Ωνάση, Διδάσκουσα στο Τμήμα Παραστατικών και Ψηφιακών Τεχνών, Σχολή Καλών Τεχνών, Πανεπιστήμιο Πελ/σου, ), ανοίγει ένα νέο πεδίο έρευνας που αφορά στη δραματοποίηση λογοτεχνικών και φιλοσοφικών έργων. Η παράσταση «Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης» είναι το πρώτο δείγμα δουλειάς αυτής της έρευνας.

Παράλληλα, στη νέα μας ερευνητική διαδρομή διατηρούμε τη συνθήκη της παρουσίασης των έργων μας σε μη θεατρικούς χώρους. (Η παραγωγή μας “Tango Bar”, σε κείμενο του Περικλή Κοροβέση, παρουσιάζεται στην επάνω αίθουσα του μεζεδοπωλείου «Το Τρίκυκλο», ενώ «Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης» παρουσιάζεται στον Ιερό Ναό της Αγγλικανικής Εκκλησίας Αγίου Παύλου).

Μελετώντας το διήγημα του Παπαδιαμάντη «Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης», κλειδί στην προσέγγισή μας για την κατανόησή του, απετέλεσε το άρθρο της ακαδημαϊκού Δρ. Πολίνας Ταμπακάκη (King’s College London, Centre for Hellenic Studies) με τον τίτλο «Γλώσσα και μουσική, εθνική ταυτότητα και Ορθοδοξία: “Ο ξεπεσμένος δερβίσης” του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη». ( Cambridge Papers in Modern Greek Νο. 20 (2013) pp. 31-65)

 

 

Η Δρ. Ταμπακάκη καταλήγει στο συμπέρασμα ότι: «Με την ανατολική μουσική του πρωταγωνιστή να δεσπόζει στην ηχητική εικονοποιία του, το διήγημα του Παπαδιαμάντη “Ο Ξεπεσμένος δερβίσης” του 1896 παρουσιάζει έναν μοναδικό συνδυασμό από θέματα που είναι κεντρικά σε κάθε μελέτη για την εθνική ταυτότητα και την αίσθηση του “ανήκειν” σε μια κοινότητα: την ιστορική συνέχεια, τη μνήμη, την κατασκευή εθνικών μύθων, τα ιστορικά μνημεία, τη γλώσσα, τις διακρίσεις με βάση τη θρησκεία και τη φυλή. Απέναντι στο σλόγκαν “πατρίς, θρησκεία, οικογένεια” που κατασκευάστηκε κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου εκσυγχρονισμού του ελληνικού κράτους, ο Παπαδιαμάντης τοποθετεί στο κέντρο της ιστορίας του μια μορφή που ακυρώνει και τα τρία συστατικά αυτού του σλόγκαν: έναν άστεγο, ξένο τουρκόφωνο μουσουλμάνο χωρίς οικογένεια.»

Πράγματι, ο εθνικισμός  στα τέλη του 19ου αιώνα υφίσταται μια βαθιά μεταμόρφωση που τον αποσυνδέει από τα φιλελεύθερα και ριζοσπαστικά κινήματα (όπως αυτό της Γαλλικής Επανάστασης) για να τον συνδέσει πλέον με μια φαντασιακή ομοιογενή εθνική κοινότητα που δομείται πάνω σε υποτιθέμενους συγγενικούς δεσμούς της “πατρώας γης” και διαμορφώνει το αφήγημα  της “καθαρής φυλής”.  Αυτό χαρακτηρίζει όλα τα εθνικιστικά κινήματα των τελών του 19ου αιώνα, ο αριθμός των οποίων κατά την περίοδο αυτή αυξήθηκε δραματικά. Σήμερα, και ενώ διανύουμε το πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα, η άνοδος του εθνικισμού στην Ευρώπη καθιστά επίκαιρο το διήγημα του Παπαδιαμάντη “Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης”.

 

 

Ο Παπαδιαμάντης ως ένας βαθιά χριστιανός ορθόδοξος αρνείται να συμμεριστεί τον φόβο απέναντι στον ‘άλλο’ – τον διαφορετικό άνθρωπο – και προτάσσει τη ρήση: “Αγάπα τον πλησίον σου ως σεαυτόν,” όχι ως ένα “ξύλινο” κήρυγμα, αλλά ως τρόπο ζωής, ως παράδειγμα και προϋπόθεση για έναν καλύτερο κόσμο. Για αυτό και στην, από κοινού με τη Δέσποινα Ζαχαροπούλου, σκηνοθετική και σκηνική μας προσέγγιση, επιχειρήσαμε να φέρουμε το διήγημα του Παπαδιαμάντη στο σήμερα, χωρίς κανένα διδακτικό ή αναπαραστατικό στοιχείο, αλλά μέσα από την απογύμνωση του σκηνικού χώρου στα ελάχιστα μέσα, και τη χρήση φυσικού ήχου στη φωνή και στα μουσικά όργανα. Μέσα από αυτή τη χειρονομία, στόχος μας είναι, ο θεατής, να βγει από την ταχύτητα που χαρακτηρίζει την καθημερινότητά του, και να εισέλθει σε έναν άλλο χρόνο, έναν άλλο ρυθμό, μια άλλη δόνηση.

Το στοιχείο του ρυθμού, της δόνησης και της μουσικότητας είναι διάχυτο στη γλώσσα που χρησιμοποιείται στο διήγημα “Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης”, καταλήγοντας, μάλιστα, σε έναν λεκτικό αυτοσχεδιασμό, ο οποίος συνιστά μία από τις πιο διάσημες περιγραφές μουσικής στην ελληνική λογοτεχνία. Πρόκειται για μια μεγάλη πρόταση-μουσική σύνθεση, εξήντα οκτώ λέξεων, χωρίς ρήματα, η οποία με τη συνύπαρξη του Νέι  και των κρουστών επί σκηνής, από τις μουσικούς Ελένη Μπαϊλη και Ευαγγελία Σταύρου αντίστοιχα, μάς επέτρεψε να εργαστούμε πάνω στην ισότιμη ενεργοποίηση όλων των εκφραστικών εργαλείων του ηθοποιού (σώμα, φωνή, κίνηση, λόγος, βλέμμα) μέσα από μια συνολική προσέγγιση της σκηνικής του παρουσίας. Η συγκεκριμένη μεθοδολογία είναι κάτι το οποίο συνεχίζουμε να αναπτύσσουμε υπό τον τίτλο εργασίας Active Body / Ενεργό Σώμα, μέσα από την ερευνητική δουλειά μας και την καθοδήγηση ετήσιων εργαστηρίων υποκριτικής».

 

 

Ταυτότητα παράστασης
Σκηνοθεσία: Γιάννης Καρούνης, Δέσποινα Ζαχαροπούλου
Ηθοποιός: Γιάννης Καρούνης
Μουσικοί επί σκηνής: Ελένη Μπαϊλη (νέι), Ευαγγελία Σταύρου (κρουστά)
Σχεδιασμός φωτισμού/ενδυμάτων: Δέσποινα Ζαχαροπούλου
Φωτογραφίες – Video: Ιωάννα Noir Ζαχαροπούλου
Υπεύθυνη επικοινωνίας: Ιωάννα Ιακωβίδη

 

 

Info παράστασης:

Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης | Παρασκευή 17 Μαΐου στις 21:00 | Ιερός Ναός Αγγλικανικής Εκκλησίας Αγίου Παύλου (Φιλελλήνων 27, Σύνταγμα) | Προπώληση

 

Εγγραφείτε στο newsletter μας

Κάθε Σάββατο θα λαμβάνετε στο e-mail σας το newsletter του ελc με τις προτάσεις μας για την εβδομάδα!

Podpourri. Ιστορίες που ακούγονται

Ακολουθήστε το ελculture.gr στο Google News

το ελculture σας προσκαλεί σε εκδηλώσεις

ΓΡΑΨΕ ΤΟ ΣΧΟΛΙΟ ΣΟΥ

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.