«Είμαι γλυπτό…Υπάρχουν κι άλλα γλυπτά σαν εμένα. Η κύρια διαφορά είναι ότι δεν μπορούν να μιλήσουν…Θα ήθελα να δω όλες τις πυρηνικές βόμβες στη Γη να μετατρέπονται σε γλυπτά …»*
Το σύμβολο του απείρου τιμά τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Takis και το Ίδρυμα Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή σε Αθήνα και Άνδρο μαγνητίζεται από τα έργα του μέσα από μία μεγάλη αναδρομική έκθεση με τίτλο Takis 1∞ στα μουσεία του, από τις 22 Ιουνίου έως τις 2 Νοεμβρίου 2025. Ανάμεσα στα έργα του Takis στην Άνδρο μας περιμένουν πάνω από 30 Σινιάλα του τοποθετημένα μαζί, όπως ακριβώς ήθελε και ο ίδιος ο καλλιτέχνης, σαν ένα δάσος.
Για πρώτη φορά στην ιστορία του Ιδρύματος, όλοι οι χώροι του που προορίζονται για περιοδικές εκθέσεις, και στα «τρία» μουσεία, θα αφιερωθούν αποκλειστικά στον Takis με περισσότερα από 150 έργα του και με την έκθεση να συμπίπτει με την επαναλειτουργία της ανανεωμένης πλέον Παλαιάς Πτέρυγας του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στην Άνδρο.
Η Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau, Υπεύθυνη Συλλογών του Ιδρύματος Β&Ε Γουλανδρή μαζί με τον επιμελητή Toby Kamps, επικεφαλής της Modernist Collection της Πινακοθήκης του Αμβούργου και ειδικός στο έργο του Takis ανέλαβαν την επιμέλεια της μεγάλης αυτής αναδρομικής, «σπαζοκεφαλιά», όπως την ονόμασε η Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau, αφού ο Takis ήταν τόσο χειμαρρώδης στην παραγωγή του, που το πιο δύσκολο τελικά ήταν να διαλέξουν τα έργα και το πώς θα παρουσιαστούν αυτά ώστε να βγάζει νόημα στον επισκέπτη. Ο Toby Kamps γνώριζε τον Takis, καθώς είχε την ευκαιρία να κάνει μία έκθεση μαζί του και σε όλη την επιμέλεια του Takis 1∞ είχε στον νου του πάντα τι θα ήθελε ιδανικά ο καλλιτέχνης. Κοινά στοιχεία των εκθέσεων σε Αθήνα και Άνδρο είναι το κίτρινο χρώμα από τον Μαγνητικό Τοίχο του Takis, από το οποίο έχει βασιστεί η σκηνογραφία, και τα μουσικά έργα, όπως ο ακριβώς και ο ίδιος ήθελε, καθώς ήθελε να υπάρχει ήχος σε όλες του τις εκθέσεις.
Η Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau μοιράζεται στο ελc για το επετειακό αφιέρωμα Takis 1∞: «Ελπίζω να πετύχουμε αυτό που ήθελε πάντα ο Takis. Να αγγίξει τους πάντες. Είχε πάντα στον νου του ότι η τέχνη δεν είναι κάτι που συζητιέται κι αναλύεται. Γι’ αυτό και δεν είχε και σε τόση μεγάλη εκτίμηση το κομμάτι των επαγγελματιών της τέχνης. Σημασία για εκείνον είχε η αυθεντική πρώτη επαφή με την τέχνη που σε συγκινεί αλλά και σε ψυχαγωγεί. Το παιχνίδι μέσα στα έργα. Επόμενος στόχος για εμάς είναι να δει ο επισκέπτης ότι, παρότι ήταν αυτοδίδακτος, είχε μεγάλο ταλέντο από τα πρώτα του χρόνια κιόλας και αυτό αναδεικνύεται κυρίως στην Άνδρο με τα πρώτα του έργα, τα οποία δεν είναι ιδιαίτερα γνωστά, και δείχνουν ένα νέο παιδί που ενώ βιώνει την Κατοχή, την πείνα, ακόμα και τη φυλάκιση, θα βρει αυτή τη διέξοδο μέσα από την τέχνη με ένα πολύ μεγάλο ταλέντο».
«Μαγνητικά πεδία» στην Αθήνα και «Εύρηκα» στην Άνδρο
Η μεγάλη βάση των έργων που θα δούμε στο αφιέρωμα Takis 1∞ σε Αθήνα και Άνδρο είναι από το Ίδρυμα Takis ενώ θα δούμε και αρκετά έργα από τη Συλλογή του Ιδρύματος Β&Ε Γουλανδρή λόγω της σημαντικής φιλίας που συνέδεε τον Takis με τους ιδρυτές του. Επίσης, θα παρουσιαστούν και νέα έργα από δανεισμούς από ιδιωτικές συλλογές και από άλλους οργανισμούς.
«Ο σκοπός ήταν να έχουμε για την κάθε ενότητα που παρουσιάζουμε τα εμβληματικότερα έργα», αναφέρει στο ελc η Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau. Συνεχίζοντας: «Αυτό που σκεφτήκαμε για να διαφοροποιήσουμε την Αθήνα από την Άνδρο είναι ότι στην Αθήνα ασχοληθήκαμε μονάχα με τη σχέση του Takis με τον μαγνητισμό, γι’ αυτό και ο υπότιτλος της έκθεσης είναι Μαγνητικά πεδία. Γιατί όταν ανακαλύπτει ότι μπορεί να κάνει τον μαγνητισμό ύλη για να αναδείξει το αόρατο στη γλυπτική, αυτό για τον Takis ήταν μια τεράστια επανάσταση ενώ συνέχισε να ασχολείται με το θέμα του μαγνητισμού ως τον θάνατό του.
Στην Άνδρο επικεντρωθήκαμε πάνω στη σειρά των ανακαλύψεων που έκανε στην πορεία του και που κάθε φορά έφερνε κάτι το καινούργιο. Ο υπότιτλος της Άνδρου είναι Εύρηκα. Δεν ήταν μόνο ο μαγνητισμός. Ξεκίνησε από το ’48, όταν ανακαλύπτει το σίδηρο ως βάση για τα γλυπτά του -από εκεί που ήταν ο γύψος- και έκανε πολύ τζακομετικά έργα. Αλλά μετά ήρθε η ανακάλυψη του ήχου: πώς θα εντάξει τον ήχο και τη μουσική στα έργα του. Έπειτα το χρώμα όταν θα μπει με τους Μαγνητικούς Τοίχους. Από εκεί που έχουμε να κάνουμε, μόνο με μαύρα ή σιδηρικά έργα μπαίνει το φως και το χρώμα αλλά και το φως με διάφορα υλικά, όπως τον υδράργυρο, με τα Τηλεφώτα που θα έχουν επίσης μια μεγάλη σημασία για εκείνον».
Η Παλαιά Πτέρυγα του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης είχε κλείσει για περίπου πέντε χρόνια για συντήρηση και ανακαίνιση: «Η Άνδρος έχει αυτό το δύσκολο ότι η συντήρηση των κτηρίων είναι πάρα πολύ δύσκολη, γιατί είμαστε πραγματικά πολύ κοντά στη θάλασσα», όπως μοιράζεται σχετική η Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau. «Είχε ανοίξει στα τέλη της δεκαετίας του ’70, να ανακαινιστεί και σκεφτήκαμε ότι για την πρώτη παρουσίαση θα ήταν ιδανικό να την εντάξουμε στο αφιέρωμα του Takis. Για αυτό ανοίγει φέτος με τα Σινιάλα του Takis, τα μουσικά του όργανα και ένα σύνολο έργων που ονόμαζε “Interior Spaces” και είναι αυτά τα έργα που για κάποιο λόγο που δεν μπορώ καν να εξηγήσω, πραγματικά έδεσαν πάρα πάρα πολύ ωραία με αυτό το κομμάτι του κτηρίου… Έχουν καλή ενέργεια».
Το ξεχωριστό και αξιοσημείωτο είναι ότι στην έκθεση Takis 1∞ υπάρχουν πολλές αναφορές στα εφήμερα έργα του Takis, για παράδειγμα τις περφόρμανς του. Επίσης, έργα πολύ ευαίσθητα για να μετακινηθούν, είτε επειδή είναι ευαίσθητα από μόνα τους, είτε επειδή έχουν και επικίνδυνα υλικά, όπως τον υδράργυρο. Η Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau αναφέρει σχετικά για την περφόρμανς-ορόσημο “The Impossible – A Man in Space” που πραγματοποιήθηκε το 1960 στην γκαλερί Iris Clert στο Παρίσι και θα τη δούμε στην έκθεση Takis 1∞:
«Το 1959 ο Takis απομακρύνεται σιγά σιγά από τους πρώτους καλλιτέχνες, στους οποίους έχει βρεθεί σε επαφή στο Παρίσι, που είναι η nouveau réalisme – όπως ο Υβ Κλάιν. Και βρίσκεται σε ένα ξενοδοχείο με όλους αυτούς τους Αγγλοσάξονες που έρχονται από Αμερική, Νότια Αφρική, Καναδά, μεταξύ άλλων ο Ουίλιαμ Μπάροουζ, ο Άλεν Γκίνσμπεργκ, και όλοι αυτοί που θα γίνουν η beat generation. Εκείνη την περίοδο, ενώ μεγάλο κεντρικό θέμα στις ειδήσεις είναι ο πόλεμος μεταξύ των ΗΠΑ και της Ρωσίας για το ποιος θα στείλει πρώτος έναν άνθρωπο στο διάστημα, ο Takis λέει χάριν αστεϊσμού: “Eγώ θα τον πάω, εγώ θα στείλω στο διάστημα τον πρώτο άνθρωπο χάρη στον μαγνητισμό” και εκεί ενθουσιάζονται όλοι, σε αυτή την παρέα, ήταν και ο Sinclair Beiles που του λέει: “Θα στείλεις εμένα. Εγώ θα είμαι ο πρώτος άνθρωπος που θα στείλεις στο διάστημα. Και την ώρα που θα με εκτοξεύσεις κατά κάποιον τρόπο εγώ θα κάνω ένα μανιφέστο”. Δουλεύουν έτσι για αρκετούς μήνες για να κάνουν αυτή την περφόρμανς και οι άλλοι μπίτνικ γράφουν κείμενα τα οποία η Clert, η γκαλερίστα, όπου παρουσιάστηκε η περφόρμανς τα συγκεντρώνει όλα αυτά. Και ο Takis έτοιμος τέλη Νοεμβρίου κάνει αυτή την περφόρμανς που ουσιαστικά χάρη σε μαγνήτες καταφέρνει να αφήσει τον Beiles για μερικά δευτερόλεπτα να αιωρείται στο κενό.
Ο Takis πολύ σύντομα σκέφτηκε ότι ήθελε να κάνει και εφήμερα έργα, τα οποία να μοιράζεται με τον κόσμο ευρύτερα. Τα πρώτα του εφήμερα έργα είναι Σινιάλα – Πυροτεχνήματα, τα οποία άναβε μέσα στο Παρίσι χωρίς καν να ζητήσει άδεια από αστυνομίες κτλ. Και έβλεπε ότι ο κόσμος χαιρόταν, όταν έβλεπε όλα αυτά τα πυροτεχνήματα μέσα στον δρόμο. Έχουμε και τα βίντεο που παρουσιάζουν τα Σινιάλα -Πυροτεχνήματα αλλά και το βίντεο που παρουσιάζει τον άνθρωπο στο διάστημα. Τα έχουμε στην έκθεση, γιατί η Clert ήταν τόσο έξυπνη και ικανή. Είχε καταφέρει να φέρει δημοσιογράφους για να βιντεοσκοπήσει την περφόρμανς. Πράγμα που εκείνη την εποχή ήταν πραγματικά πολύ δύσκολο».
Τα έργα του επετειακού αφιερώματος Takis 1∞ που ξεχωρίζει η Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau, Υπεύθυνη Συλλογών του Ιδρύματος Β&Ε Γουλανδρή:
«Τα δικά μου αγαπημένα έργα είναι στην Αθήνα το Τηλεφώς, που καταφέραμε να φέρουμε, το οποίο όντως όταν ανάβει έχεις την αίσθηση ότι συνομιλείς με τον κόσμο, με το αόρατο. Ο Γουίλιαμ Μπάροουζ έλεγε ότι ακούς το μέταλλο να αναπνέει όταν βλέπεις ένα τέτοιο έργο. Και είναι όντως πολύ συγκινητικό αυτό το έργο.
Στην Άνδρο αυτό που με συγκίνησε πάρα πολύ είναι όταν είδα αυτό που φτιάξαμε ως δάσος Σινιάλων. Έχουμε φέρει μαζί πάνω από 30 Σινιάλα. Είναι πραγματικά πολύ εντυπωσιακό γιατί φτάνεις εκεί, τα βλέπεις όλα όπως θα ήθελε ο ίδιος ο Takis να φαίνονται ως ένα δάσος. Και εκεί νιώθεις μία ενέργεια, νιώθεις μία χαρά. Αυτό που μας άρεσε εμάς πολύ επίσης είναι ότι η σκηνογραφία μας έχει βασιστεί πάνω στο κίτρινο των Μαγνητικών Τοίχων του Takis. Αυτό το κίτρινο δεσπόζει και στην Αθήνα και στην Άνδρο».
«Κράτησε την αυθεντικότητά του ως το τέλος» ή αλλιώς o Takis στην ιστορία της τέχνης
«O Takis αυτό που προσέφερε στην Τένχη είναι να αναδείξει το αόρατο», λέει η Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau. «Έκανε το αόρατο ύλη και αυτό που είναι πολύ εντυπωσιακό με τα έργα του είναι ότι νιώθεις μια ενέργεια γύρω σου που έχει κυρίως να κάνει με τον μαγνητισμό αλλά όχι μόνο αυτό. Κράτησε την αυθεντικότητά του ως το τέλος λέγοντας ότι εγώ είμαι αυτοδίδακτος, αλλά με την περιέργεια που έχω και με τις ικανότητες που μπορώ να βρω μέσα από την επιστήμη, όχι ως επιστήμονας αλλά ως καλλιτέχνης, μπορώ να προσφέρω κάτι καινούργιο στους ανθρώπους.
Η τέχνη δηλαδή ξεπερνάει πλέον τα όρια των τοίχων, ξεπερνάει τη βασική ύλη της γλυπτικής και αγγίζει τους πάντες και τα πάντα».
* (Μαγνητικό μανιφέστο του Sinclair Beiles από την περφόρμανς του Takis “L’Impossible – Homme dans l’Espace»” (Το Αδύνατον – Ο Άνθρωπος στο Διάστημα).
Info έκθεσης:
Takis 1∞ | 22 Ιουνίου – 2 Νοεμβρίου 2025 | Ίδρυμα Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή, Αθήνα & Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Άνδρος
