Η Ελευσίνα απέχει μόλις 21χλμ από το κέντρο της Αθήνας και ήταν πόλη ιερή της αρχαιότητας, για εμάς είναι μια πόλη βιομηχανική και παραμελημένη. Αυτό ίσαμε να επανατοποθετηθεί στον χάρτη ως 2023 ΕΛΕVΣΙΣ Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης με τον Μιχαήλ Μαρμαρινό στη γενική καλλιτεχνική διεύθυνση. Είχα παρευρεθεί στην τελετή έναρξης εκείνη τη βραδιά που ένα κήτος βγήκε από το νερό στο λιμάνι, που περπάτησα ανάμεσα σε νύφες, που άκουσα από ένα κτίριο στο μπαλκόνι του ψηλά να τραγουδάνε για τον Στέλιο, και που μετά άκουσα Στέρεο Νόβα. Εκείνη τη βραδιά έβρεχε και κάποια στιγμή χιόνισε μα θα την θυμάμαι ως τη μέρα που είδα την Ελευσίνα αλλιώς. Είναι η μνήμη παράξενο εργαλείο του εγκεφάλου, σου γαργαλάει συνειρμικά τους νευρώνες και εμφανίζει εικόνες όταν έχεις τα μάτια σου κλειστά. Οι εικόνες γίνονται αισθήσεις και οι αισθήσεις ανατριχίλες.
Γίνανε δράσεις πολλές στην Ελευσίνα λόγω της πολιτιστικής πρωτεύουσας κι όλα υπό τον τίτλο Μυστήριο και μια αρίθμηση πλάι τους όπως εκείνο το Μυστήριο 11 ΜΑ του Ρομέο Καστελούτσι,τη σύγχρονη τελετουργία στη site specific περφόρμανς του στον αρχαιολογικό χώρο που όσοι την παρακολούθησαν είδανε και τον αρχαιολογικό χώρο της Ελευσίνας με άλλη ματιά ή το Μυστήριο 20 Performing Arts Initiator με την αρχαιολογία να είναι αφηγηματική. Μα τα Μυστήρια δεν τελειώνουν κι ας παρήλθε ο χρόνος συνεχίζουν όπως οι μνήμες να μας ταλανίζουν ευχάριστα.
Επισκέφθηκα την Ελευσίνα ξανά για το Μυστήριο 30 Αόρατος Χάρτης και το Μυστήριο 72 Persephone Walks, έργα στον δημόσιο χώρο και κτίρια παρακαταθήκης και στα οποία μέσα από την ειδικά σχεδιασμένη ψηφιακή πλατφόρμα και τη χρήση ακουστικών, ο επισκέπτης καλείται σε μια νέα περιπλάνηση στην Ελευσίνα αποκαλύπτοντας τη σύγχρονη αλλά και βιωμένη παράδοση και μικρο-ιστορία της πόλη.
Μαζευτήκαμε στο Δημαρχείο της Ελευσίνας ένα ακόμα κτήριο που χάρη στην 2023 ΕΛΕVΣΙΣ πήρε τα πάνω του όπως και το Παλαιό Ελαιουργείο Ελευσίνας. Εκεί μας περίμεναν ο Μιχαήλ Μαρμαρινός (σύλληψη), η Ερατώ Κουτσουδάκη (επιμέλεια), η Ισαβέλλα-Δήμητρα Καρούτη (συντονισμός έργου) και ο Στέφανος Παυλάκης (σχεδιασμός & επιμέλεια ηχητικής διαδρομής) για να μας μιλήσουν για τα Μυστήρια των διαδρομών της μνήμης.
Το Μυστήριο 30 Αόρατος Χάρτης και το Μυστήριο 72 Persephone Walks πήραν τρία χρόνια περίπου για να υλοποιηθούν αν και η σκέψη τα συνέλαβε πριν από πέντε. Ο Μιχαήλ Μαρμαρινός αναφέρει κατά την παρουσίασή τους:
«Ήταν από τα πρώτα έργα που σχεδιάστηκαν και που έχουν να κάνουν με αυτό που λέμε μνήμη, ανάμνηση μνήμη. Χωρίς μνήμη δεν υπάρχει παρελθόν, δεν υπάρχει σχεδιασμός και προοπτική μέλλοντος. Και σε μια πόλη σαν την Ελευσίνα που σε χτυπάνε οι μνήμες, είσαι υποχρεωμένος να τις θυμάσαι. Αυτή η ιδέα ξεκίνησε από την πρώτη κουβέντα, όταν κάπως αισθάνθηκα θετικά να έρθω στην Ελευσίνα, ενώ την ήξερα ως πόλη, έτυχε να κάνω μια κουβέντα με την Ερατώ Κουτσουδάκη που δεν την γνώριζα προσωπικά. Μου συστήθηκε όταν ήμουν με τη μοτοσυκλέτα και άλλαζα ένα λάστιχο σε ένα βουλκανιζατέρ κάπου στη Λ. Αλεξάνδρας. Το πρώτο πράγμα που μου είπε η Ερατώ είναι ότι υπάρχουν μερικά πρόσωπα στην Ελευσίνα, τα οποία πρέπει οπωσδήποτε να γνωρίσεις. Αυτά τα πρόσωπα είναι ο Γιώργος Παυλόπουλος και ο Κώστας Λυκίδης αναφέρω αυτά τα πρόσωπα, γιατί αυτά είναι δυο πρόσωπα που συνθέτουν με έναν τρόπο πολύ οργανωμένα και πάρα πολύ σοβαρά και επίσημα το μνημονικό αρχείο αυτής της πόλης, δηλαδή από εκείνους άρχισα να μαθαίνω τη μνήμη της.
Πάντα με ενδιέφερε να περπατάω σε μια πόλη. Μια πόλη συντίθεται από δύο χάρτες. Ο ένας είναι ο χάρτης της γεωγραφίας, της πολεοδομίας της, ο δεύτερος χάρτης, ο οποίος εναποτίθεται πάνω σ’ αυτόν ή δίπλα του με ποικίλους τρόπους είναι ο χάρτης των στιγμών της μνήμης, των προσωπικών στιγμών, των κατοίκων της πόλης, των προσωπικών τους στιγμών και αναμνήσεων μέσα στην τρέχουσα ιστορία της πόλης. Βρίσκω εξαιρετικά συναρπαστικό να περπατάω σε μια πόλη και να βλέπω ένα σημάδι κάπου που λέει: Εδώ κάτι συνέβη. Αυτό είναι το λεγόμενο δημόσιο σήμα μιας πολύ προσωπικής ιστορίας.
Ο Αόρατος Χάρτης ως έργο είναι αυτή η συνάντηση. Είχε σχεδιαστεί φυσικά να είναι πολύ μεγαλύτερο και το ότι κατάφερε να γίνει οφείλεται πάρα πολύ πέρα από τη βοήθεια αυτών των ανθρώπων, όπου σας είπα πριν, γιατί είχε μια καταπληκτική ομάδα και αυτή η ομάδα ακόμα υπάρχει -ένα μέρος της- ακόμα στην Ελευσίνα και τρέχει ό,τι μπορεί να τρέξει. Αλλά ξέρετε, οι πολιτιστικές πρωτεύουσες έχουν μια περίεργη μοίρα. Η μοίρα τους είναι ότι επειδή έχουν μεγαλύτερη διάρκεια από τα 4 χρόνια που κρατάνε οι εκλογές σε μια χώρα δεν ξέρεις πού θα πέσεις. Αυτή είναι η μοίρα τους. Εμείς από την εμπειρία μας βέβαια έχουμε κάνει προτάσεις πώς αυτό το πράγμα μπορεί πραγματικά να είναι πιο διαχειρίσιμο, γιατί πραγματικά μπορεί να φτάσει εδώ και μετά αυτό να μείνει και να χαθεί …Μία πολιτιστική πρωτεύουσα δεν είναι φυσικά μόνο το συμβάν, το γεγονός της γέννησης και της δημιουργίας της τη χρονιά του τίτλου, αλλά συνδυάζεται ακριβώς με το πριν τη χρονιά του τίτλου και κυρίως για το μετά που αφήνει μια σειρά, έναν δρόμο ανοιχτό, κάποιες ρίζες, κάποια πράγματα που κινούνται. Εδώ, ακόμα κινούνται και θα κινούνται όσο μπορούν να κινηθούν στον χρόνο.
Έρχομαι στον Αόρατο Χάρτη έτσι λοιπόν, από μια επιλογή των συλλογικών ή προσωπικών ιστοριών, όπως διαφυλάσσονται και από τα προσωπικά αρχεία των ανθρώπων και από τις μνήμες, είναι ένα έργο το οποίο είναι δυναμικό, με την έννοια ότι έχει γίνει η βάση δεδομένων, η οποία θεωρητικά μπορεί να εμπλουτίζεται από μια καινούργια μνήμη, η οποία φιλτράρεται και μπορεί να ξαναμπεί. Ώστε η Ελευσίνα αυτή τη στιγμή έχει την πρωτοτυπία να περπατάς στην πόλη και να λες εδώ κάτι συνέβη, εδώ κάτι έχει συμβεί. Με την επίσκεψη ενός επισκέπτη είναι ένα σημείο, ένα μικρό σημείο μεταλλικό, ένα δημόσιο σημείο που συνδέει αυτούς τους δύο κόσμους. Αν το σκεφτείτε είναι ένα ακόμα Μυστήριο της Ελευσίνας και το έχει μόνο η Ελευσίνα. Θεωρώ ότι είναι υπέροχο να περπατάς και να πέφτεις επάνω σε μνήμες της που αλλιώς είναι χαμένες».
Τη μοναδικότητα αυτής της ψηφιακής καταγραφής μνημών τη βίωσα ως εμπειρία στην πράξη κάτω από τον ήλιο περπατώντας στην πόλη και σκανάροντας τα QR codes τα μεταλλικά στη γη ένθετα ακούγοντας στ’ αυτιά μου τις ιστορίες που ο ψηφιακός αυτός κόσμος φύλαγε για μένα και τον κάθε επισκέπτη που θα μπει στον κόπο να κυνηγήσει μνήμες βαδίζοντας. Μάλιστα σε παρακινεί η επιγραφή, άμα ο ήλιος την χτυπάει κόντρα, να ρίξεις λίγο νερό πάνω στο μέταλλο σαν μια σύγχρονη σπονδή για να διαβαστεί το QR από την κάμερα του κινητού σου. Η Ερατώ Κουτσουδάκη μοιράστηκε σχετικά:
«Μια παράμετρος που μου φαίνεται πολύ κρίσιμη. Για μένα αυτό δεν είναι ένα ψηφιακό έργο. Έχει αναγκαστικά μια ψηφιακή οντότητα, γιατί κάπως πρέπει να επικοινωνηθούν αυτές οι ιστορίες. Νομίζω ότι αυτό που κάνει την κρίσιμη διαφορά είναι ο λόγος και είναι και ο ήχος. Χρησιμοποιήσαμε λόγο από αρβανίτικα, λαϊκό λόγο και επειδή οι λέξεις μεταξύ τους λένε πολλά περισσότερα από το άθροισμα των λέξεων μεταξύ τους, αυτό νομίζω ότι σηκώνει από το χώμα μαζί με το νερό που του ρίχνουμε, μια ολόκληρη εποχή συμφραζομένων που ό,τι ο καθένας μπορεί ελεύθερα να καταλάβει με τις πηγές του και τις αναφορές του. Τις περισσότερες από αυτές τις αφηγήσεις ιστοριών τις έχουμε ηχογραφήσει στο στούντιο με τη φωνή του Μιχαήλ Μαρμαρινού και κάποιες λίγες με τη δική μου. Άρα έχει μια σημασία και η θεατρικότητα εν προκειμένω του λόγου.
Πολλές τέτοιες εφαρμογές κυκλοφορούν όπου οι φωνές είναι σχεδόν αυτοματοποιημένες ή είναι διαφημιστικές, αυτό όμως έχει πολύ μεγάλη διαφορά. Και η δεύτερη είναι αυτή του ήχου: περπατάς, έχεις το κινητό στην τσέπη ή στο χέρι, αλλά προσηλώνεσαι στη φωνή γιατί είναι προσωπική αφήγηση. Δεν είναι κάτι όπως στις συνήθεις πλατφόρμες που κατεβάζεις όταν πας σ’ έναν τόπο ως ταξιδιώτης για να σου πουν ότι αυτό το κτήριο χτίστηκε τότε από αυτόν και είναι ανοιχτό από τότε ως τότε κτλ. Είναι οι ιστορίες που σου τις ψιθυρίζουμε στο αυτί και τις λέμε μόνο σε σένα. Και αυτή η απάλειψη των άλλων αισθήσεων και η ένταση της φωνής στο αυτί σου έχει νομίζω ποιότητες που προσθέτουν στον χάρτη κάτι παραπάνω, κάτι προσωπικό για να ταυτιστείς.
Επίσης για τα πρακτικά έχει δύο σκέλη αυτός ο χάρτης. Ο ένας αποτελείται από εικοσιτέσσερις ιστορίες πάνω στις οποίες “σκοντάφτεις” στην πόλη και το δεύτερο είναι μια διαδρομή που κάνεις πάλι κατά μόνας, ξεκινώντας από το κέντρο της πλατείας και ακολουθώντας τις οδηγίες στο αυτί είναι το Persephone Walks το δίδυμο μυστήριο και το οποίο σου αφηγείται μια άλλη πλευρά της ιστορίας της πόλης, συνθέτοντας προσωπικές μαρτυρίες, εμπειρίες και που είναι μια συγκεκριμένη κλειστή διαδρομή σε λούπα. Και τα δύο αυτά τι στόχο έχουν; Να σου θυμίσουν ότι εσύ δεν είσαι ουρανοκατέβατος. Εσύ είσαι η συνέχεια αυτού του κάτι και θα γίνεις η συνέχεια για ένα κάτι».
Ιστορίες υπάρχουν παντού κρυμμένες και αυτά τα δυο Μυστήρια του Αόρατου Χάρτη και της διαδρομής της Περσεφόνης θα ‘θελα να τα απαντήσω και σε άλλους τόπους με άλλες φωνές. Φανταστείτε να είστε σ’ έναν τόπο μη γνώριμο για εσάς κι αντί ν’ αναζητήσετε στο διαδίκτυο ποιο είναι αυτό το κτήριο που σας έκανε εντύπωση ν’ ακούσετε στ’ αυτιά σας από μια ψηφιοποιημένη ηχογράφηση την ιστορία του. Θυμάστε μια εποχή που πιτσιρίκια μ’ ένα κινητό στο χέρι αναζητούσαν Πόκεμον στους δρόμους; Σσαν ένα τέτοιο παιδί και ’γώ στην Ελευσίνα με το κινητό στο χέρι αναζητούσα μνήμες, άκουγα φωνές και συνέλεγα εμπειρίες όπως εκείνη της Έρως μια Ελευσίνιας που ερωτεύτηκε τον Έρολ Φλιν και την κοροϊδεύανε όλοι ή τη μνήμη του Μίκη Θεοδωράκη από τη συναυλία του στον κινηματογράφο Ορφέα (τη σημερινή Εθνική Τράπεζα) στην πλατεία της Ελευσίνας.
Η ιστορία είναι στιγμές, η ιστορία γράφεται από τους ανθρώπους διαδίδεται και διατηρείται μέσα από τον λόγο είτε ο λόγος έρθει από έναν περαστικό είτε από έναν ντόπιο είτε από τη φωνή του Μιχαήλ Μαρμαρινού και της Ερατώς Κουτσουδάκη. Είναι ανατριχιαστικό ν’ ακούς την εξιστόρηση της Άννας Σικελιανού για τον γάμο της με τον Άγγελο, του Αγίου Πνεύματος το 1940, με τα δικά της λόγια. Η αφήγηση μιας παλιάς Ελευσίνας που ως κορίτσι είχε προλάβει τη μάνα και τη γιαγιά της να χορεύουν τον χορό για τις παντρεμένες στον αρχαιολογικό χώρο, ένα έθιμο που έχει πολύ παλιά ρίζα και αρβανίτικη καταγωγή. Ή το ντοκουμέντο αφήγησης από το 1976 που ο Διονύσης Σαββόπουλος έδωσε μια συναυλία με ελεύθερη είσοδο κι έπαιξε εκεί για πρώτη φορά το όταν γεννήθηκα στη Θεσσαλονίκη.
Ακολούθησα τη διαδρομή της Περσεφόνης και κει κάτω από τις καμινάδες του Τιτάν με επανέφερε ένα τηλεφώνημα επιστροφής στην πραγματικότητα, έπρεπε να φύγω μα θα επιστρέψω στην Ελευσίνα. Ιδανικά ένα απόγευμα μετά από μπάνιο και με το κινητό μου φορτισμένο στο χέρι, τ’ ακουστικά μου στ’ αυτιά και με την παρέα μου που θα συμπαρασύρω μαζί μου να γίνω και ’γώ μια περφόρμανς στα μάτια των ντόπιων Ελευσίνιων κι ύστερα να συμφάγουμε σε μια ταβέρνα. Αυτό σε κάνει ο Μαρμαρινός με τις ιδέες του σε εντάσσει ως άτομο σε μια ιστορία μνήμης και στα μάτια των ντόπιων ως έναν που βαδίζει στην πόλη με τ’ ακουστικά στ’ αυτί. Η Ελευσίνα πρωτοπορεί καταγράφοντας μνήμες σφηνωμένες σε μεταλλικές πλάκες επί της γης προκαλώντας μας να την επισκεφθούμε, να τις ακούσουμε κι όταν με το καλό επιστρέψουμε κλεινόν άστυ να τις μεταλαμπαδέψουμε στους συνοδοιπόρους μας.
Infο:
The Invisible Map / σύνθετη δράση τέχνης – έργο παρακαταθήκης | Η ψηφιακή πλατφόρμα είναι διαθέσιμη εδώ
