«Μετά την αναδρομή στα νιάτα του και στον τρόπου που εργάστηκα τότε, είμαι σήμερα στη θέση να κρίνω και να ποιες ήταν οι ιδέες, οι πεποιθήσεις που με οδήγησαν και με εμψύχωσαν: Ότι η γλυπτική – η τέχνη- θέλει να ’χεις γερά κότσια, απόφαση ν’ αφοσιωθείς. Ότι χρειάζεται αδιάκοπη εργασία, μελέτη, και συνεπώς η ζωή του καλλιτέχνη πρέπει να είναι ζωή εργάτη, μεροκαματιάρη. Είτε δουλεύεις, είτε όχι είναι αγώνας. Ο χρόνος επείγει, όμως υπομονή. Δεν αρκεί η ευαισθησία και το ταλέντο. Η γλυπτική ζητά τάξη, μέθοδο, πειθαρχία. Δε σηκώνει σπασμωδικές προσπάθειες.», έλεγε o σπουδαίος Γιάννης Παππάς.
Ο Γιάννης Παππάς όχι μόνο άφησε το στίγμα του με τα έργα του, αλλά και με τη στάση ζωής του ως καλλιτέχνης. Η αντίληψή του για τη γλυπτική ως διαρκή αγώνα που απαιτεί αφοσίωση, μεθοδικότητα και υπομονή αντικατοπτρίζεται τόσο στη δημιουργική του πορεία όσο και στη διδασκαλία του. Με τα λόγια του, υπενθύμιζε πως η τέχνη δεν είναι απλώς έκφραση ευαισθησίας και ταλέντου, αλλά μια καθημερινή άσκηση πειθαρχίας και σκληρής δουλειάς.
Για να δημιουργηθεί ένα έργο απαιτεί μια κοπιαστική δουλειά. Είναι μια διαδικασία που απαιτεί χρόνια αφοσίωσης, επίμονης προσπάθειας και αδιάκοπης εξερεύνησης. Από τα πρώτα σχέδια μέχρι το τελειωμένο έργο, κάθε στάδιο αποτελεί ένα βήμα σε έναν δρόμο γεμάτο πειραματισμούς και αναζητήσεις. Οι εικαστικές ιδέες εξελίσσονται και αλληλεπιδρούν μέσα από τη σωματική και πνευματική εργασία του καλλιτέχνη, ο οποίος μετατρέπει την ύλη σε μορφή, δίνοντας ζωή στο άψυχο υλικό.
Έννοιες και σκέψεις συμπυκνωμένες στον τίτλο της έκθεσης «Προδανεισθείς χρόνος. Ο κόπος του καλλιτέχνη μέσα από το έργο του Γιάννη Παππά» που εγκαινιάστηκε στο Μουσείο Μπενάκη, θα διαρκέσει από τις 20 Φεβρουαρίου 2025 έως τις 27 Ιουλίου 2025 και την επιμέλειά της έχει ο υπεύθυνος του Εργαστηρίου Γιάννη Παππά, Θοδωρής Μπαργιώτας.
«Ένας έντιμος καλλιτέχνης είναι πρωτίστως ένας τεχνίτης. Μια αλήθεια που βρίσκεται στον πυρήνα της ουσίας της δουλειάς αλλά και της ζωής του Γιάννη Παππά.», αναφέρει με ειλικρίνεια και συγκίνηση ο Θοδωρής Μπαργιώτας.
Ένα πετυχημένο γλυπτό δεν είναι παρά η αποκρυστάλλωση όλων όσων προηγήθηκαν —μια σύνθεση εμπειριών, δοκιμών και αποτυχιών— και ταυτόχρονα το εφαλτήριο για όσα θα ακολουθήσουν. Ο χρόνος που χρειάζεται για να επιτευχθεί αυτή η αρμονία δεν ανήκει πραγματικά στον δημιουργό· είναι ένας δανεισμένος πόρος, τον οποίο ο καλλιτέχνης ελπίζει να «ξεπληρώσει» μέσα από τα έργα του, αφήνοντας το αποτύπωμά του στον κόσμο της τέχνης.
Η ακούραστη και πολυδιάστατη ματιά του Γιάννη Παππά αντικατοπτρίζει μια ιδιαίτερη αντίληψη του χρόνου: όχι ως εμπόδιο, αλλά ως πολύτιμο δάνειο που τροφοδοτεί και διαμορφώνει το έργο τέχνης. Η έκθεση αποκαλύπτει αυτήν την αθέατη πλευρά της γλυπτικής διαδικασίας, εστιάζοντας στα προπαρασκευαστικά στάδια: το δισδιάστατο και τρισδιάστατο σκίτσο, την αρματούρα, το καλούπι και το πρόπλασμα.
Η δημιουργική πορεία του Γιάννη Παππά δεν περιορίζεται στα μεγάλα, εμβληματικά έργα που καθιέρωσαν το όνομά του ανάμεσά τους ο ανδριάντας του Ελευθερίου Βενιζέλου (Πάρκο Ελευθερίας, 1969), ο ανδριάντας του Στρατηγού Μακρυγιάννη (Διονυσίου Αρεοπαγίτου & Βύρωνος, 1996), ο ανδριάντας του Οδυσσέα Ελύτη (Πλατεία Δεξαμενής, 1997), ο ανδριάντας του Χαριλάου Τρικούπη (Προαύλιο Βουλής των Ελλήνων, δημιουργία του 1998).
«Η ουσία και η σημασία του έργου του Γιάννη Παππά δεν εντοπίζεται προσωπικά για εμένα στα μεγαλειώδη τελευταία γνωστά γλυπτά του όπως για παράδειγμα ο έφιππος Μέγας Αλέξανδρος. Η ουσία εντοπίζεται σε κάθε μικρό μέρος της διαδικασίας που ξεκινάει από τα ίδια τα σχέδια.», αναφέρει ο Θοδωρής Μπαργιώτας.
Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι το ενδιαφέρον του Γιάννη Παππά για αυτά τα γλυπτά δεν εντοπίζεται στην ιστορική φυσιογνωμία και τη σπουδαιότητά της αλλά σε κάτι βαθύτερο.
«Τον Παππά τον ενδιαφέρει η σχέση του αλόγου με το ζώο και σε μια πιο εικαστική γλώσσα η σχέση ανάμεσα στο οριζόντιο και στο κάθετο», προσθέτει ο Θοδωρής Μπαργιώτας.
«Αυτή η έκθεση αποτελεί μια πρόκληση στη δημιουργική διαδικασία, στον τρόπο που παρατηρεί διαρκώς, αναλογίζεται και μοχθεί την πραγματικότητα που τον περιβάλλει και τα ερεθίσματα γύρω του. Φυσικά το πιο ωμό μέσο αντίδρασης στα ερεθίσματα είναι το σχέδιο», αναφέρει ο επιστημονικός διευθυντής του Μουσείου, Γιώργης Μαγγίνης για την έκθεση.
Πριν ξεκινήσω την ξενάγηση στην έκθεση, στέκομαι εντυπωσιασμένη μπροστά στο βίντεο που ετοίμασαν οι φοιτητές του Θοδωρή Μπαργιώτα. Μέσα από τις εικόνες τους, παρακολουθώ τη μεταφορά του έφιππου ανδριάντα του Μεγάλου Αλεξάνδρου προς τον επόμενο σταθμό του: το αίθριο του Μουσείου Μπενάκη, όπου θα φιλοξενηθεί στο πλαίσιο της έκθεσης. Ένα ταξίδι στους ουρανούς και πάλι πίσω στη γη — κι ύστερα ξανά προς τους ουρανούς, σαν να κουβαλά μέσα του το αιώνιο πέρασμα ανάμεσα στον μύθο και την πραγματικότητα.
«Σε αυτό το video μπορούμε να αναλογιστούμε τον κόπο και τις δυσκολίες που ενέχει το ταξίδι ενός έργου τέχνης, ενώ την ίδια στιγμή, αυτό το ίδιο το ταξίδι μπορεί να παράγει ένα κομμάτι επιτελεστικής τέχνης, μια performance», σημειώνει ο Γιώργης Μαγγίνης.
Στο αίθριο του Μουσείου Μπενάκη / Πειραιώς 138, κατά τη διάρκεια της έκθεσης, θα εκτίθεται ο μπρούτζινος έφιππος ανδριάντας του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ο οποίος μεταφέρθηκε από το Εργαστήριο Γιάννη Παππά και αποτελεί μια από τις δύο χυτεύσεις του συγκεκριμένου προπλάσματος.
Κοιτώντας την αθέατη πλευρά της τέχνης: Μια περιδιάβαση στην έκθεση του Γιάννη Παππά
Επιτοίχια έργα που απεικονίζουν μοντέλα της Α.Σ.Κ.Τ. -ο ίδιος ήταν Καθηγητής για πολλά χρόνια- σε καλωσορίζουν στα αριστερά σου κατά την είσοδο στην αίθουσα. Η Μάτα, η Έφη, ο Ρομάνς, ο Ηλίας, ο Σάμης. Τα μοντέλα, άνδρες, γυναίκες, πρόσωπα γνωστά πλέον ανάμεσα στους φοιτητικούς κύκλους προσφέρουν στους φοιτητές τη δυνατότητα να μελετήσουν τη μορφή, την κίνηση και την έκφραση του ανθρώπινου σώματος, να κατανοήσουν τις αναλογίες, τη δομή και τη φυσικότητα του σώματος. Μεγάλα εντυπωσιακά τελάρα μετρημένα στην κάθε τους λεπτομέρεια.
«Ποια είναι τα σημεία πάνω στο σώμα: η σφαγή, οι τράγοι, ο έβδομος σπόνδυλος, η ήβη, τα αρκώμια, η λεκάνη, τα γόνατα, οι αστράγαλοι. Πως τα ορίζεις: με σταθμίσεις κατά μέτωπον και κατά κρόταφον, για κάθε σημείο, σε ορθή γωνία. Το αποτέλεσμα της στάθμισης είναι η προβολή του σημείου στην οριζόντια επιφάνεια, όπου σημειώνεται. Από το σημείο της προβολής μετράς το ύψος, δηλαδή την απόσταση του σημείου από το οριζόντιο επίπεδο. Η διαδικασία αυτή χρειάζεται προσοχή, υπομονή και ακρίβεια. Οι μετρήσεις αυτές είναι δύσκολες γιατί ο άνθρωπος δεν είναι ποτέ ακίνητος. Καταγράφω μόνο μια όψη της μακράς και χρονοβόρας διαδικασίας. Δεν είναι διαδικασία, είναι πάλη.», αναφέρει ο ίδιος ο Γιάννης Παππάς.
Μια πάλη που θα συνεχίσει να δίνει μέχρι και την τελευταία του πνοή τον Ιανουάριο του 2005 όταν στο νεκροκρέβατό του στο δωμάτιο του Ευαγγελισμού θα σχεδιάσει με τα τρεμάμενα χέρια την αυτοπροσωπογραφία του. «Παιδί μου χθες το βράδυ ζήτησα από την αδελφή ένα καθρεπτάκι. Και με σχεδίασα. Όπως είμαι. Δες πόσο επιτυχημένο», θυμάται ο γιος του, Αλέκος Παππάς να λέει ο πατέρας του εκείνο το βράδυ. Σχεδιασμένο με λίγες άτσαλες γραμμές, το άρρωστο, ταλαιπωρημένο πρόσωπό του με τα σωληνάκια του οξυγόνου ζωσμένο, τρανταχτή ένδειξη της διαρκούς επιθυμίας του για επιτυχία. Μια ολόκληρη ζωή προσπάθειας, μόχθου και κόπου για μία μόνη στιγμή εικαστικής ποίησης, θαύματος και ομορφιάς.
Η δημιουργία δεν συντελείται σε μια μόνο στιγμή. Κάθε σκίτσο, κάθε μικρό γλυπτό φέρει τη σφραγίδα της εικαστικής του ματιάς και αντανακλά τη βαθιά κατανόηση της φόρμας και της έκφρασης. Στα φαινομενικά ταπεινά προσχέδια και τα πρωτόλεια μοντέλα αποτυπώνεται η ίδια αφοσίωση και ο ίδιος δημιουργικός παλμός που διακρίνεται και στα πιο μνημειακά έργα του. Κάθε γραμμή και κάθε χάραγμα αποτελούν κρίκους μιας αδιάκοπης δημιουργικής αλυσίδας, όπου η αναζήτηση της ουσίας του ανθρώπινου σώματος και της ζωής αποτυπώνεται με τρόπο που υπερβαίνει το υλικό και αγγίζει το διαχρονικό.
Μικρά και εύθραυστα έργα, σχέδια και γλυπτά, δίπλα στα μεγάλα και εντυπωσιακά. «Η γλυπτική είναι η γυναίκα μου και η ζωγραφική η ερωμένη μου», συνήθιζε να λέει ο ίδιος ο καλλιτέχνης. Και εδώ στην έκθεση σε καθεμία από τις επιμέρους «αόρατες» ενότητες, αποτυπώνεται η αγωνία και η λαχτάρα του καλλιτέχνη να συλλάβει την ουσία της μορφής, αλλά και η διαρκής πάλη του με τον χρόνο που απαιτείται για να τελειοποιήσει το έργο του.
Στο εργαστήριό του στην περιοχή Ζωγράφου που αποτελούσε την κατοικία της οικογένειας του μεγάλου Έλληνα δημιουργού ως τη δεκαετία του 1960, υπάρχουν περισσότερα από 11.500 σχέδια, σκίτσα, σημειώσεις που κανείς μπορεί να εντοπίσει χνάρια προηγούμενων έργων, αποτυπώματα αλλοτινών σκέψεων και αφετηριών. Στην έκθεση μπορεί κανείς να θαυμάσει 360 περίπου από αυτά τα έργα ξεκινώντας από τη ζωγραφική, τα σχέδια, τα γλυπτά του αλλά και την «κουζίνα» της τέχνης του.
«Πρόθεσή μας να αναδείξουμε τον σωματικό μόχθο που απαιτεί η γλυπτική, μια αλήθεια που ελάχιστοι γνωρίζουν. Κοιτώντας την αθέατη πλευρά της τέχνης του Παππά επιλέξαμε να προβάλλουμε τα σκίτσα, τις αρματούρες, τα καλούπια για να αναδείξουμε τη λαχτάρα, την επιμονή και τον κόπο που απαιτεί αυτή η δημιουργική διαδικασία», μοιράζεται κατά την ξενάγηση ο Θοδωρής Μπαργιώτας.
Στην καρδιά της έκθεσης, στο κέντρο της αίθουσας, δεσπόζει μια ξύλινη εγκατάσταση που φιλοξενεί τα σχέδια του Γιάννη Παππά. Σχέδια από την Αθήνα, την Αλεξάνδρεια και κάθε τόπο όπου βρέθηκε, αποτυπώσεις από στιγμές – μικρές και μεγάλες – της ζωής του. Σκίτσα ανολοκλήρωτα, πινελιές που αγγίζουν τη ζωή και τον έρωτα, τα ζώα, τα καλοκαίρια και τους χειμώνες. Ανάμεσά τους, στιχάκια αφιερωμένα σε φίλους και βιαστικές σημειώσεις για το αύριο.
Κι αν σκύψεις λίγο πιο κοντά, η ξύλινη κατασκευή κρύβει μερικές εκπλήξεις – όπως και η ίδια η ζωή. Στην περιφέρειά της, κρεμασμένες διακριτικά, συναντάς νεκρικές μάσκες επώνυμων προσώπων, σιωπηλά ενθυμήματα μιας άλλης διάστασης. Έτσι, το ξύλινο αυτό κουτί γίνεται σύμβολο της ύπαρξης: ένα κιβώτιο όπου η ζωή και ο θάνατος συνυπάρχουν, όπως συνυπήρξαν και στο έργο του καλλιτέχνη.
Περιμετρικά της ξύλινης κατασκευής, τα γλυπτά του Γιάννη Παππά απλώνονται με τη χαρακτηριστική προσωποκεντρική τους διάθεση. Μορφές άλλοτε με βηματισμό προς τα εμπρός, άλλοτε με κλειστά χέρια, και άλλες πιο απελευθερωμένες, όπως ο Τυφλός Όμηρος με τα χέρια ανυψωμένα προς τους αιθέρες, σε μια κίνηση που μοιάζει να αναζητά το άυλο. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν το πρόπλασμα της Δόξας, η καθιστή Διοτίμα και τα παιδάκια της Κατοχής, σμιλεμένα με τρυφερότητα και στοργή.
Ιδιαίτερη συγκίνηση προκαλούν οι προτομές μικρών παιδιών, ανάμεσά τους και αυτή του μικρού τότε Σταμάτη Κόκκοτα, ο οποίος ζούσε κοντά στον καλλιτέχνη στο σπίτι του στου Ζωγράφου. Όπως μαρτυρούν οι αναφορές της εποχής, ο Γιάννης Παππάς συγκέντρωνε γύρω του πολλά παιδιά κατά τη διάρκεια του πολέμου, προσφέροντάς τους προστασία και ζεστασιά. Κάποια από αυτά, μάλιστα, έγιναν τα μοντέλα του, αφήνοντας το αποτύπωμά τους στη γλυπτική του, σαν μικροί συνοδοιπόροι στο ταξίδι της τέχνης του.
Μια ταινία που καταγράφει τη διαδικασία χύτευσης του έφιππου ανδριάντα του Μεγάλου Αλεξάνδρου για τον Δήμο Αθηναίων έχει διασωθεί και αποτελεί πολύτιμη πηγή γνώσης για τη μέθοδο του χαμένου κεριού — μια αρχαία τεχνική χύτευσης που χάνεται στα βάθη του χρόνου. Ο Γιάννης Παππάς, με σεβασμό στην παράδοση και το βλέμμα στραμμένο στη σύγχρονη τέχνη, αναβίωσε τη μέθοδο αυτή τη δεκαετία του ’50, όταν αποφάσισε να ιδρύσει το πρώτο χυτήριο στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών. To μοναδικό χυτήριο στην Ελλάδα.
Η πρωτοβουλία αυτή άνοιξε νέους ορίζοντες στη γλυπτική δημιουργία, καθιστώντας τον Παππά όχι μόνο σπουδαίο καλλιτέχνη αλλά και πρωτοπόρο δάσκαλο. Τα έργα του Γιάννη Παππά δεν είναι απλώς γλυπτά, είναι αποτυπώματα ζωής, στιγμές που πάγωσαν στον χρόνο για να μιλήσουν σε εμάς, το σήμερα και το αύριο.
Πληροφορίες Έκθεσης
«Προδανεισθείς χρόνος. Ο κόπος του καλλιτέχνη μέσα από το έργο του Γιάννη Παππά» | Μουσείο Μπενάκη (Πειραιώς)
Διάρκεια έκθεσης: 20.02.2025 – 27.07.2025
