Η γυάλινη προθήκη με το στρώμα και τα μαξιλάρια μέρος της περφόρμανς που είχε κάνει ως τρόπο να θρηνήσει τον θάνατο από Aids του στενού της φίλου και συνεργάτη κινηματογραφιστή Ντέρεκ Τζάρμαν. Μια ασημένια προτομή της από τον Λούκα Γκουαντανίνο που έχουν μαζί κάνει πέντε ταινίες. Η ρέπλικα του πρώτου της διαμερίσματος στο Λονδίνο ανακατασκευασμένη από τη φίλη της και σκηνοθέτρια Τζοάνα Χογκ που ανοίγεις τις πόρτες και ακούς τη φωνή της. Πορτρέτα της με στολές των Σκωτσέζων προγόνων της. Προβολές από υλικό κινηματογραφικό των Τζιμ Τζάρμους και του Πέδρο Αλμοδόβαρ. Είναι κάποια απ’ όσα θα αντικρίσετε στην έκθεση “Ongoing” της Tilda Swinton, στο Onassis Ready και φυσικά τα ρούχα της και των προγόνων της που αιωρούνται σε κρεμάστρες, μέρος του σκηνικού που δημιουργείται σιγά σιγά κατά τη διάρκεια της περφόρμανς της “A biographical Wardrobe“.
Η Τilda Swinton μπήκε στον χώρο με ένα μαύρο ταγιέρ -μάλλον Channel- μα εγώ εξακολουθούσα να χαζεύω το διάφανο δέρμα της και το πώς καθόταν στην καρέκλα. Τον τρόπο που μιλούσε και συνομιλούσε με την Αφροδίτη Παναγιωτάκου, Καλλιτεχνική Διευθύντρια του Ιδρύματος Ωνάση και το ότι ζήτησε να ανάψουν τα φώτα για να μπορεί να μας βλέπει. Αγαπάει να σπάει τον τέταρτο τοίχο και να επικοινωνεί μα πάνω απ’ όλα κατάλαβα ότι για να κάνεις τέχνη μαζί της πρέπει να σε νιώσει φίλο της.
Δεν ήταν έτοιμη να κλείσει την καλλιτεχνική της ιστορία, κάνει τέχνη 35 χρόνια και έχει ακόμα πολλά μονοπάτια να διαβεί. Στην αρχή η αντίδρασή της ήταν αρνητική, όταν της έγινε η πρόταση από το Eye Filmmuseum του Άμστερνταμ να δημιουργήσει μια μεγάλη έκθεση γύρω από τη ζωή της και το έργο της. Στο μυαλό της μια τέτοια πρόταση σήμαινε κάτι με παλιά κοστούμια, παλιές φωτογραφίες σαν μια αναδρομή που δεν αισθανόταν καθόλου έτοιμη να κάνει. Κι αυτό που βλέπει περπατώντας ο θεατής στην έκθεση, σήμερα καταλαβαίνει, γιατί είπε τελικά το ναι. Αυτό που δημιούργησε η Τilda Swinton δεν είναι ένα «μουσείο» καριέρας αλλά ένας ζωντανός οργανισμός που εξελίσσεται. Ένα δίκτυο σχέσεων, συνομιλίας και πάνω απ’ όλα φιλίας με τους ανθρώπους που έχει συνεργαστεί. Στη συνέντευξη τύπου που παραχώρησε στην Αθήνα στο Οnassis Ready, η Tilda δεν μίλησε σαν σταρ του κινηματογράφου μα ως καλλιτέχνις που εξακολουθεί να ακολουθεί το «πιστεύω» της στη συλλογική δημιουργία. Για μένα αυτό είναι τελικά και το πραγματικό θέμα του “Ongoing”, στην έκθεση όπου περιηγήθηκα.
Η Τilda Swinton αφηγήθηκε πως τα τελευταία χρόνια μέσα από τον ρόλο της ως ambassador πολιτισμού του οίκου Channel ταξίδεψε σε πολλές πόλεις συνομιλώντας με νέους δημιουργούς. Περίμενε όπως μας είπε να ακούσει ερωτήσεις γύρω από χρηματοδοτήσεις, παραγωγές ή τεχνικά ζητήματα. Αντίθετα όμως η αγωνία που συναντούσε παντού ήταν η ίδια: η ψυχική υγεία, η κοινωνική απομόνωση και ο φόβος της μοναξιάς. «Πολλοί νέοι καλλιτέχνες που έλεγαν πως θέλουν να δημιουργούν μόνο αν μπορούν να παραμείνουν μέσα σε μια ροή συνεργασίας, συνομιλίας και συντροφικότητας»: Αυτό ήταν και το σημείο που την έκανε να ξανασκεφτεί την ιδέα της έκθεσης. Αντί να παρουσιάσει μια προσωπική αναδρομή προτίμησε και αποφάσισε να δημιουργήσει ένα πορτρέτο ενός διαφορετικού τρόπου εργασίας και συνεργασίας. Έτσι γεννήθηκε το “Ongoing” όχι ως έκθεση για την Tilda Swinton αλλά ως έκθεση για τους ανθρώπους με τους οποίους δημιούργησε.
Το πρόσωπο που επέστρεφε συνεχώς στα λεγόμενά της ήταν ο Ντέρεκ Τζάρμαν. Ο σκηνοθέτης που της έδωσε τον πρώτο κινηματογραφικό της ρόλο στο “Caravaggio” και δεν ήταν μόνο φίλος και μέντοράς της, αλλά το παράδειγμα ενός εντελώς διαφορετικού τρόπου δημιουργίας. Η Swinton θυμήθηκε τα γυρίσματα του Caravaggio ως μια συλλογική εμπειρία όπου κανείς δεν περιοριζόταν στον ρόλο του. Ο νέος τότε Simon Fisher Turner που είχε προσληφθεί για να κάνει το κάστινγ κατέληξε να συνθέτει μουσική. Η Sandy Powell μόλις είχε τελειώσει τη σχολή της σχεδίαζε κοστούμια από φθηνά υφάσματα που έβρισκε. «Ο Derek μας έδινε ευθύνες, μας έκανε όλους δημιουργικούς και μας έλεγε πάντα να πηγαίνετε στο γύρισμα σαν να πηγαίνετε σε πάρτι». Αυτό το πνεύμα συλλογικότητας είναι σήμερα πιο αναγκαίο από ποτέ, σε κάνει να είσαι συνδημιουργός.
Για εκείνη το τελικό έργο δεν είναι το πιο σημαντικό κομμάτι της δημιουργίας. Το σημαντικό είναι όλα αυτά που προηγούνται. Οι συζητήσεις, οι φιλίες, οι κουβέντες γύρω από ένα τραπέζι κουζίνας με ένα φλυτζάνι τσάι στο χέρι και οι ιδέες που διαμορφώνονται μέσα από την κοινή ζωή. «Οι πρώτες συζητήσεις με τον Derek Jarman έγιναν γύρω από άπειρα φλυτζάνια τσάι» και ίσως γι’ αυτό το “Ongoing” μοιάζει περισσότερο με εργαστήριο παρά με μουσείο. Η ίδια το περιέγραψε σαν κουζίνα ή εργαστήριο σε εξέλιξη. Η έκθεση όπως μας είπε είναι γεμάτη φαντάσματα και μιλά για το πώς συνεχίζουμε να ζούμε μαζί τους. Η Tilda δεν μιλά για τους νεκρούς όμως με μελαγχολία αλλά με οικειότητα. Ο Derek Jarman, o Béla Tarr, οι γονείς της, οι πρόγονοί της, όλοι μοιάζουν να συνεχίζουν να υπάρχουν μέσα από τα αντικείμενα, τις ταινίες και τα ρούχα τους. «Δεν χρειάζεται να νιώθουμε ότι οι καλλιτέχνες χάνονται, έχουμε τα έργα τους, τα γραπτά τους, αλλά κυρίως έχουμε το παράδειγμα του πώς έζησαν». Η ίδια περιέγραψε τον Béla Tarr όχι μόνο ως μεγάλο σκηνοθέτη αλλά ως άνθρωπο απόλυτης τρυφερότητας, ειδικά απέναντι στα παιδιά της. Θυμήθηκε ένα ταξίδι στη Βουδαπέστη με τα παιδιά της, όταν ο γιος της μετά από μια μέρα με τον Tarr τη ρώτησε αν είμαστε μέσα σε ένα παραμύθι.
Ένα για μένα από τα πιο συγκινητικά κομμάτια της έκθεσης είναι η ανακατασκευή του διαμερίσματος που έζησε για 14 χρόνια στο Λονδίνο. Το δημιούργησε με την σκηνοθέτρια Joanna Hogg, την παιδική της φίλη. Μας εξήγησε ότι δεν είχε καμία φωτογραφία από το διαμέρισμα «τότε δεν φωτογραφίζαμε τα σπίτια μας». Όταν μπήκε ξανά στο ανακατασκευασμένο χώρο πριν ανοίξει η έκθεση στο Άμστερνταμ, ένιωσε πως δεν βρισκόταν σε σκηνικό αλλά σε μια χρονοκάψουλα. Εκείνο το διαμέρισμα όπως είπε ήταν το κουκούλι της ενηλικίωσης της. Εκεί γνώρισε τον Ντέρεκ, εκεί έζησε όλη την πρώτη περίοδο της καλλιτεχνικής ζωής της και από κει έφυγε ως μητέρα. Τον ρόλο της μητέρας τον πήρε στα σοβαρά αλλά δεν σκεφτόταν ποτέ τους ρόλους στην τέχνη.
Παραδέχτηκε ότι ποτέ δεν αντιμετώπισε τον εαυτό της ως ηθοποιό με τον συμβατικό τρόπο: «Δεν πηγαίνω προς τους ρόλους πηγαίνω προς τους ανθρώπους». Συνήθως για εκείνη, εξήγησε, οι ταινίες ξεκινούν από μακροχρόνιες συζητήσεις με φίλους και συνεργάτες. Μόνο πολύ αργότερα αποφασίζεται τι ακριβώς θα κάνει η ίδια μέσα στο έργο κι αν δεν μπορεί να κάνει τίποτε δεν το κάνει. Το “I Am Love” πήρε δώδεκα χρόνια να ολοκληρωθεί, το “Μemoria” δεκαεπτά. «Δεν φοβάμαι τη μεγάλη περίοδο δημιουργίας»: αυτή της η φράση εξηγεί συνολικά την καλλιτεχνική της διαδρομή, μια διαδρομή αργή, βαθιά, ουσιαστική και συλλογική, πολύ έξω από τη λογική της σύγχρονης βιομηχανίας της τέχνης που κινείται με ταχύτητα.
Αναφέρθηκε και στην αντίφαση ανάμεσα στη δημόσια εικόνα της και σε αυτό που η ίδια θεωρεί πραγματικό έργο ζωής. «Οι περισσότεροι με γνωρίζουν από τη Νάρνια και την ταινία της Marvel, ταινίες μεγάλων στούντιο που είναι εντελώς παραπλανητικές σε σχέση με το έργο της ζωής μου. Δεν υπάρχουν Μarvel ταινίες εδώ. Δεν υπάρχει το Νάρνια εδώ. Εδώ υπάρχει το πραγματικό μου έργο». Μίλησε και για τη συνεργασία της με τον Πέδρο Αλμοδόβαρ με τρυφερότητα, παραδεχόμενη ότι μέσα στο σύμπαν του Ισπανού σκηνοθέτη αισθάνεται σαν να συμμετέχει σε ένα είδος cosplay, σαν να μπαίνει συνειδητά μέσα στο αισθητικό του κάδρο.
Η πιο χαρακτηριστική της φράση που βαστώ ήρθε όταν μιλούσε για τη σημερινή πολιτιστική κρίση και την πίεση που νιώθουν οι νέοι καλλιτέχνες: «Στη δεκαετία του ’80 δεν είχαμε λεφτά και δεν περιμέναμε ποτέ να αποκτήσουμε και αυτό μας έκανε ελεύθερους». Σήμερα είπε οι νέοι δημιουργοί εξακολουθούν να έχουν στα χέρια τους τα μέσα για να δημιουργήσουν ακόμα κι αν είναι μέσα από το κινητό τους. Καταλήγοντας σε σχεδόν μια μανιφεστική προτροπή που θα την χρησιμοποιώ και ’γώ από δω και πέρα «Βγάλτε χρήματα με το αριστερό σας χέρι και κάντε τέχνη με το δεξί».
Στο πωλητήριο που υπάρχει στον χώρο αγόρασα μια μπλούζα μακό, που αναγράφει “Cinema Rocks & Rolls”, υπάρχει και ο κατάλογος της έκθεσης, αλλά το μάτι μου κόλλησε σε κάτι αυτοκόλλητα που έγραφαν φράσεις της σαν να συνεχίζει το μανιφέστο της που προανέφερα, κάποιες ακόμα προτροπές ζωής: Follow the wind. Head for the light. Defy unkindness. Believe in goodness. Let things shake. Treasure learning. Make friend with chaos.
