Η ίδια ιστορία επαναλαμβάνεται σε δύο διαφορετικά μέσα
Στη λογοτεχνία
Το 2011, μαζί με την πρεμιέρα της πρώτης σεζόν του Game of Thrones, εκδόθηκε και το πέμπτο βιβλίο που είναι βασισμένη η τηλεοπτική σειρά, το A Dance with Dragons. Μπορεί το Game of Thrones να ολοκληρώθηκε το 2019, αλλά το λογοτεχνικό Song of Ice and Fire παραμένει ακόμη και σήμερα ημιτελές, καθώς δεν έχουν εκδοθεί το έκτο και το έβδομο βιβλίο που θα ολοκληρώσουν τη σειρά του George R. R. Martin. Αντ’ αυτού, το 2018 εκδόθηκε το Fire & Blood, ένα prequel που διαδραματίζεται στον κόσμο του Westeros πολλούς αιώνες πριν από τα γεγονότα του A Game of Thrones, το οποίο από το 2022 είχε κιόλας αποκτήσει μια τηλεοπτική μεταφορά με ήδη δύο κύκλους να έχουν προβληθεί, το House of the Dragon. Επιπλέον, το 2026 αναμένεται να προβληθεί το A Knight of the Seven Kingdoms, μια ακόμα μεταφορά βασισμένη στις νουβέλες του Martin που θα διαδραματίζεται στον κόσμο του Westeros… αλλά δυστυχώς δεν υπάρχει κανένα νέο για το πολυπόθητο Winds of Winter, αυτό το έκτο βιβλίο που θα μας φέρει πιο κοντά στον επίλογο του Song of Ice and Fire. Τόσες πωλήσεις, τόσες διακρίσεις, τόσες επιτυχημένες μεταφορές, και η λογοτεχνική σειρά που τα ξεκίνησε όλα έχει μπει σε δεύτερη μοίρα και κάνει χώρο για δευτερεύον υλικό μιας και έχει περάσει η μπογιά της με το απογοητευτικό φινάλε του τηλεοπτικού Game of Thrones.
Στον κινηματογράφο
Ο George Miller είχε την ιδέα για μια τέταρτη ταινία Mad Max από τα τέλη της δεκαετίας του ’80, αλλά την πλοκή για την ταινία θα την επινοήσει κάπου στα τέλη της δεκαετίας του ’90. Έπειτα από αρκετές αποτυχημένες προσπάθειες να ξεκινήσουν γυρίσματα, το Mad Max: Fury Road κυκλοφόρησε στις κινηματογραφικές αίθουσες το 2015. Δέκα χρόνια αργότερα, και ακόμα και αν πήραμε το Furiosa το ’24, το Mad Max: The Wasteland ακόμα να φανεί.
Και στις δύο παραπάνω περιπτώσεις ο χρόνος δεν φαίνεται πως είναι με το μέρος των δημιουργών καθώς ο Martin είναι 76 χρονών και ο Miller 79, αλλά η πραγματική ερώτηση είναι: χρειάζεται να ολοκληρώσουν τα έργα τους; Ή ακόμα καλύτερα, μπορούν να ολοκληρωθούν ποτέ τόσο μεγάλα έργα;
Τα δύο αυτά παραδείγματα είναι επίτηδες διαλεγμένα για να αντιπροσωπεύσουν μια ημιτελή σειρά σε διαφορετικά μέσα. Το ένα είναι λογοτεχνικό και το άλλο κινηματογραφικό, αλλά αν θέλαμε να δώσουμε και άλλα παραδείγματα από διαφορετικά μέσα δεν είναι τόσο δύσκολο να σκεφτούμε μερικά. Στον χώρο του gaming μια τεράστια απουσία είναι το Half-Life 3, ένα παιχνίδι που έγινε θρύλος πριν ακόμα υπάρξει και κουβαλάει πάνω του εκατοντάδες θεωρίες συνωμοσίας, τόσες που κυριολεκτικά κάθε χρόνο από το 2007 υπάρχει και μια φήμη πως θα ανακοινωθεί η κυκλοφορία του παιχνιδιού «σύντομα», η οποία τελικά ποτέ δεν ανακοινώνεται. Όσο για τις αμέτρητες αξιόλογες τηλεοπτικές σειρές που τα στούντιο τις ακύρωσαν στο άνθος της νιότης τους, πάντα αναρωτιέμαι πότε θα πάρουμε επιτέλους εκείνη την τέταρτη σεζόν του Hannibal;
Γιατί αποζητάμε το φινάλε;
Υπάρχει κάτι πιο όμορφο από ένα τέλος; Χαρούμενο, λυπητερό, γλυκόπικρο· αν η ιστορία είναι καλογραμμένη τότε το φινάλε είναι ο τελευταίος μικρός οργασμός της ψυχής μας που αποχαιρετά έναν κόσμο και τους χαρακτήρες του έπειτα από ώρες, μήνες, χρόνια συναισθηματικής επένδυσης. Βλέπουμε το κλείσιμο ενός κύκλου και μαζί με τους δημιουργούς και τους πρωταγωνιστές κάνουμε λογαριασμούς και απολογισμούς και συνειδητοποιούμε πόσο ωριμάσαμε μαζί τους· ποιοι ήμασταν και ποιοι γίναμε.
Μπορεί η ζωή να μιμείται την τέχνη, αλλά σε αυτό που δεν μπορεί να τη μιμηθεί πραγματικά είναι στον απόλυτο έλεγχο που έχει ο καλλιτέχνης πάνω στο έργο του. Κάποιοι καλλιτέχνες ασκούν περισσότερη ή λιγότερη πίεση στις ιστορίες τους, κάποιοι αφήνουν την ιστορία να τους οδηγήσει και άλλοι την πάνε εκεί που θέλουν, αλλά όλες αυτές οι επιλογές στη ζωή πολλές φορές είναι οφθαλμαπάτη. Τέχνη είναι η προσπάθεια του ανθρώπου να βγάλει κάποιο νόημα από το χάος και την παράνοια της καθημερινότητας, να ερμηνεύσει το ανερμήνευτο και να δηλώσει στους συνανθρώπους του πως υπάρχουμε και αισθανόμαστε.
Όλοι θέλουμε ένα ωραίο φινάλε για τις ζωές μας· να κάνουμε κάτι ηρωικό, να είμαστε γενναίοι, να περιτριγυριζόμαστε απ’ αυτούς που αγαπάμε· να είμαστε γεροί, να πάμε μια βόλτα και να περάσουμε καλά, να ακούσουμε ένα αγαπημένο τραγούδι ή να δούμε μια αγαπημένη ταινία. Και όταν έρθει η ώρα να ξαπλώσουμε και να κλείσουμε τα μάτια μας για τελευταία φορά, να είναι σαν να κοιμόμαστε τον πιο όμορφο και ξεκούραστο ύπνο. Ευσεβείς πόθοι. Σκέψεις που δεν ταιριάζουν στον παραλογισμό και τη γελοιότητα της ζωής, που δεν λογαριάζουν το αναπάντεχο και την τυχαιότητα με την οποία οι ζωές μας μπορούν να πάρουν τόσο ξαφνικές τροπές που αποδεικνύουν το πόσο πραγματικά ελάχιστο έλεγχο έχουμε πάνω σε αυτές.
Πώς η απαίτηση για «περισσότερο» καταλήγει να πιέζει τους καλλιτέχνες και μετατρέπει την τέχνη σε content
Για να απαντηθεί αυτή η ερώτηση πιστεύω πως πρέπει να κοιτάξουμε τις ιστορίες που έχουν ολοκληρωθεί με επιτυχία πρώτα. Πόσες απ’ αυτές τήρησαν τον λόγο τους και όταν η αυλαία έκλεισε την άφησαν κλειστή; Πόσες απ’ αυτές δίνουν τον καταπληκτικό επίλογο που τόσο αποζητάμε;
Από τα αμέτρητα franchises που υπάρχουν πρώτο στο μυαλό έρχεται το Star Wars, το οποίο μέχρι στιγμής έχει δώσει τίτλους τέλους τρεις φορές και όλο επανέρχεται και πάντα φαίνεται όλο και πιο αδύναμο αφηγηματικά. Έχει χάσει τόσο πολύ την ταυτότητά του που οι φανς του έχουν στήσει μικρές αιρέσεις και παλεύουν για το ποια από τις τριλογίες φέρει τον ορθό λόγο του Λούκας, ξεχνώντας πως ο άνθρωπος έχει σχολάσει από το επάγγελμα δεκαετίες τώρα και μετράει τα δισεκατομμύρια του στο ράντζο του. Στη θέση μιας καλλιτεχνικής φωνής έχει μπει μια γραμμή παραγωγής που δουλειά της είναι να βγάζει προϊόντα το ένα μετά το άλλο. Τώρα αν στην πορεία πάρουμε σειρές όπως οι δύο πρώτες σεζόν του Mandalorian και η πρώτη του Andor, τότε αυτές απλά είναι οι εξαιρέσεις που επιβεβαιώνουν τον κανόνα.
Μετά είναι το Χάρι Πότερ που ενώ και αυτό έδωσε τίτλους τέλους, αθέτησε την υπόσχεσή του και μας επανέφερε στον μαγικό κόσμο με το κακογραμμένο Cursed Child· και αφού αυτό απέτυχε παταγωδώς η επόμενη λύση που σκέφτονται όλοι όσοι θέλουν να αρμέξουν κάτι λατρεμένο είναι αυτή του πρίκουελ, με την οποία επιστρέφουμε στον κόσμο της ιστορίας με σκοπό να τη φουσκώσουμε, να γεμίσουμε κενά που δεν χρειάζονται γέμισμα και γενικώς να μην αφήσουμε τίποτα στη φαντασία. Ακόμα μια αποτυχία που κατέληξε απλά να λερώνει περισσότερο τη συνολική εικόνα μιας ιστορίας που εκατομμύρια αγάπησαν. Ξανά, χωρίς καμία καλλιτεχνική φωνή από πίσω· μόνο το κέρδος.
Στη συνέχεα έχουμε ιστορίες που ολοκληρώθηκαν αλλά το φινάλε ήταν κάτι που έπρεπε να φτάσουμε σχεδόν από υποχρέωση, κάτι που απλά έπρεπε να γίνει γιατί δεν είχαμε πού αλλού να πάνε. Πολλές φορές μπορεί να υπάρχουν καλές ιδέες, αλλά το αποτέλεσμα να φαίνεται βιαστικό. Αυτό για εμένα είναι το τέλος του Attack on Titan, ένα από τα μεγαλύτερα λογοτεχνικά αριστουργήματα του 21ου αιώνα, τόσο στη manga όσο και στην anime μεταφορά του, δεν κατάφερε να δώσει το απαραίτητο κλείσιμο στην ιστορία του. Πήγε τους χαρακτήρες του εκεί που ήθελε και όλα φάνηκε να τελειώνουν βιαστικά σε μια στιγμή. Το κάνει αυτό λιγότερο αριστούργημα; Ένα κακό τέλος μπορεί να αναιρέσει τη δουλειά που έκανε ο Hajime Isayama για δώδεκα χρόνια; Δεν μπορώ να πιστέψω κάτι τέτοιο. Όσο και πικρή γεύση να μου άφησε το τέλος, τέσσερα χρόνια μετά το νιώθω ως μια υποσημείωση μπροστά στη μεγαλύτερη εικόνα.
Όλα έχουν τον καιρό τους
Η ζωή του Βίνσεντ βαν Γκογκ διδάσκει πως όλα έχουν τον καιρό τους και πως η τέχνη είναι ένας σπόρος που φυτεύεται και ανθίζει σιγά σιγά. Ίσως είναι ένα μάθημα που το έχουμε ξεχάσει στην εποχή της άμεσης ικανοποίησης που ζούμε, ή πάλι μπορεί να είναι ένα μάθημα που να χρειάζεται διαρκή επανάληψη, αλλά ένα έργο τέχνης θέλει χρόνια για να βρει το κοινό του. Η ακούραστη μηχανή του καπιταλισμού, όπου μπορεί να διαθέσει εκατομμύρια για να βεβαιωθεί πως θα μας γίνει πλύση εγκεφάλου ώστε να προσέξουμε κάτι, δεν εγγυάται μια μακροχρόνια σχέση μεταξύ του έργου και των θεατών του. Μπορεί η πλύση εγκεφάλου να εξασφαλίσει πως άτομα θα πάνε να το δούνε και ότι θα σπάσει ρεκόρ εισπράξεων, αλλά κυριολεκτικά πλέον κάθε μέρα ξεπερνιέται κι ένα ρεκόρ πωλήσεων που αύριο ξεχνιέται.
Η επικοινωνία της τέχνης είναι κάτι που δεν μπορεί να εξαγοραστεί. Το Twin Peaks πέθανε και αναγεννήθηκε είκοσι πέντε χρόνια μετά με μια αριστουργηματική τρίτη σεζόν. Το Samurai Jack επέστρεψε δριμύτερο δεκατέσσερα χρόνια μετά την ακύρωσή του. Αυτές οι επιστροφές δεν έγιναν λόγω κάποιας επαγγελματικής υποχρέωσης, αλλά λόγω μιας έντονης καλλιτεχνικής ανάγκης των δημιουργών να πουν τις ιστορίες τους. Κανένας όμως δεν είναι ίδιος και αυτό φαίνεται τόσο στο γράψιμο όσο και στην αισθητική τους. Η τρίτη σεζόν του Twin Peaks είναι πολύ διαφορετική από τις πρώτες δύο και αυτό αντανακλά πως ο ίδιος ο David Lynch δεν ήταν ο ίδιος άνθρωπος όπως τότε.
Ο Todd McFarlane, δημιουργός του κόμικ Spawn, σε μια συνέντευξή του είπε: «Έχω σχέδιο; Ναι. Ξέρω το τέλος της ιστορίας; Ναι. Γνωρίζω το τέλος του Spawn, αλλά ο μόνος τρόπος για να το πω θα είναι αν κανένας δεν νοιάζεται για τον χαρακτήρα πλέον. Ελπίζω, αν το κάνω καλά, να μην χρειαστεί ποτέ να πω αυτή την ιστορία. Ελπίζω πως ο Spawn, όπως ο Superman και ο Batman, θα ζει μετά τον δημιουργό του».
Προφανώς δεν ζητάνε όλοι οι καλλιτέχνες ό,τι ο McFarlane, αλλά πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας πως όταν ένας καλλιτέχνης δουλεύει μόνος του, όσο πλούσιος και να είναι, δεν παύει να έχει κάποιες από τις αδυναμίες που έχουμε όλοι καθημερινά, και ο χρόνος είναι μια πολυτέλεια που κάποτε τελειώνει.
Υποστηρίξτε τους καλλιτέχνες που αγαπάτε, αλλά να θυμάστε πως κανείς δεν χρωστάει τίποτα σε κανέναν· ειδικά στην τέχνη που γίνεται για έκφραση. Πάρτε ό,τι μπορούν να σας δώσουν γιατί μια μέρα δεν θα μπορούν να δώσουν άλλο και μην ζητάτε περισσότερα από τους κατόχους των πνευματικών δικαιωμάτων που δεν το έχουν σε τίποτα να μετατρέψουν αυτό που δημιουργήθηκε με πάθος και μόχθο σε ένα λούνα παρκ δίχως ταυτότητα, θυσιασμένο κι αυτό στον βωμό της υπερκαταναλωτικής μανίας.
Στο τέλος όλα καταλήγουν στην ίδια ερώτηση· σημασία έχει ο προορισμός ή το ταξίδι;
Ἡ Ἰθάκη σ᾿ ἔδωσε τ᾿ ὡραῖο ταξίδι.
Χωρὶς αὐτὴν δὲν θἄβγαινες στὸν δρόμο.
Ἄλλα δὲν ἔχει νὰ σὲ δώσει πιά.
Κι ἂν πτωχικὴ τὴν βρῇς, ἡ Ἰθάκη δὲν σὲ γέλασε.
Ἔτσι σοφὸς ποὺ ἔγινες, μὲ τόση πείρα,
ἤδη θὰ τὸ κατάλαβες ᾑ Ἰθάκες τί σημαίνουν.
-Ιθάκη, Κ. Π. Καβάφης
