Κάθε Μάιο, ένα παλιό σπίτι στην Κύθνο γεμίζει ξανά ζωή. Τρεις νέοι καλλιτέχνες μετακομίζουν εκεί για λίγες εβδομάδες, μοιράζονται τα δωμάτια, τα γεύματα, τις ιδέες και την καθημερινότητά τους, αναζητώντας έμπνευση στο τοπίο και στους ανθρώπους του νησιού. «Τους λέω για πλάκα ότι κοιμούνται στο δωμάτιο όπου γεννήθηκε ο παππούς μου», λέει η Οντέτ Κουζού. Το σπίτι αυτό συνδέεται βαθιά με τις παιδικές της μνήμες από την Κύθνο. Η ίδια μεγάλωσε εκεί, περνώντας μαζί με τον αδελφό της όλα σχεδόν τα καλοκαίρια του παιδικού της κόσμου στο νησί. Χρόνια αργότερα, έχοντας πλέον σπουδάσει Ιστορία της Τέχνης και δουλεύοντας στενά με νέους Έλληνες καλλιτέχνες, άρχισε να βλέπει το παλιό οικογενειακό σπίτι με διαφορετικό μάτι: ως έναν χώρο όπου η σύγχρονη τέχνη θα μπορούσε να συναντήσει το κυκλαδίτικο τοπίο.
Έτσι γεννήθηκε το 2022 το Thermia Project που έχει εξελιχθεί σε έναν από τους πιο ενδιαφέροντες ανεξάρτητους θεσμούς φιλοξενίας καλλιτεχνών στην Ελλάδα. Κάθε άνοιξη, τρεις δημιουργοί ζουν και εργάζονται μαζί στην Κύθνο, αναπτύσσοντας νέα έργα εμπνευσμένα από το νησί και τους ανθρώπους του. Από τη μία πλευρά υπήρχε ένα σπίτι γεμάτο μνήμες και από την άλλη η διαπίστωση ότι στην Ελλάδα εξακολουθεί να υπάρχει έλλειμμα ουσιαστικών προγραμμάτων φιλοξενίας καλλιτεχνών, που να προσφέρουν στους δημιουργούς χρόνο, χώρο και υποστήριξη για να αναπτύξουν τη δουλειά τους. Η Κύθνος, ένα νησί που μέχρι τότε δεν διέθετε κάποια αντίστοιχη πρωτοβουλία, έγινε το φυσικό σημείο εκκίνησης.
Η έκθεση φιλοξενείται κάθε χρόνο στο Δημοτικό Σχολείο της Χώρας, χάρη στη συνεργασία με τον Δήμο Κύθνου. Ωστόσο, η δράση του Thermia Project δεν περιορίζεται στη δημιουργία μιας έκθεσης. Περιλαμβάνει συναντήσεις με κατοίκους, εργαστήρια για τα παιδιά του νησιού, συνεργασίες με το δημοτικό σχολείο και μια διαρκή προσπάθεια να γίνει η εικαστική δημιουργία μέρος της καθημερινότητας ενός τόπου που παραμένει μακριά από τα μεγάλα αστικά κέντρα. Είναι επομένως πολύ σημαντικό το αποτύπωμα που αφήνει το ίδιο το πρόγραμμα στην τοπική κοινότητα.
Σε έναν τόπο όπου δεν υπάρχει μόνιμος δάσκαλος εικαστικών και η πρόσβαση σε καλλιτεχνική εκπαίδευση παραμένει περιορισμένη, οι δράσεις αυτές αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Παράλληλα, μέρος των εσόδων της διοργάνωσης επιστρέφει στο σχολείο, συμβάλλοντας στην κάλυψη αναγκών και στην ενίσχυση του εξοπλισμού του.
«Θέλω να πιστεύω ότι επιστρέφουμε κάτι στην κοινότητα», λέει η ίδια. «Η Κύθνος μάς δίνει τον τόπο, τις ιστορίες, τα ερεθίσματα και τη φιλοξενία της. Είναι σημαντικό κι εμείς να βρίσκουμε τρόπους να ανταποδίδουμε». Άλλωστε, ένας από τους βασικούς στόχους του Thermia Project παραμένει η εξοικείωση των κατοίκων με τη σύγχρονη τέχνη, δημιουργώντας γέφυρες εκεί όπου μέχρι σήμερα υπήρχε ελάχιστη επαφή με αυτήν.
Μια μικρή κοινότητα δημιουργών
Η επιλογή των καλλιτεχνών αποτελεί ίσως το πιο προσωπικό κομμάτι του Thermia Project. Η συμμετοχή γίνεται αποκλειστικά κατόπιν πρόσκλησης, ωστόσο πίσω από κάθε επιλογή προηγείται μια μακρά διαδικασία έρευνας, επισκέψεων σε εργαστήρια και παρακολούθησης της δουλειάς των δημιουργών. Η Οντέτ Κούζου αναζητά καλλιτέχνες που όχι μόνο διαθέτουν μια ενδιαφέρουσα εικαστική γλώσσα, αλλά και την ανοιχτότητα να έρθουν σε ουσιαστική επαφή με έναν τόπο και να αφήσουν την εμπειρία αυτή να επηρεάσει το έργο τους.
Εξίσου σημαντική είναι η σύνθεση της ομάδας. Κάθε χρόνο, η τριάδα των συμμετεχόντων καλείται να συνυπάρξει για εβδομάδες κάτω από την ίδια στέγη, να μοιραστεί την καθημερινότητα, τις αναζητήσεις και τις αμφιβολίες της δημιουργικής διαδικασίας. «Θέλω να υπάρχουν κοινά στοιχεία ανάμεσα στις δουλειές τους, ακόμη και αισθητικά, ώστε να δημιουργείται μια πραγματική ομάδα», εξηγεί η ίδια.
Η συγκατοίκηση αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της εμπειρίας. Οι καλλιτέχνες εργάζονται παράλληλα, ανταλλάσσουν ιδέες και παρακολουθούν ο ένας την εξέλιξη του έργου του άλλου. Συχνά οι δεσμοί που δημιουργούνται αποδεικνύονται εξίσου σημαντικοί με τα ίδια τα έργα. «Συγκινούνται όταν αποχωρίζονται», λέει η Οντέτ Κουζού. «Δημιουργείται μια πολύ ιδιαίτερη σχέση μεταξύ τους». Μέσα από αυτή τη συλλογική εμπειρία, το Thermia Project επιχειρεί να λειτουργήσει όχι μόνο ως χώρος παραγωγής νέων έργων, αλλά και ως πεδίο συνάντησης, διαλόγου και καλλιτεχνικής εξέλιξης.
«Convivial Gestures»: Mια έκθεση για τη συλλογική εμπειρία
Η φετινή έκθεση του Thermia Project, με τίτλο “Convivial Gestures”, γεννήθηκε μέσα από την παρατήρηση της καθημερινής ζωής στην Κύθνο. Αντί να εστιάζει στο τοπίο ή στην αρχιτεκτονική του νησιού, στρέφει το βλέμμα στους ανθρώπους και στους τρόπους με τους οποίους δημιουργούν κοινότητες. Στις συναντήσεις στα καφενεία, στα πανηγύρια, στις αυθόρμητες συγκεντρώσεις στις πλατείες, στις κοινές διαδρομές και σε όλες εκείνες τις μικρές χειρονομίες που διαμορφώνουν την κοινωνική ζωή ενός τόπου.
Για την Οντέτ Κουζού, αυτές οι καθημερινές πρακτικές αποτελούν μια μορφή άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς που εξακολουθεί να μεταδίδεται από γενιά σε γενιά. Σε μια εποχή όπου η απομόνωση και η ατομικότητα κερδίζουν ολοένα περισσότερο έδαφος, η έκθεση επιχειρεί να αναδείξει τη σημασία της συνύπαρξης και της κοινής εμπειρίας.
Οι τρεις φετινοί συμμετέχοντες, η Κυβέλη Ζωή, ο Γιάννης Μαλινάκης και η Πολίνα Μήλιου, προσέγγισαν αυτή τη θεματική από διαφορετικές αφετηρίες. Άλλοτε μέσα από εικόνες που αντλούν έμπνευση από τις καθημερινές συναντήσεις των κατοίκων και τη σχέση τους με το τοπίο, άλλοτε μέσα από αφηγήσεις που κινούνται ανάμεσα στη μνήμη και τη φαντασία, και άλλοτε μέσα από γλυπτικές παρεμβάσεις που αντλούν υλικό από αντικείμενα και έθιμα του νησιού.
Η Κυβέλη Ζώη αντλεί έμπνευση από τις καθημερινές σκηνές του νησιού, δημιουργώντας ζωγραφικές συνθέσεις όπου το πραγματικό συναντά το ονειρικό και η κοινή εμπειρία αποκτά ποιητική διάσταση. Ο Γιάννης Μαλινάκης εξερευνά την ένταση ανάμεσα στη μοναξιά και την ανάγκη για σύνδεση, συνδυάζοντας στοιχεία μνήμης, μυθολογίας και τοπικών αφηγήσεων. Η Πολίνα Μήλιου στρέφεται σε ευρήματα και χρηστικά αντικείμενα της καθημερινότητας, επανερμηνεύοντας μέσα από τη γλυπτική παραδοσιακά έθιμα και πρακτικές που εξακολουθούν να φέρνουν τους ανθρώπους κοντά.
Κοινός παρονομαστής παραμένει η προσπάθεια να αποτυπωθεί αυτό που συχνά περνά απαρατήρητο: οι δεσμοί που δημιουργούνται ανάμεσα στους ανθρώπους και οι τρόποι με τους οποίους ένας τόπος συνεχίζει να παράγει συλλογικές εμπειρίες.
Η Κύθνος της Οντέτ
Παρότι τα τελευταία χρόνια η Κύθνος έχει αρχίσει να προσελκύει όλο και περισσότερους επισκέπτες, η Οντέτ εξακολουθεί να τη βλέπει ως έναν τόπο που διατηρεί πολλά από τα μυστικά του. Αυτό που την γοητεύει περισσότερο δεν είναι μόνο οι παραλίες ή η κυκλαδίτικη ομορφιά του τοπίου, αλλά κυρίως οι λιγότερο γνωστές πτυχές του νησιού: τα πετρόχτιστα μονοπάτια που διασχίζουν τις ξερολιθιές, οι ανεξερεύνητοι αρχαιολογικοί χώροι, οι διαδρομές που συνδέουν μικρές ανθρώπινες ιστορίες με το φυσικό περιβάλλον.
«Η Κύθνος έχει ένα ιδιαίτερο χρώμα, μια αίσθηση που δεν έχω συναντήσει σε άλλο νησί», λέει. Όταν δεν βρίσκεται στα μονοπάτια ή στους λιγότερο γνωστούς αρχαιολογικούς χώρους του νησιού, απολαμβάνει την Κύθνο μέσα από τις μικρές καθημερινές της συνήθειες. Τα παλιά ταβερνάκια που παραμένουν αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητας του νησιού, όπως η ταβέρνα «Ακρογιάλι» στον Άγιο Δημήτριο και ο «Κούτσικος» στα Λουτρά, χώροι που εξακολουθούν να διατηρούν τον αυθεντικό χαρακτήρα της κυκλαδίτικης φιλοξενίας.
Για φαγητό και ποτό ξεχωρίζει τη «Μαργιώρα», ένα πρόσφατο εγχείρημα που λειτουργεί ως σημείο συνάντησης για ντόπιους και επισκέπτες. Για την ίδια, αυτά τα μέρη αποτυπώνουν τη συνύπαρξη του παλιού με το νέο, μιας Κύθνου που εξελίσσεται χωρίς να χάνει τον χαρακτήρα της.
Με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον
Όπως ακριβώς συμβαίνει με την Κύθνο που αγαπά, έτσι και για το Thermia Project η Οντέτ Κουζού ονειρεύεται όχι μόνο να μεγαλώσει θεσμικά ή να αποκτήσει μεγαλύτερη αναγνωρισιμότητα, αλλά να εμβαθύνει τη σχέση του με την τοπική κοινωνία. «Θέλω να φέρω περισσότερο κοντά τους κατοίκους στη σύγχρονη τέχνη, να γίνει μέρος της καθημερινότητάς τους», εξηγεί. Σε ένα νησί όπου η πολιτιστική ζωή περιστρέφεται συχνά γύρω από τον τουρισμό και την εποχικότητα, οραματίζεται το Thermia Project ως έναν θεσμό που θα δημιουργεί ευκαιρίες γνωριμίας με νέες μορφές έκφρασης, χωρίς να χάνει ποτέ τη σύνδεσή του με τον τόπο που το γέννησε.
Η ιστορία πίσω από ένα όνομα
Λίγο πριν ολοκληρώσουμε την κουβέντα μας θα τη ρωτήσω για την προέλευση του ονόματός της. Το ασυνήθιστο όνομά της κρύβει μια μικρή οικογενειακή ιστορία που μοιάζει να είναι βγαλμένη από άλλη εποχή. Η Οντέτ Κουζού οφείλει το όνομά της στη γιαγιά της από τη Λευκάδα, η οποία βαφτίστηκε λίγο μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο από τον νονό της, έναν άνδρα που είχε ερωτευτεί μια Γαλλίδα χορεύτρια κατά τη διάρκεια της παραμονής του στη Γαλλία. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, αποφάσισε να δώσει στο νεογέννητο κορίτσι το όνομα της γυναίκας που είχε αγαπήσει: Οντέτ. Έναν αιώνα αργότερα, το όνομα παραμένει στην οικογένεια, κουβαλώντας μαζί του μια μικρή ιστορία έρωτα, ταξιδιού και μνήμης.
Ίσως τελικά δεν είναι τυχαίο ότι η Οντέτ Κουζού αγαπά τόσο τις ιστορίες των τόπων και των ανθρώπων.
