Από τις 2 Απριλίου έως τις 8 Νοεμβρίου 2026 το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης παρουσιάζει τρεις μεγάλες αναδρομικές εκθέσεις αφιερωμένες στο έργο τριών δημιουργών που έχουν φύγει από τη ζωή μα το έργο τους παραμένει σύγχρονο. Στάθης Λογοθέτης, Γιάννης Χρήστου και Νίκη Καναγκίνη. Τρεις καλλιτέχνες που ήταν σε διάλογο με τα διεθνή ρεύματα της εποχής και την πρωτοπορία, που πειραματίστηκαν με φόρμες, οι οποίες δεν ήταν αμιγώς εικαστικές. Δεν πρόκειται για τρεις παράλληλες εκθέσεις μα για μια ενιαία επιμελητική πρόταση με την παρουσίαση των έργων μέσα σ’ ένα εκθεσιακό πλαίσιο που δίνει μεγάλη σημασία στη σκηνογραφία και την αρχιτεκτονική του χώρου που τα έργα εκτίθενται.
Η Νίκη Καναγκίνη (1933-2008), ο Στάθης Λογοθέτης (1925-1997), και ο Γιάννης Χρήστου (1926-1970) ανήκουν στην ίδια γενιά με τον κοσμοπολιτισμό να τους συνδέει. Ο κοσμοπολιτισμός δεν είναι κάποιο καλλιτεχνικό ρεύμα, αλλά είναι στάση, συνθήκη, τρόπος σκέψης που διαπερνά την τέχνη στα μέσα και πλέον του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ου αιώνα στην ευρύτερη γεωπολιτική μας περιοχή. Στον κοσμοπολιτισμό ο καλλιτέχνης δεν σκέφτεται με τα εθνικά ή τοπικά του όρια. Η τέχνη του διαμορφώνεται μέσα από μετακινήσεις, ταξίδια, σπουδές. Αντλεί επιρροές από διαφορετικές παραδόσεις, επιστήμες, τέχνες και συνομιλεί με διεθνή ρεύματα και ιδέες σε πραγματικό χρόνο. Ο κοσμοπολιτισμός αντιμετωπίζει την τέχνη ως παγκόσμιο πεδίο διαλόγου και όχι ως «εθνική σχολή» και ο κοσμοπολίτης καλλιτέχνης ανήκει στις ιδέες του και στα δίκτυα της εποχής του παρά στη γεωγραφία του.
Σε μια εποχή ανησυχητική με την άνοδο του εθνικισμού, τους πολέμους και την πολιτική πόλωση σε αυτό το οπισθοδρομικό τοπίο που ζούμε έρχεται το ΕΜΣΤ να προωθήσει ένα πιο προοδευτικό αφήγημα. Δεν αντιμετωπίζει τον κοσμοπολιτισμό με την ελιτίστικη έννοιά του, απωθεί οτιδήποτε εθνικιστικό και μας παρουσιάζει το αναδρομικό έργο τριών καλλιτεχνών που αντιπροσωπεύουν την ανοιχτότητα στον κόσμο. Τρεις προσωπικότητες που ήταν σε συνδιαλλαγή με τα διεθνή ρεύματα της εποχής τους έχοντας μια κοσμοπολίτικη αντίληψη του κόσμου.
Περιδιαβαίνοντας τις τρεις αυτές εκθέσεις και προσπαθώντας να μπω στο καλλιτεχνικό σύμπαν του καθενός τους θα μπορούσα να πω ότι η αίσθηση που μου έμεινε ήταν ότι ο Στάθης Λογοθέτης «διαλύει» τη ζωγραφική, ο Γιάννης Χρήστου «διαλύει» τη μουσική και η Νίκη Καναγκίνη «διαλύει» το αντικείμενο. Και οι τρεις τους μετατρέπουν το έργο σε εμπειρία, σε διαδικασία, σε συμμετοχή. Αυτή η Άνοιξη στο ΕΜΣΤ δεν είναι νοσταλγική μα αποκαλυπτική διότι δείχνει ότι ένα μεγάλο κομμάτι της ελληνικής τέχνης δεν το έχουμε αφομοιώσει ακόμα, δεν το έχουμε εκτιμήσει όπως του έπρεπε. Θα ομολογήσω ότι από τους τρεις αυτούς καλλιτέχνες γνώριζα τον Γιάννη Χρήστου λόγω της αγάπης μου για την πειραματική ηλεκτρονική μουσική. Χάρη στην Άνοιξη στο ΕΜΣΤ θαύμασα κι έμαθα περισσότερα για το έργο και των άλλων δύο καλλιτεχνών.
Στον 3ο όροφο απαντάμε την «Εναντιοδρομία» του Γιάννη Χρήστου μια έκθεση σε συνεργασία με το Ωδείο Αθηνών επιμελημένη από τον Κωστή Ζουλιάτη που μελετά τον Γιάννη Χρήστου εδώ και 20 χρόνια. Μεγάλη μορφή ο Γιάννης Χρήστου για τη μουσική πρωτοπορία του 20ου αιώνα αν και έφυγε νωρίς σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα πάνω στη δημιουργική ακμή του.
Ο τίτλος της έκθεσης είναι διπλά δανεισμένος από το την ιδέα του Ηράκλειτου για τη διαδρομή των αντιθέτων, όπου ανήφορος και κατήφορος αποτελούν τον ίδιο δρόμο και από το ομότιτλο έργο του Χρήστου που εμπνέεται από την αρμονία που παράγουν τα εναντιόδρομα. Η έκθεση λειτουργεί σαν μια μεγάλη παρτιτούρα και χρονολόγιο που ακολουθεί το έργο του συνθέτη. Θα δείτε φωτογραφίες παρτιτούρες, βιβλία, αλληλογραφία, φιλοσοφικά κείμενα, χειρόγραφες σημειώσεις και προσωπικά αντικείμενα από το εργαστήριο του Γιάννη Χρήστου, όπως και σπάνια ηχητικά τεκμήρια από τη δημιουργία του συνθέτη ακόμα και για την αρχαία τραγωδία μιας και είχε συνεργαστεί με τον Κάρολο Κουν για τους Πέρσες και την Ορέστεια, ένα φιλόδοξο σχέδιο του συνθέτη για μια ριζοσπαστική όπερα, το οποίο ο θάνατός του το άφησε ημιτελές.
Με κέρδισε το ειδικά διαμορφωμένο δωμάτιο-κρύπτη, όπου μπορείς ν’ ακούσεις το πλήρες ακρόαμα ενός έργου, το οποίο ούτε ο δημιουργός του είχε την ευκαιρία να ακούσει χάρη σε μια νέα μίξη του υλικού των ηχογραφήσεων και των ηλεκτρονικών ήχων, αποτέλεσμα της ερευνητικής εργασίας του μουσικολόγου Ιάνου Ηλιάδη. Ο Κωστής Ζουλιάτης όπως αναφέρει στο σημείωμά του για την έκθεση: «Το σύνολο των υλικών και οπτικοακουστικών τεκμηρίων αποκαλύπτει σήμερα έναν μοναδικό φιλόσοφο των ήχων, αλλά κυρίως έναν ηχητικό φιλόσοφο: έναν δημιουργό που στοχάζεται μέσα από την πράξη του, έναν στοχασμό που αυτός καθαυτόν αποτελεί».
Στον χώρο του ισογείου πατάμε «Στη Γη» του Στάθη Λογοθέτη, έκθεση επιμελημένη από τον Σταμάτη Σχιζάκη. Ο Στάθης Λογοθέτης διαμόρφωσε την καλλιτεχνική του πρακτική σε διάλογο με την ευρωπαϊκή τέχνη της δεκαετίας του 1960 – 1970 και σήμερα 29 χρόνια μετά τον θάνατό του έρχεται το ΕΜΣΤ να επανεκτιμήσει την καθοριστική συμβολή του στη σύγχρονη τέχνη στην Ελλάδα μέσα από τη διεύρυνση της ζωγραφικής πρακτικής και τη σύνδεσή της με την περφόρμανς και τις εγκαταστάσεις.
Ως θεατής ομολογώ με συνεπήρε το ταξίδι στη Γη του, στη μεγάλη αίθουσα όπου τα έργα του κυριαρχούν. Έχουν όγκο και μερικά λειτουργούν σαν κοστούμια. Ο καμβάς για εκείνον ξεκάθαρα λειτουργεί σαν προέκταση του ανθρώπινου σώματος. Το τελάρο υπάρχει αλλά δεν οριοθετεί ενώ οι κόκκινοι καμβάδες που ξεπροβάλουν σαν να αποκτούν ζωή, σαν να ανήκαν κάποτε σε σημεία σώματος που όπως είπε ο επιμελητής «συμβολίζουν το τραύμα και την επούλωσή του». Το κόκκινο αυτό χρώμα το συναντάς σε όλες σχεδόν τις αποχρώσεις, από το πιο φωτεινό έως το σχεδόν μαύρο και λειτουργεί σαν αίμα.
Ο Στάθης Λογοθέτης είχε σπουδάσει και ιατρική, οπότε κυριαρχεί η σχέση του σώματος με την τέχνη του. Αυτοί οι καμβάδες που έμοιαζαν με κοστούμια χρησιμοποιήθηκαν σε περφόρμανς και φορέθηκαν σαν άλλο δέρμα από τον ίδιο. Παρατηρούσα τα έργα του, δέσποζαν στον χώρο όχι μόνο λόγω της κλίμακάς τους ή της έντασης του κόκκινου χρώματος που προείπα αλλά και της φθοράς. Οι φθορές που προκαλούσε ο ίδιος στα έργα του εκθέτοντάς τα σε φυσικές φθορές από την τυχαιότητα ή τα φυσικά φαινόμενα, έκανε τα έργα του στα μάτια μου να ομοιάζουν με ζωντανούς οργανισμούς σαν τη φθορά του δέρματος που ο καθένας μας βιώνει στη ζωή του. Αυτή η κίνηση του να παραδίδει τα έργα στη φύση, να τα θάβει στο χώμα, να τα βυθίζει στο νερό, κάνουν τη φθορά συν-δημιουργό των έργων του. Ο χρόνος γίνεται υλικό τέχνης και πιστεύω αυτή η πρακτική του είναι σαν να προοικονομούσε την οικολογία, την πολιτική του ανθρώπινου σώματος, συζητήσεις που άνοιξαν δεκαετίες αργότερα. Και σε αυτή την έκθεση λειτουργεί ο σχεδιασμός, αυτή η αρχιτεκτονική αντιμετώπιση του εκθεσιακού χώρου που διαχωρίζει περιόδους και έργα δημιουργώντας βάθος πεδίου και προοπτική για τον θεατή να μπορεί να απολαύσει τα έργα.
Άφησα για το τέλος την Νίκη Καναγκίνη και την «Ωδή στα Πράγματα», την αναδρομική έκθεση στον 3ο όροφο και επιμελημένη από την Τίνα Πανδή. Την έκθεση που με συνεπήρε πιο πολύ, γιατί ήταν πραγματικά σαν να περιδιαβαίνεις ένα σκηνικό. Κυριαρχούν τα έργα της τα «πράγματα», ο τίτλος της έκθεσης «Ωδή στα Πράγματα» προέρχεται από το ομότιτλο ποίημα του Πάμπλο Νερούδα που βρέθηκε στο αρχείο της καλλιτέχνιδας και αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για την ίδια: «Πολλά πράγματα / μου τα είπαν όλα. / Όχι μονάχα μ’ άγγιζαν / ή τ’ άγγιζε το χέρι μου, / αλλά συντρόφεψαν / έτσι την ύπαρξή μου», αυτοί οι στίχοι του ποιήματος αντηχούν την καλλιτεχνική αναζήτηση και προσήλωση μιας σημαντικής δημιουργού στον καθημερινό μικρόκοσμο των πραγμάτων ως φορέων μνήμης, χρόνου και ταυτοτήτων.
Η έκθεση ξεκινά δυναμικά με το έργο Μετακίνηση. Μεγενθυμένα μονογράμματα του παππού και της γιαγιάς από τα οικογενειακά εργόχειρα που η διασπορική εμπειρία, οι μετακινήσεις, η μνήμη σαν να εγγράφονται στο έργο. Ακολουθούν οι ταπισερί και ο πειραματισμός της που καταλήγει να δημιουργεί γλυπτά εσωτερικού χώρου. Μετά περνάμε στα «χειρόγραφα» που επιφάνειες μολυβιού μοιάζουν με ακατάληπτη γραφή και με καλούσαν να καθίσω και να τις διαβάσω. Η ενότητα «Εν Οίκω» όμως με κέρδισε, εκεί αντικείμενα οικιακής χρήσης αποσπώνται από τη λειτουργία τους και γίνονται πολιτικά σχόλια για τη γυναικεία ταυτότητα. Η Νίκη Καραγκίνη ήταν μία καλλιτέχνιδα, από τις πρώτες της γενιάς (γεννημένη το ’33), η οποία έβαλε στο τραπέζι το θέμα της έμφυλης ταυτότητας και της θέσης της γυναίκας σε μια πολύ συντηρητική Ελλάδα του τότε. Από τις πρώτες επίσης που εισήγαγε τα θέματα της υφαντουργίας, της γυναικείας εργασίας, της διεπιστημονικότητας, της συμμετοχικότητας του κοινού και γι’ αυτό η έκθεση κλείνει με ένα συμμετοχικό έργο «και οι τοίχοι έχουν τον λόγο», όπου οι επισκέπτες μπορούν να γράψουν συνθήματα.
Πολύ απλά ο απόηχος και τα συμπεράσματα που έβγαλα βλέποντας αυτές τις τρεις εκθέσεις ήταν ότι ο Στάθης Λογοθέτης διευρύνει τη ζωγραφική σε σώμα και φύση, ο Γιάννης Χρήστου διευρύνει τη μουσική σε φιλοσοφία και τελετουργία, η Νίκη Καναγκίνη διευρύνει το αντικείμενο σε κοινωνική εμπειρία. Και οι τρεις τους αποδεικνύουν ότι η ελληνική μεταπολεμική τέχνη δεν αναπτύχθηκε σε απομόνωση, αναπτύχθηκε μέσα στον πυρήνα της διεθνούς πρωτοπορίας. Και οι τρεις τους φεύγουν από την Ελλάδα για διαφορετικούς λόγους ο καθένας, μα επιστρέφουν ή εγκαθίστανται στην Ελλάδα σε ένα περιβάλλον που δεν ήταν έτοιμο ν’ απορροφήσει αυτό που έφεραν. Η Άνοιξη στο ΕΜΣΤ μας καλεί να το δούμε καθαρά, ο κοσμοπολιτισμός δεν είναι μια κοινή υποσημείωση στην ιστορία τους αλλά το κλειδί για να τους κατανοήσουμε. Να τους γνωρίσουμε όσοι από εμάς τους αγνοούσαμε και να τους επανεκτιμήσουν όσοι γνώριζαν τα έργα τους.
