Στα τέλη του 19ου αιώνα η φωτογραφία βρέθηκε σε μια πολύ ενδιαφέρουσα καμπή. Έχοντας πίσω της περίπου μισό αιώνα ζωής, είχε αποδείξει την τεράστια χρησιμότητά της: πορτρέτα, αρχιτεκτονική, τοπία, αρχαιολογικές αποστολές, ταξίδια και ιστορικά γεγονότα καταγράφονταν μέσα από τον φωτογραφικό φακό. Παράλληλα, οι τεχνικές εξελίξεις έκαναν τη λήψη ευκολότερη και ταχύτερη και, με την εμφάνιση της Kodak το 1888 και της απλής φορητής φωτογραφικής μηχανής της, η φωτογραφία άρχισε σταδιακά να γίνεται προσιτή σε ένα πολύ ευρύτερο κοινό.
“You press the button, we do the rest” ήταν το περίφημο διαφημιστικό σύνθημα της Kodak. Την ίδια στιγμή όμως που η φωτογραφία γινόταν ευκολότερη, ταχύτερη και προσιτή σε όλο και περισσότερους ανθρώπους, μια γενιά φωτογράφων άρχισε να αμφισβητεί την αντίληψη ότι το μέσο υπήρχε πρωτίστως για να καταγράφει ό,τι βρισκόταν μπροστά στον φακό. Τι θα συνέβαινε αν μπορούσε να κάνει κάτι περισσότερο; Αν μπορούσε να ερμηνεύσει, να υπαινιχθεί, να συγκινήσει, να δημιουργήσει μια εικόνα αντί απλώς να την αποτυπώσει;
Αυτή ακριβώς τη στιγμή στην ιστορία της φωτογραφίας εξερευνά η νέα μεγάλη έκθεση της Tate Modern, Light & Magic: The Birth of Art Photography, η πρώτη που επιχειρεί να παρουσιάσει τον Πικτοριαλισμό ως ένα πραγματικά παγκόσμιο φωτογραφικό κίνημα. Περισσότερα από 200 σπάνια vintage prints, έργα άνω των 80 φωτογράφων από την Ευρώπη, τη Βόρεια και Νότια Αμερική, την Ασία και την Αυστραλία, αφηγούνται μια ιστορία που ξεκινά τη δεκαετία του 1880 και φτάνει έως τη δεκαετία του 1960.
Όταν ο φωτογράφος έγινε δημιουργός
Ο Πικτοριαλισμός εμφανίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, σε μια εποχή κατά την οποία η φωτογραφία αγωνίζεται να εδραιωθεί ως τέχνη. Οι φωτογράφοι που συνδέθηκαν με το κίνημα δεν ενδιαφέρονταν μόνο για την πιστή αναπαραγωγή της πραγματικότητας αλλά αναζητούν τρόπους να μετατρέψουν τη φωτογραφική εικόνα σε προσωπική καλλιτεχνική έκφραση. Πειραματίζονται με την εστίαση, το φως, την υφή, τα διαφορετικά χαρτιά και τις τεχνικές εκτύπωσης. Επεξεργάζονται τα αρνητικά, δημιουργούν σκηνοθετημένα πορτρέτα και αντλούν στοιχεία από τη ζωγραφική.
Ωστόσο, η έκθεση της Tate επιχειρεί, να διευρύνει σημαντικά την ιστορία που γνωρίζουμε για το κίνημα. Δίπλα σε αναγνωρισμένα ονόματα, όπως ο Άντολφ ντε Μέγιερ, ο Κλάρενς Χ. Γουάιτ, ο Έντουαρντ Στάιχεν, ο Πολ Στραντ και ο Έντουαρντ Γουέστον, εμφανίζονται δημιουργοί από διαφορετικές γεωγραφίες που παρέμεναν για δεκαετίες έξω από τις κυρίαρχες αφηγήσεις της ιστορίας της φωτογραφίας.
Ανάμεσά τους βρίσκονται οι Κινέζοι Λονγκ Τσιν-σαν και Λούο Μπονιάν, ο γεννημένος στην Ινδία Σαπούρ Ν. Μπεντβάρ, ο Σριλανκέζος Λάιονελ Γουέντ και ο Ιάπωνας Σιγκέρου Όνισι. Στο Pavilion Fairyland, για παράδειγμα, ο Λονγκ Τσιν-σαν δημιουργεί ένα τοπίο που συνομιλεί με την παραδοσιακή κινεζική ζωγραφική με μελάνι, δείχνοντας την ικανότητα της φωτογραφίας να ξεπεράσει τα όρια της απλής καταγραφής.
Ένα φωτογραφικό εργαστήριο
Ιδιαίτερο βάρος δίνει η έκθεση και στην ίδια την κατασκευή της εικόνας. Οι Πικτοριαλιστές χρησιμοποιούσαν σύνθετες τεχνικές εμφάνισης και εκτύπωσης, διαφορετικά χαρτιά και χειροποίητες παρεμβάσεις, με αποτέλεσμα δύο εκτυπώσεις του ίδιου αρνητικού να μπορούν να μοιάζουν διαφορετικές.
Στην Tate, ζεύγη φωτογραφιών αποκαλύπτουν ακριβώς αυτή τη διαδικασία, ενώ ένα λειτουργικό darkroom φέρνει τον επισκέπτη πιο κοντά στον τρόπο με τον οποίο δημιουργούνταν οι εικόνες πριν από την ψηφιακή εποχή.
Παράλληλα, η έκθεση εξετάζει την ανάπτυξη της φωτογραφίας στο στούντιο, όπου σκηνικά, κοστούμια και φωτισμός χρησιμοποιούνταν για τη δημιουργία προσεκτικά κατασκευασμένων κόσμων. Ανάμεσα στα έργα παρουσιάζονται και οι εντυπωσιακές έγχρωμες φωτογραφίες της Ιβόντ από τη σειρά Goddesses, χαρακτηριστικό παράδειγμα της διαρκούς διάθεσης για πειραματισμό.
Ένα κίνημα χωρίς σύνορα
Η εξάπλωση του Πικτοριαλισμού επιτεύχθηκε πέρα από τα έργα των φωτογράφων. Λέσχες φωτογραφίας, φωτογραφικές εταιρείες, εκθέσεις και salons δημιούργησαν ένα διεθνές δίκτυο ανταλλαγής εικόνων και ιδεών. Η διεθνής διάδοση αυτής της νέας αντίληψης για τη φωτογραφία δεν άφησε ανεπηρέαστη και την ελληνική φωτογραφική σκηνή. Μερικές δεκαετίες αργότερα, η Nelly’s (Έλλη Σουγιουλτζόγλου-Σεραϊδάρη) θα έρθει σε άμεση επαφή με την πικτοριαλιστική παράδοση κατά τη διάρκεια των σπουδών της στη Γερμανία, στις αρχές της δεκαετίας του 1920, κοντά στους Ούγκο Έρφουρτ και Φραντς Φίντλερ. Από τους δασκάλους της, όπως σημειώνει το Μουσείο Μπενάκη, υιοθέτησε στοιχεία της πικτοριαλιστικής τεχνικής και μιας κλασικής αισθητικής που θα επηρέαζαν την πρώτη περίοδο της δουλειάς της.
Επιστρέφοντας στην Αθήνα το 1924, άνοιξε το στούντιό της στην οδό Ερμού. Στα πορτρέτα της, στα ελληνικά τοπία και, αργότερα, στις περίφημες φωτογραφίες των χορευτριών στην Ακρόπολη, η φωτογραφία δεν λειτουργεί απλώς ως καταγραφή. Η σύνθεση, το φως, το σώμα και το τοπίο οργανώνονται σε μια εικόνα με σαφή καλλιτεχνική πρόθεση, μια αντίληψη που συνδέει τη δική της διαδρομή με τη μεγάλη συζήτηση για τη φωτογραφία ως τέχνη που είχε ξεκινήσει στην Ευρώπη ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα.
Η Tate στρέφει το βλέμμα στη Royal Photographic Society του Λονδίνου αλλά και σε λιγότερο γνωστές ιστορίες, όπως εκείνες της Guangshe στη Σαγκάη, της New Line Group στη Νότια Κορέα και της Photographic Society of Singapore. Βιβλία, περιοδικά και έντυπα, ανάμεσά τους τεύχη του θρυλικού Camera Work, δείχνουν πώς οι φωτογραφικές ιδέες μπορούσαν ήδη από τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα να ταξιδεύουν από χώρα σε χώρα.
