Πρωί στα στενά της Πλάκας, στον πεζόδρομο της Διονυσίου Αρεοπαγίτου και σε ένα κλίμα μουδιασμένο. Στα αυτιά σου η είδηση ότι λίγες ώρες νωρίτερα στον πιο πάνω δρόμο σημειώθηκε έκρηξη σε κτίριο αφήνοντας πίσω της 6 νεκρούς στα χαλάσματα. Την ίδια στιγμή το κάδρο γεμίζει με τουρίστες που είναι ίσως οι μόνοι που σταθερά συναντάς να περιπλανώνται στο ιστορικό κέντρο τέτοιες ώρες. Κατευθύνεσαι στην Onassis Mandra με την ανάγκη μιας μικρής παύσης, μιας πολύτιμης σιωπής γυρεύοντας έστω για λίγα λεπτά μια όαση. Και τη βρίσκεις, στο μόνο σωζόμενο υπαίθριο θέατρο της Belle Epoque στην Αθήνα, που έως τις 5 Δεκεμβρίου θα φιλοξενεί το “clinamen” του Γάλλου συνθέτη και εικαστικού Céleste Boursier-Mougenot. Με το που εισέρχεσαι στον χώρο ο ήχος είναι αυτός που οδηγεί τη διαδρομή σου σε απόλυτη αρμονία με το νερό και την ροή του. Τρεις γαλάζιες, στρογγυλές πισίνες-δεξαμενές με νερό και στην επιφάνειά τους εκατοντάδες λευκά πορσελάνινα μπολ που επιπλέουν και με την κίνηση του νερού συγκρούονται απαλά το ένα με το άλλο δημιουργώντας ένα εμβυθιστικό ηχοτοπίο που θυμίζει καμπάνες που χτυπούν.
Το “clinamen” είναι ένα έργο ζωντανό, σε κίνηση, σε ροή, με κάθε συνομιλία του να είναι μοναδική, κάθε ηχητικό αποτέλεσμα διαφορετικό από το προηγούμενο. Αντλεί από τις ιδέες της απροσδιοριστίας του John Cage, τις γενετικές μουσικές δομές του Brian Eno και από έργα καλλιτεχνών που διερεύνησαν τη σχέση ανάμεσα στην τάξη και το τυχαίο, όπως ο Marcel Duchamp και ο Hans Haacke.
Η θερμοκρασία του νερού διατηρείται περίπου στους 30°C, προκειμένου να ενισχύεται η δημιουργία και η μεταφορά του ήχου, ενώ οι πισίνες είναι στοιχισμένες σε τρία επίπεδα. Το τρίτο και τελευταίο διαφέρει από τα άλλα δύο, καθώς είναι και το μόνο που κλείνει από πάνω και έτσι έχεις την ευκαιρία να απολαύσεις τα υλικά του έργου να αλληλεπιδρούν υπό διαφορετικό φως και ήχο, σαν να εισέρχεσαι σε μια υδάτινη σπηλιά που οι αισθήσεις μεγεθύνονται, κλιμακώνονται.
Ο Céleste Boursier-Mougenot δουλεύει πάνω στο “clinamen” από το 1997, έχοντας δημιουργήσει πάνω από είκοσι εκδοχές της πολυαισθητηριακής εγκατάστασης, πάντα σε συνομιλία με τον εκάστοτε εκθεσιακό χώρο. Πριν τα πορσελάνινα μπολ ενταχθούν στην εγκατάσταση, ο καλλιτέχνης στράφηκε σε καθημερινά αντικείμενα, παιχνίδια, κομμάτια ξύλου και μικρά μουσικά όργανα, ακόμη και σε ένα γιουκαλίλι.
Ξεκινώντας από το CAPC Musée de Bordeaux σχεδόν 30 χρόνια πριν προσγειώθηκε το 2025 στην Bourse de Commerce – Pinault Collection στο Παρίσι και το 2026 στο Park Avenue Armory στη Νέα Υόρκη. Αυτό που κάνει όμως τη συγκεκριμένη παρουσίαση ξεχωριστή είναι ότι για πρώτη φορά σε συνεργασία με τη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση τοποθετείται σε εξωτερικό χώρο. Και κάπως έτσι τα στοιχεία της φύσης και τα καιρικά φαινόμενα γίνονται και αυτά κομμάτια του έργου. Το φως του ήλιου, η σκιά, ο αέρας, η βροχή, ο ήχος της πόλης έρχονται να δώσουν μία ακόμα διάσταση, να προσθέσουν ένα ακόμα σταθμό στην εξέλιξή του.
«Από την αρχή υπήρχαν άνθρωποι που ήθελαν να τοποθετηθεί το έργο έξω. Έλεγα όχι, είναι ένα κομμάτι για εσωτερικό χώρο, πρέπει να βρίσκεται σε μουσείο… Εδώ βέβαια κατάλαβα ότι ήταν ιδιαίτερα προστατευμένο, οπότε ήταν μια καλή ευκαιρία να το δοκιμάσουμε. Το πρώτο τεστ έξω», αναφέρει ο Céleste Boursier-Mougenot.
Τι γίνεται όμως σε περίπτωση βροχής; Θα είναι σαν να ανοίγει μια «νέα σελίδα αυτής της περιπέτειας», σημειώνει, καθώς βάσει οδηγιών η εγκατάσταση θα λειτουργεί κανονικά σε περίπτωση ελαφριάς βροχής, ενώ η προσωρινή διακοπή της λειτουργίας της ενδέχεται να υπάρξει σε έντονα καιρικά φαινόμενα.
Όσον αφορά το κυκλικό σχήμα που έχει επιλέξει για τις πισίνες σημειώνει ότι είναι: «Αυτό είναι το απλούστερο σχήμα. Ανακάλυψα ότι όταν υπάρχει καμπύλη, το κοινό ακολουθεί τις καμπύλες και όλα γίνονται σαν χορογραφία… Και η πισίνα πρέπει να έχει κυκλικό σχήμα, διαφορετικά δεν μπορούν να υπάρχουν τα δύο ημισφαίρια. Δεν λειτουργεί το ίδιο με το τετράγωνο ή οποιοδήποτε άλλο σχήμα. Εγώ ρυθμίζω το ρεύμα, το οποίο πηγαίνει μέσω του κέντρου της πισίνας. Είναι ένα ελεύθερο σύστημα και έτσι μπορούν να υπάρξουν εναλλαγές.»
Και όσο ο καλλιτέχνης μας μιλά, ο ήχος και η κίνηση είναι εκεί ασταμάτητα, να συνοδεύουν όσα μας λέει, να μας βυθίζουν στον κόσμο της σύνθεσής του, και σε στιγμές μοιάζει σχεδόν ανέφικτο να μην σε συνεπάρουν, να μην σβήσουν τα πάντα γύρω τους.
«Με ενδιαφέρει να δίνω μορφή στις αισθήσεις των επισκεπτών, προσφέροντάς τους κατεύθυνση αλλά και χώρο για να ονειροπολήσουν. Το μόνο μήνυμα που θέλω να μεταφέρω είναι μια πρόσκληση να κατοικήσουν έναν χώρο που έχω σχεδιάσει ειδικά για εκείνους», αναφέρει.
Και το καταφέρνει. Με το “clinamen” δημιουργεί μια όαση στο κέντρο της Αθήνας, έναν χώρο-ανάσα χαλάρωσης, διαλογισμού, ενδοσκόπησης, ονειροπόλησης – ό,τι λειτουργεί για τον καθένα – που πατά μικρή παύση στο θορυβώδες και ιλιγγιώδες «τώρα». Το μόνο που υπάρχει στον κόσμο του “clinamen” είναι το λευκό που ενώνεται με το γαλάζιο, οι σκιές που συναντούν τις αχτίδες του ήλιου, η κίνηση που αναμιγνύεται με τον ήχο, και τα συναισθήματα που αναβλύζουν στη ροή του νερού.
Για χρόνια το “clinamen” παρέμενε άτιτλο, μέχρι που επιλέχθηκε πήρε το όνομά του από την αρχαιοελληνική λέξη «παρέγκλισις». Πρόκειται για έναν κομβικό όρο της επικούρειας φιλοσοφίας και περιγράφει την απρόβλεπτη παρέκκλιση στην κίνηση των ατόμων: μια μικρή απόκλιση που αφήνει χώρο για το τυχαίο, την ελευθερία, το απροσδόκητο.
Ο Céleste Boursier-Mougenot δηλώνει ότι επιθυμεί να «κάνει ορατό τον ίδιο τον ήχο» και έτσι σχεδόν απροσδόκητα σε όποιον βρεθεί στην ιστορική Πλάκα και στην υπαίθρια θεατρική σκηνή του 1909 που στεγάζει πια την ανακαινισμένη Onassis Mandra, ο ήχος θα του αποκαλυφθεί.
Ανατρέχοντας σε άλλα έργα του καλλιτέχνη συναντάμε μεταξύ άλλων τα: “from here to ear” (1999 – σε εξέλιξη) με αυστραλιανούς σπίνους που πετούν, κουρνιάζουν ή πηδούν πάνω σε ηλεκτρικές κιθάρες με ενίσχυση, παράγοντας έτσι μια αφηρημένη ροκ σύνθεση· “offroad” (2014 & 2019), ένα αδιάκοπο μπαλέτο τριών κινητών πιάνων με ουρά· “envolée” (2026), μια μεγάλη κυκλική ανοξείδωτη μεταλλική κατασκευή που στηρίζει οκτώ κούνιες, καθεμία από τις οποίες χτυπά μια εκκλησιαστική καμπάνα καθώς οι επισκέπτες αιωρούνται, δημιουργώντας ένα σύνολο κωδωνοκρουσιών.
«Ως καλλιτέχνης, το έργο μου βασίζεται στην κίνηση. Όταν ήμουν παιδί, αποφάσισα να γίνω μουσικός. Με γοήτευε να βλέπω έναν μουσικό να παίζει. Έπειτα συνειδητοποίησα ότι ίσως με γοήτευε η κίνηση-η δράση… Και όπως γνωρίζετε, δεν υπάρχει ήχος χωρίς δράση», επισημαίνει επιβεβαιώνοντας όσα μαρτυρά η πορεία της τέχνης του από μόνη της αλλά και όσα αποκαλύπτονται από τις μικρές αλλά γεμάτες ουσία λεπτομέρειες, όπως από το γεγονός ότι στο “clinamen” ο ίδιος μπορεί να αντιληφθεί μόνο από τον ήχο αν υπάρχει έστω και μία μικρή ρωγμή σε κάποιο από τα κεραμικά μπολ και να το εντοπίσει απευθείας για να αντικατασταθεί.
Στον χώρο της Onassis Mandra παράλληλα με τη λειτουργία της εγκατάστασης φιλοξενείται και το βιβλιοπωλείο του 0fr. Paris, εγκαινιάζοντας τη συνεργασία του με τη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση, στο πλαίσιο της οποίας θα διατίθεται μια επιμελημένη συλλογή βιβλίων σε έκδοση ή επιμέλεια του 0fr.Paris, καθώς και αποκλειστικές εκδόσεις και αντικείμενα περιορισμένης κυκλοφορίας, δημιουργημένα ειδικά για αυτή τη συνεργασία.
Την ίδια στιγμή μια επιλογή τίτλων των Onassis Publications θα διατίθεται στα βιβλιοπωλεία του 0fr.Paris στο Παρίσι, το Τόκιο και τη Σεούλ, συστήνοντας το εκδοτικό πρόγραμμα και τους καλλιτέχνες του Ιδρύματος σε νέα κοινά διεθνώς.
