Πριν επισκεφθούμε έναν τόπο, τον έχουμε ήδη γνωρίσει μέσα από εικόνες. Ένα ηλιοβασίλεμα, μια λευκή παραλία, ένα πέτρινο σοκάκι, μια ξαπλώστρα δίπλα στη θάλασσα. Τα ελληνικά νησιά έχουν μετατραπεί εδώ και δεκαετίες σε σύμβολα ενός παγκόσμιου φαντασιακού: του παραδείσου. Ενός τόπου όπου ο χρόνος κυλά πιο αργά, η φύση μοιάζει ανέγγιχτη και η καθημερινότητα υπόσχεται να μεταμορφωθεί σε εμπειρία.
Τι συμβαίνει όμως όταν αυτή η εικόνα αρχίζει να διαμορφώνει τον ίδιο τον τόπο; Όταν η επιθυμία για έναν ιδανικό προορισμό επηρεάζει το τοπίο, τις κοινότητες, την εργασία, ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο θυμόμαστε την ιστορία;
Αυτά είναι τα ερωτήματα που θέτει το «Παράδεισος, μετατόπιση», το νέο καλλιτεχνικό πρόγραμμα που παρουσιάζεται στον Αρχαιολογικό Χώρο της Φαιστού και στο Αρχαιολογικό Μουσείο Μεσαράς, στο πλαίσιο του θεσμού του Υπουργείου Πολιτισμού «Όλη η Ελλάδα ένας Πολιτισμός». Την επιμέλεια υπογράφουν ο Πάνος Γιαννικόπουλος και η Κατερίνα Γναφάκη, οι οποίοι προσεγγίζουν τον παράδεισο όχι ως έναν τόπο, αλλά ως μια ιστορική, πολιτισμική και πολιτική κατασκευή.
Η έκθεση συγκεντρώνει δώδεκα καλλιτέχνιδες και καλλιτέχνες από την Ελλάδα και το εξωτερικό, οι οποίοι δημιουργούν νέα έργα σε άμεσο διάλογο με τον αρχαιολογικό χώρο και το μουσείο. Από τις γλυπτικές εγκαταστάσεις της Nona Inescu και του Βασίλη Παπαγεωργίου έως τις κινηματογραφικές αφηγήσεις του Karrabing Film Collective, της Nour Ouayda και της Raffaela Naldi Rossano, και από τις νέες παραγωγές της Ελένης Μπαγάκη, της Δήμητρας Κονδυλάτου και του Γιώργου Σαπουντζή έως την περφόρμανς των Χριστίνας Καραγιάννη και Βίκης Στείρη, το πρόγραμμα αναπτύσσει ένα πολυφωνικό σύνολο έργων που προσεγγίζουν την έννοια του παραδείσου από διαφορετικές οπτικές.
Αντλώντας από την αρχαιολογία, τη μυθολογία, την οικολογία, τις τουριστικές αναπαραστάσεις, τη γεωλογία, τις πρακτικές της φιλοξενίας και τη συλλογική μνήμη, τα έργα της έκθεσης φωτίζουν τις ιστορικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές διεργασίες που διαμορφώνουν το σύγχρονο νησιωτικό τοπίο.
Η Φαιστός ως συνομιλητής της έκθεσης
Η Φαιστός πέρα από τον τόπο όπου φιλοξενείται η έκθεση, είναι αναπόσπαστο μέρος της επιμελητικής της πρότασης. Χτισμένη πάνω από την εύφορη πεδιάδα της Μεσαράς, με θέα προς το Λιβυκό Πέλαγος, υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του μινωικού πολιτισμού. Σήμερα, ο αρχαιολογικός χώρος εξακολουθεί να διατηρεί μια ιδιαίτερη σχέση με το φυσικό του περιβάλλον. Το φως, ο άνεμος, η βλάστηση και η φθορά είναι ζωντανά στοιχεία του τόπου.
Αυτή τη συνθήκη αξιοποιεί η έκθεση. Η σύγχρονη τέχνη δεν έρχεται να «διακοσμήσει» έναν αρχαιολογικό χώρο, αλλά να συνομιλήσει με τα πολλαπλά στρώματα ιστορίας, μνήμης και ζωής που εξακολουθούν να υπάρχουν εκεί. Η διαδρομή συνεχίζεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Μεσαράς, όπου τα νέα έργα συναντούν τα αρχαιολογικά ευρήματα, δημιουργώντας έναν ενιαίο διάλογο ανάμεσα στα αρχαιολογικά τεκμήρια, το σύγχρονο έργο τέχνης και το ίδιο το τοπίο της Μεσαράς.
Η εμπειρία της έκθεσης δεν ολοκληρώνεται σε μία αίθουσα. Ο επισκέπτης κινείται ανάμεσα στα μινωικά ερείπια, τη βλάστηση και το φως της Μεσαράς, συναντώντας έργα που έχουν δημιουργηθεί ειδικά για τον χώρο.
Ελένη Μπαγάκη – À la Crète
Η Ελένη Μπαγάκη διερευνά τον τρόπο με τον οποίο εικόνες, αντικείμενα και αρχειακά τεκμήρια διαμορφώνουν τη σχέση μας με τον τόπο, τη μνήμη και την επιθυμία, αναδεικνύοντας τους μηχανισμούς μέσα από τους οποίους συγκροτούνται πολιτισμικά φαντασιακά. Στη σειρά À la Crète, τρεις γλυπτικές επιφάνειες, εμπνευσμένες από τους μινωικούς πίθους των αποθηκευτικών χώρων του ανακτόρου της Φαιστού, επενδύονται με εικόνες από γαλλικό τουριστικό κατάλογο της δεκαετίας του 1990. Το έργο συμπλέκει το δίκτυο διακίνησης των υλικών αγαθών με εκείνο των εικόνων, μετατρέποντας τον πίθο από δοχείο αποθήκευσης σε φορέα οπτικής κυκλοφορίας. Οι φωτογραφίες δε μοιάζουν με εφήμερο διαφημιστικό υλικό αλλά αποκτούν τη διάρκεια ενός γλυπτικού αντικειμένου, ενώ ο πίθος μεταφέρει πλέον εικόνες αντί αγαθών.
Χριστίνα Καραγιάννη & Βίκη Στείρη – Where You Long to Be
Η περφόρμανς Where You Long to Be εξερευνά τη σύγχρονη τουριστική εμπειρία μέσα από μια αλληλουχία ηχητικών και επιτελεστικών επεισοδίων. Αντλώντας υλικό από τουριστικά λογότυπα, διαφημιστικά συνθήματα και προωθητικές καμπάνιες, επεξεργάζεται τις κυρίαρχες αφηγήσεις που κατασκευάζουν τον τόπο ως πεδίο απόδρασης, ευεξίας και «αυθεντικών» εμπειριών. Η δράση αναπτύσσεται μέσα από τη συνάντηση προηχογραφημένου και ζωντανού ήχου, φωνής, λόγου και επαναληπτικών, χορογραφημένων κινήσεων. Η διαρκής μετάβαση ανάμεσα στην αναπαραγωγή και την επιτέλεση, στο προσχεδιασμένο και το αυθόρμητο, διερευνά τον τρόπο με τον οποίο η αυθεντικότητα παράγεται, επιτελείται και επαναδιαπραγματεύεται.
Βασίλης Παπαγεωργίου – Business & Pleasure IV (Yellow) & Sunbed II
Τα έργα του Βασίλη Παπαγεωργίου αντλούν από τη γλώσσα της παράκτιας αρχιτεκτονικής και των υποδομών αναψυχής, μετασχηματίζοντας οικεία αντικείμενα σε γλυπτικές κατασκευές. Ξαπλώστρες, ομπρέλες και πετσέτες παραλίας εμφανίζονται ως φορείς εργασίας, επιθυμίας, φθοράς και προσδοκίας, αποκαλύπτοντας τον τρόπο με τον οποίο ο τουρισμός οργανώνει τόσο το φυσικό περιβάλλον όσο και το ανθρώπινο σώμα. Στα έργα Business & Pleasure IV (Yellow) και Sunbed II, οι λειτουργικές μορφές της παραλίας αποκτούν μνημειακή διάσταση μέσα από τη χρήση μπρούντζου, μαρμάρου και χάλυβα. Αντικείμενα καθημερινής χρήσης μετατρέπονται σε γλυπτικές εικόνες αναστολής, όπου η ανάπαυση, η εξάντληση και η αναμονή συνυπάρχουν.
Nona Inescu – The Venus Trap
Το The Venus Trap αποτελείται από μια σειρά γλυπτών από χυτό αλουμίνιο που αναπαράγουν σε μεγεθυμένη κλίμακα την παγιδοφόρο διωναία (Dionaea muscipula), γνωστή ως Venus flytrap. Αντλώντας από ένα φυτό που αμφισβητεί τις καθιερωμένες αντιλήψεις για τον φυτικό κόσμο, η Nona Inescu διερευνά τα όρια ανάμεσα στο ανθρώπινο, το φυτικό και το ζωικό. Η μετάπλασή του σε χυτό αλουμίνιο διατηρεί τη χαρακτηριστική μορφολογία του φυτού, μεταφέροντάς το από τον κόσμο του έμβιου σε μια μεταλλική υπόσταση που θολώνει τα όρια ανάμεσα στο φυσικό και το κατασκευασμένο. Στη Φαιστό, το έργο αναδεικνύει τον αρχαιολογικό χώρο όχι ως στατικό κατάλοιπο ενός παρελθόντος πολιτισμού, αλλά ως ένα ζωντανό τοπίο που εξακολουθεί να μετασχηματίζεται μέσα από τη βλάστηση, τη διάβρωση, το κλίμα και την παρουσία ανθρώπινων και μη ανθρώπινων οργανισμών.
Δήμητρα Κονδυλάτου – LUXENIA
Η καλλιτεχνική έρευνα της Δήμητρας Κονδυλάτου εστιάζει στις κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις της φιλοξενίας, διερευνώντας τις σχέσεις εργασίας, φροντίδας και εξουσίας που τη συγκροτούν. Το LUXENIA, μια ταινία μικρού μήκους που κινείται ανάμεσα στη μυθοπλασία και το κινηματογραφικό δοκίμιο, εξετάζει τη σκηνοθετημένη εικόνα της τουριστικής φιλοξενίας και τις αντιφάσεις που τη διαπερνούν. Το έργο αναδεικνύει τις αθέατες όψεις της γυναικείας εργασίας και τη σωματική και συναισθηματική επιβάρυνση που συνεπάγεται η παραγωγή μιας εξιδανικευμένης εμπειρίας φιλοξενίας, ενώ παράλληλα διερευνά τους μηχανισμούς μέσω των οποίων η φροντίδα ενσωματώνεται στις οικονομικές και κοινωνικές δομές του τουρισμού. Με αφετηρία το ελληνικό τουριστικό τοπίο, προσεγγίζει τη φιλοξενία ως ένα σύνθετο κοινωνικό και πολιτικό πεδίο, όπου διασταυρώνονται ζητήματα φύλου, εργασίας και οικονομίας.
Raffaela Naldi Rossano – WARP
Το WARP είναι μια βιντεοεγκατάσταση που εντάσσεται στη συνεχιζόμενη έρευνα της Raffaela Naldi Rossano γύρω από τη μυθολογία, την οικολογία και τις μορφές γνώσης που αναδύονται μέσα από τη σχέση ανθρώπων, τόπων και μορφών ζωής πέρα από το ανθρώπινο. Αφετηρία του έργου αποτελούν δύο θαλάσσιες διαδρομές: ένα ταξίδι στη Μεσόγειο, αφιερωμένο στους μύθους των Σειρήνων και των γυναικείων θεοτήτων, και μια ερευνητική αποστολή στη Θάλασσα του Μπάρεντ, όπου η καλλιτέχνιδα συνόδευσε ομάδα θαλάσσιων βιολόγων που μελετούσε τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στους μικροοργανισμούς. Οι δύο εμπειρίες συμπλέκονται σε μια μη γραμμική κινηματογραφική αφήγηση, όπου η επιστημονική παρατήρηση συναντά τον μύθο, την τελετουργία και τη μαντική παράδοση, προτείνοντας διαφορετικούς τρόπους κατανόησης του κόσμου.
Nour Ouayda – The Secret Garden
Το The Secret Garden εστιάζει στο αποτύπωμα γεγονότων πολιτικών αναταραχών, όπως εκείνων που βίωσε ο Λίβανος αλλά και άλλες περιοχές του κόσμου τα τελευταία χρόνια, τα οποία ανέτρεψαν ριζικά την αντίληψή μας για την πραγματικότητα. Η ταινία αποτελείται από κοντινά πλάνα φυτών, συνοδευόμενα από την αφήγηση δύο γυναικών που διερευνούν την εμφάνιση άγνωστων φυτικών ειδών στην πόλη τους. Μέσα από την παρατεταμένη παρατήρηση ενός περιορισμένου οπτικού πεδίου, το έργο αποκαλύπτει σταδιακά κρυμμένες όψεις του οικείου, μετατρέποντάς το σε πεδίο αμφισημίας και μετασχηματισμού. Γυρισμένο σε φιλμ Super 8 και 16mm, αξιοποιεί τεχνικές καρέ-καρέ και time-lapse, διερευνώντας παράλληλα τις ίδιες τις διαδικασίες της κινηματογραφικής καταγραφής.
Karrabing Film Collective – The Mermaids, or Aiden in Wonderland
Το The Mermaids, or Aiden in Wonderland αποτελεί μια σουρεαλιστική κινηματογραφική αφήγηση γύρω από την τοξική κληρονομιά της Δύσης, τον καπιταλισμό και τη συνύπαρξη ανθρώπινης και μη ανθρώπινης ζωής. Τοποθετημένη σε ένα χερσαίο και θαλάσσιο τοπίο που έχει δηλητηριαστεί από την εξορυκτική και βιομηχανική εκμετάλλευση, η ταινία ακολουθεί τον Aiden, ο οποίος επιστρέφει στον τόπο καταγωγής του έπειτα από χρόνια απουσίας. Καθώς ταξιδεύει με τον πατέρα και τον αδελφό του, έρχεται αντιμέτωπος με διαφορετικές εκδοχές του παρελθόντος και του μέλλοντος, οι οποίες διασταυρώνονται με τις αφηγήσεις των πολυεθνικών χημικών και εξορυκτικών εταιρειών. Η ψυχεδελική, κατακερματισμένη μορφή της ταινίας αντανακλά τη διάχυτη βία της τοξικότητας, ενώ η επιστροφή του Aiden στη γη του, μέσα από τη φύση και τη λαϊκή μυθολογία, θέτει ερωτήματα γύρω από το ποιες μορφές ζωής αναγνωρίζονται και ποιες παραμένουν αόρατες.
Γιώργος Σαπουντζής – Λαοί της Θάλασσας & Post Canonical Forms
Η νέα εγκατάσταση Λαοί της Θάλασσας αντλεί την αφετηρία της από τον ιστοριογραφικό όρο που χρησιμοποιείται για να περιγράψει διαφορετικές ομάδες οι οποίες συνδέθηκαν με τις εκτεταμένες ανακατατάξεις της ανατολικής Μεσογείου κατά το τέλος της Ύστερης Εποχής του Χαλκού. Πρόκειται για μια μορφή που εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο αρχαιολογικής και ιστορικής έρευνας, καθώς η ταυτότητα, η προέλευση και ο ρόλος της παραμένουν ανοιχτά σε διαφορετικές ερμηνείες.
Με αφετηρία αυτή τη δυναμική διαδικασία ανάγνωσης του παρελθόντος, ο Γιώργος Σαπουντζής παρουσιάζει μια in situ εγκατάσταση στον αρχαιολογικό χώρο της Φαιστού. Υφάσματα με λέξεις γραμμένες με μελάνι αιωρούνται πάνω από τα ερείπια και μεταβάλλονται διαρκώς με κάθε κίνηση του αέρα. Όπως μια σημαία καθιστά ορατή μια αόρατη δύναμη, έτσι και τα υφάσματα καταγράφουν τις ατμοσφαιρικές συνθήκες του τόπου, μετατρέποντας τον άνεμο σε ενεργό στοιχείο της σύνθεσης. Η εγκατάσταση αντλεί από το λεξιλόγιο της αρχαιολογικής έρευνας και προτείνει μια νέα ανάγνωση του χώρου, όπου μνήμη και φαντασία συνυπάρχουν.
Παράλληλα, η φωτογραφική σειρά Post Canonical Forms διερευνά τη συνάντηση των αρχαιολογικών ευρημάτων με τον τρόπο που αυτά παρουσιάζονται στο μουσείο. Μέσα από αντανακλάσεις στις γυάλινες προθήκες, τα αρχαιολογικά αντικείμενα συμπλέκονται με τις υφασμάτινες και μεταλλικές κατασκευές του καλλιτέχνη, δημιουργώντας νέες συνθέσεις όπου το παρελθόν και το παρόν συνυπάρχουν.
Νίκος Σακκαδάκης – Reconstructing Eden: Modernity and Utopia in the Minoan Ruins
Η επιτελεστική διάλεξη Reconstructing Eden: Modernity and Utopia in the Minoan Ruins ξεκινά από δύο διαφορετικές εκδοχές του παραδείσου: ως τόπου πριν από την Πτώση και ως ουτοπικού ορίζοντα. Μέσα από αυτή την αφετηρία εξετάζει τη διαρκή επιστροφή της έννοιας του παραδείσου στη νεωτερικότητα και τον τρόπο με τον οποίο συμπυκνώνει φόβους, ελπίδες και προσδοκίες.
Κεντρικό σημείο της παρουσίασης αποτελεί η ανακατασκευή της Κνωσού από τον Άρθουρ Έβανς, η οποία προσεγγίζεται ως χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας νεωτερικής χειρονομίας: της κατασκευής μιας εικόνας του παρελθόντος με στόχο την κατανόηση του παρόντος και τη διαμόρφωση του μέλλοντος. Η παρουσίαση στη Φαιστό και στο Αρχαιολογικό Μουσείο Μεσαράς επεκτείνει τον προβληματισμό αυτό στις διαδικασίες της ανασκαφής και της αρχαιολογικής ερμηνείας, θέτοντας ερωτήματα γύρω από τα υλικά τεκμήρια, τις ιστορικές αφηγήσεις και τους τρόπους με τους οποίους κάθε εποχή ανασυνθέτει το παρελθόν της.
Δέσποινα Χαριτωνίδη – Predators
Στο Predators, η Δέσποινα Χαριτωνίδη προσεγγίζει την ύλη ως ένα πεδίο συνεχών μετασχηματισμών, όπου βιολογικές διεργασίες, τεχνικές υποδομές και γεωλογικοί χρόνοι συμπλέκονται. Τα μπρούτζινα κοχύλια και οι σιδερένιες ράβδοι συμπυκνώνουν ιστορίες εξόρυξης, θαλάσσιας ζωής, μεταφοράς και κατασκευής, αποκαλύπτοντας ότι κάθε υλικό ενσωματώνει πολλαπλά καθεστώτα παραγωγής και κατοίκησης.
Η εγκατάσταση αντλεί από οικοσυστήματα που αναπτύσσονται πάνω σε μεταλλικές επιφάνειες και τεχνικές υποδομές, όπου οργανισμοί εγκαθίστανται, προσαρμόζονται και αναδιαμορφώνουν το περιβάλλον μέσα από νέες μορφές συμβίωσης. Στη Φαιστό, το έργο συνομιλεί με έναν τόπο που φέρει τα ίχνη διαδοχικών πράξεων κατοίκησης, ανασκαφής, κατασκευής και φθοράς, αντιμετωπίζοντας την ύλη ως μια αδιάλειπτη διαδικασία ανασύνθεσης που συνδέει ανθρώπινες, γεωλογικές και βιολογικές κλίμακες.
«Αυτό μπορεί να είναι προφανές για ορισμένους, είναι όμως σημαντικό να θυμόμαστε ότι η χρήση της έννοιας του παραδείσου δεν είναι ούτε αμφίσημη ούτε στατική, ακόμη και όταν καθηλώνει μια περιοχή έξω από τον χρόνο και τον χώρο. Ο παράδεισος πάντοτε σηματοδοτεί σε κάποιο επίπεδο έναν αποικιοκρατικό, σεξουαλικοποιημένο, φυλετικοποιημένο και έμφυλο χώρο, αντικείμενο ή επιθυμία». -Angelique V. Nixon, Resisting Paradise
