Δεν πήγε ποτέ να φωτογραφίσει «τη μεγάλη ιστορία» μέσα από μεγάλα γεγονότα. Την αναζητούσε σε μερικά απρόσμενα και αθόρυβα σημεία, εκεί όπου σπάνια κάποιος κοιτάζει: σε ένα χωριό της Βρετάνης λίγο πριν αλλάξει για πάντα μορφή, στα τελευταία ατμοκίνητα τρένα της Γαλλίας, στις γειτονιές του Παρισιού που κατεδαφίζονταν στο όνομα της προόδου, στους εργάτες των σφαγείων του Μανχάταν, στις οικογένειες μιας μικρής πόλης του Maine. Εκεί όπου η καθημερινότητα έμοιαζε ασήμαντη, η Madeleine de Sinéty εντόπιζε κάτι που άξιζε να διασωθεί.
Η πρώτη μεγάλη αναδρομική έκθεση αφιερωμένη στο έργο της, Une vie, που παρουσιάζεται στο Jeu de Paume στο Παρίσι, αποκαλύπτει μια φωτογράφο που έμεινε για χρόνια σχεδόν άγνωστη, παρότι δημιούργησε ένα από τα πιο συγκινητικά φωτογραφικά αρχεία της μεταπολεμικής Ευρώπης και της Αμερικής.
Από το Παρίσι στη Νέα Υόρκη, περνώντας από το Poilley της Βρετάνης και το Rangeley του Μέιν, η διαδρομή παρουσιάζει διαφορετικές φωτογραφικές ενότητες, οι περισσότερες από τις οποίες εκτίθενται για πρώτη φορά. Όλες τους εκφράζουν την ίδια επιθυμία: να διασώσουν τη μνήμη τρόπων ζωής, επαγγελμάτων, κοινωνικών πρακτικών και τόπων που βρίσκονταν στα πρόθυρα της εξαφάνισης. Είτε ασπρόμαυρες είτε έγχρωμες, οι φωτογραφίες της διατρέχουν τέσσερις δεκαετίες – από το 1971 έως το 2001 – ανάμεσα στη Γαλλία και τις Ηνωμένες Πολιτείες, αποκαλύπτοντας ένα σπάνιο έργο, βαθιά ανθρωποκεντρικό.
Η Madeleine de Sinéty ζούσε μαζί με τους ανθρώπους που φωτογράφιζε. Δούλευε στα χωράφια, καθόταν στα σπίτια τους, μοιραζόταν τις γιορτές, τις δυσκολίες και τον χρόνο τους. Οι εικόνες της γεννήθηκαν μέσα από τη σχέση και την εμπιστοσύνη. Για αυτό και πενήντα χρόνια αργότερα, διατηρούν ακόμη μια σπάνια αίσθηση οικειότητας.
Μια ζωή αφιερωμένη στην καθημερινότητα
Η Madeleine de Sinéty (1934–2011) δεν ακολούθησε ποτέ την πεπατημένη διαδρομή μιας επαγγελματία φωτογράφου. Γεννήθηκε σε έναν πύργο στην κοιλάδα του Λίγηρα, ο οποίος καταστράφηκε από πυρκαγιά όταν ήταν μόλις δεκατεσσάρων ετών – μια απώλεια που σημάδεψε τα πρώτα της χρόνια. Σπούδασε στην École des Arts Décoratifs του Παρισιού και εργάστηκε ως εικονογράφος μόδας, όμως σύντομα συνειδητοποίησε ότι η φωτογραφία ήταν το μέσο που μπορούσε να εκφράσει πληρέστερα όσα αναζητούσε. Αυτοδίδακτη, άρχισε να φωτογραφίζει στα τέλη της δεκαετίας του 1960, χωρίς αναθέσεις, χωρίς εκδοτικά συμβόλαια και χωρίς την πρόθεση να χτίσει καριέρα. Για την ίδια, η φωτογραφία ήταν ένας τρόπος να γνωρίσει τους ανθρώπους και να κατανοήσει τον κόσμο γύρω της.
Από την αρχή στράφηκε σε ό,τι έμοιαζε να βρίσκεται λίγο πριν την εξαφάνιση. Κατέγραψε τις τελευταίες ατμομηχανές της Γαλλίας και τους σιδηροδρομικούς που τις συνόδευαν, τις γειτονιές γύρω από τον σταθμό Montparnasse λίγο πριν κατεδαφιστούν, τα σφαγεία του Meatpacking District στη Νέα Υόρκη και, αργότερα, μικρές αγροτικές κοινότητες στη Γαλλία και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Σε όλες αυτές τις διαφορετικές διαδρομές αναζητούσε το ίδιο πράγμα: ανθρώπους, επαγγέλματα και τόπους που κινδύνευαν να χαθούν μέσα στις ραγδαίες κοινωνικές αλλαγές του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα.
Περισσότερο όμως από την αλλαγή, τη συγκινούσε η καθημερινότητα. Στις φωτογραφίες της διαφαίνεται μια τρυφερότητα απέναντι στα μικρά και στα καθημερινά, στις οικογενειακές τελετουργίες, στην εργασία, στη σιωπή και στις σχέσεις που διαμορφώνουν μια κοινότητα. Εκεί βρίσκεται και η διαχρονικότητα του έργου της.
Poilley – Το χωριό που άλλαξε τη ζωή της
Το καλοκαίρι του 1972, επιστρέφοντας από ένα ταξίδι στη Βρετάνη, σταμάτησε τυχαία στο μικρό χωριό Poilley της Ιλ-ε-Βιλαίν. Μέσα σε λίγες ημέρες πήρε μια απόφαση που θα καθόριζε ολόκληρο το έργο της: εγκατέλειψε την καριέρα της ως εικονογράφος στο Παρίσι και εγκαταστάθηκε εκεί. Δεν πήγε ως φωτορεπόρτερ ούτε ως ερευνήτρια. Έγινε μέρος της κοινότητας. Δούλευε στα χωράφια, βοηθούσε στις αγροτικές εργασίες, συμμετείχε στις γιορτές και περνούσε τις μέρες της ανάμεσα στους ανθρώπους που φωτογράφιζε.
Έτσι γεννήθηκε ένα μοναδικό αρχείο με περισσότερες από 50.000 εικόνες, που καταγράφουν μια αγροτική Γαλλία λίγο πριν η μηχανοποίηση αλλάξει οριστικά τον τρόπο ζωής της.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, η Madeleine de Sinéty έγραφε στο ημερολόγιο που κράτησε επί δεκαετίες: «Ίσως θα έπρεπε να ασχοληθώ μόνο με τη φωτογραφία και όχι με το σχέδιο. Κι όμως, θα ήθελα τόσο πολύ να μπορώ να αποδώσω τη ζωή με ένα κομμάτι χαρτί και ένα μολύβι. Η φωτογραφία είναι απλώς πιο γρήγορη από τα χέρια μου. Αυτό που βλέπω είναι το ίδιο· τα ίδια πράγματα είναι εκείνα που με συγκινούν».
Rangeley – Μια δεύτερη κοινότητα, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού
Αφού έζησε για λίγα χρόνια στην Καλιφόρνια, η Madeleine de Sinéty εγκαταστάθηκε το 1985 με την οικογένειά της στο Rangeley, μια μικρή πόλη του Maine, μέσα στα δάση της βορειοανατολικής Αμερικής. Και εκεί επέλεξε να κάνει αυτό που γνώριζε καλύτερα: να γίνει μέρος της κοινότητας πριν την φωτογραφίσει.
Εντάχθηκε γρήγορα στην καθημερινότητα της πόλης και έγινε η φωτογράφος των σημαντικότερων στιγμών της ζωής των κατοίκων. Γάμοι, αποφοιτήσεις, σχολικές εκδρομές, οικογενειακές συγκεντρώσεις και τοπικές γιορτές έγιναν το νέο της πεδίο παρατήρησης. Παράλληλα συνεργάστηκε με την τοπική εφημερίδα The Rangeley Highlander και, μετά τον θάνατο του συζύγου της, εργάστηκε ως φωτογράφος κοινωνικών εκδηλώσεων για να εξασφαλίσει τα προς το ζην.
Την ίδια περίοδο συνέχισε τα προσωπικά της φωτογραφικά πρότζεκτ, στρέφοντας τον φακό της σε επαγγέλματα που εξαφανίζονταν και σε μονογονεϊκές οικογένειες που ζούσαν με κοινωνικά επιδόματα. Όπως και στο Poilley, δεν την ενδιέφερε το εξωτικό ή το εντυπωσιακό, αλλά η αθέατη καθημερινότητα μιας κοινότητας που γνώριζε πλέον από μέσα.
Από τη δεκαετία του 1980 και έπειτα, στο Rangeley, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, συναντά μια διαφορετική αλλά εξίσου δεμένη αγροτική κοινότητα. Με τα χρόνια γίνεται η «επίσημη» φωτογράφος της, απαθανατίζοντας τόσο τις ιδιωτικές όσο και τις δημόσιες τελετουργίες της: γάμους, αποφοιτήσεις, σχολικές εκδρομές και κάθε σημαντική στιγμή της συλλογικής ζωής.
Η καθυστερημένη αναγνώριση μιας σπουδαίας φωτογράφου
Παρά την έκταση και τη συνέπεια του έργου της, η Madeleine de Sinéty παρέμεινε σχεδόν άγνωστη όσο ζούσε. Παρουσίασε το έργο της δημόσια μόλις δύο φορές και, ακόμη και τότε, μόνο τις ασπρόμαυρες φωτογραφίες της. Το μεγαλύτερο μέρος του αρχείου της έμεινε για δεκαετίες κλεισμένο σε κουτιά, μακριά από τα βλέμματα.
Χρειάστηκε να φτάσουμε στο 2020 για να της αφιερώσει το κέντρο τέχνης GwinZegal μια έκθεση και μια έκδοση με τίτλο Un village, βασισμένες σε ένα σύνολο έγχρωμων φωτογραφιών που είχαν δωρηθεί στο Μουσείο Nicéphore Niépce της Chalon-sur-Saône. Η πρωτοβουλία αυτή σηματοδότησε την ουσιαστική ανακάλυψη του έργου της από το ευρύ κοινό.
Σήμερα, εκατοντάδες χιλιάδες αρνητικά, διαφάνειες και εκτυπώσεις αποτελούν πλέον ένα πολύτιμο φωτογραφικό αρχείο, ενώ η έκθεση Une vie έρχεται να αποκαταστήσει τη θέση της ανάμεσα στις σημαντικές μορφές της ανθρωποκεντρικής φωτογραφίας του 20ού αιώνα. Η ζωή και το έργο της Madeleine de Sinéty αποκαλύπτουν μια φωτογράφο που αφιέρωσε την καλλιτεχνική της πορεία στην καταγραφή όσων συνήθως μένουν έξω από την επίσημη Ιστορία, δημιουργώντας ένα έργο μοναδικής ανθρωπιάς και διαχρονικής αξίας.
Σε μια εποχή όπου οι εικόνες παράγονται και καταναλώνονται με πρωτοφανή ταχύτητα, το έργο της αποκτά βαρύτητα. Μας υπενθυμίζει με τον πλέον δημιουργικό τρόπο ότι η ουσία της φωτογραφίας βρίσκεται στον χρόνο που αφιερώνεις για να γνωρίσεις έναν άνθρωπο και να κερδίσεις την εμπιστοσύνη του. Μακριά από τις κρίσεις, τους πολέμους και τις εικόνες που μονοπωλούν καθημερινά την προσοχή μας, η Madeleine de Sinéty στρέφει τον φακό της στο απλό, στο καθημερινό, σε όσα συνήθως περνούν απαρατήρητα.
