Πενήντα χρόνια μετά τη γέννηση του βρετανικού πανκ, η Μαριέλα Νέστορα επιστρέφει στις απαρχές του, όχι για να αναβιώσει μια εποχή, αλλά για να αναζητήσει μέσα της ερωτήματα που παραμένουν ανοιχτά. Στο νέο έργο της ομάδας YELP danceco, “Amnesiac memory for the future“, οι The Clash, το συγκρότημα που συχνά χαρακτηρίστηκε ως «η πολιτική συνείδηση του πανκ», γίνονται το σημείο εκκίνησης μιας χορογραφικής έρευνας γύρω από τη συλλογικότητα, την πολιτική πράξη και την ικανότητά μας να φανταζόμαστε διαφορετικά το μέλλον.
Η παράσταση προσεγγίζει το πανκ ως ένα πεδίο δυνατοτήτων που εξακολουθεί να συνομιλεί με το παρόν. Μέσα από τον χορό, τη ζωντανή μουσική και το live video, επιχειρεί μια «ανασκαφή ανάμεσα στα φαντάσματα του πανκ», αναζητώντας όσα ξεχάστηκαν ή δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ: μορφές συλλογικής δράσης, πολιτικής φαντασίας και κοινωνικής συμμετοχής που μοιάζουν σήμερα πιο επίκαιρες από ποτέ. Όπως υποστηρίζει η χορογράφος, αν η εποχή μας χαρακτηρίζεται από την αίσθηση ότι δεν υπάρχουν εναλλακτικές, τότε ίσως αξίζει να επιστρέψουμε σε στιγμές της ιστορίας όπου το μέλλον παρέμενε ακόμη ανοιχτό.
Στη συζήτησή μας, η Μαριέλα Νέστορα μιλά για τη σχέση του πανκ με τον χορό, για την επιρροή του Mark Fisher στη σκέψη της, για τη συλλογικότητα ως καλλιτεχνική και πολιτική συνθήκη, αλλά και για τη σημασία του ρίσκου, της αμφιβολίας και της επανεφεύρεσης μέσα στη δημιουργική διαδικασία. Γιατί, όπως υπενθυμίζει και ο τίτλος της παράστασης, η μνήμη δεν αφορά μόνο το παρελθόν. Αφορά και το μέλλον που δεν έχει ακόμη γραφτεί.
Η σχέση του πανκ με τον χορό δεν είναι αυτονόητη. Πώς γεννήθηκε η ανάγκη να μεταφράσετε την ενέργεια και την πολιτική συνείδηση των The Clash σε ένα χορογραφικό έργο;
Η σχέση χορού και πανκ έχει τη δική της ιστορία. Από την Karole Armitage στη Νέα Υόρκη- πρώην χορεύτρια του Merce Cunningham- με το έργο “Punk Ballerina” και τον Michael Clark στη Βρετανία με το έργο “I Am Curious, Orange” (1988), μέχρι τους ίδιους τους πανκ χορούς, όπως το pogoing και το slamming, το πανκ έχει αφήσει το αποτύπωμά του και στη χορογραφική σκέψη. Στην παράσταση Amnesiac – Memory for the Future, ωστόσο, δεν μας ενδιαφέρει η αναπαράσταση αυτής της ιστορίας ούτε η μελέτη των πανκ χορών. Αυτό που μας απασχολεί είναι το εν δυνάμει του πανκ. Στην εποχή του ατομικισμού που ζούμε, η ανάγκη για το συλλογικό παραμένει διαρκής. Τα τελευταία χρόνια, βασικό ζητούμενο της καλλιτεχνικής μου έρευνας είναι η αναζήτηση διαφορετικών δυνατοτήτων συνύπαρξης. Μπορεί ο χορός να προσφέρει πρακτικές και συνθήκες που καλλιεργούν ή επινοούν νέους τρόπους συλλογικής ύπαρξης; Γι’ αυτό επιλέγουμε να επιστρέψουμε στις απαρχές του πανκ, στην Αγγλία του 1976.
Μέσα σε μια περίοδο βαθιών κοινωνικών και πολιτικών μετασχηματισμών γεννήθηκαν οι Clash, ένα συγκρότημα που θεωρήθηκε η «πολιτική συνείδηση του πανκ». Τα χρόνια που ακολούθησαν, η Βρετανία οδεύει προς τον θατσερισμό και την εδραίωση του νεοφιλελευθερισμού, ενώ ζητήματα όπως η ανεργία, η κοινωνική ανισότητα, η άνοδος του εθνικισμού και η βία διαμορφώνουν το πολιτικό τοπίο της εποχής. Χαρακτηριστική είναι η δήλωσή τους το 1976 στην NME: We are anti-fascist, we are anti-violence, we are anti-racist and we’re pro-creative“. Μέσα από τη μουσική, τους στίχους και τη στάση τους, οι Clash παρακινούσαν σε δράση και σκέψη, δίνοντας φωνή σε μια γενιά που αναζητούσε εναλλακτικές απέναντι στην αίσθηση ότι «δεν υπάρχει άλλη επιλογή». Ξεπερνούσαν τη λογική του No Future και έστρεφαν το βλέμμα προς την ιδέα ότι The Future Is Unwritten. Στο χορογραφικό έργο Amnesiac – Memory for the Future δεν επιχειρούμε να «μεταφράσουμε» τους Clash. Το ερώτημα που μας απασχολεί είναι τι μπορούμε να αντλήσουμε από αυτούς σήμερα. Όχι από νοσταλγία, αλλά ως αφορμή να ξανασκεφτούμε πώς διαμορφώνεται, πώς βιώνεται και πώς τελειώνει το συλλογικό.
Στο έργο μιλάτε για μια «ανασκαφή ανάμεσα στα φαντάσματα του πανκ». Τι είναι αυτό που αισθάνεστε ότι ξεχάστηκε από εκείνη την εποχή και έχει επείγουσα σημασία σήμερα;
Στη διαδικασία δημιουργίας της παράστασης προσεγγίζουμε το πανκ μέσα από διαφορετικές οδούς: επανεπίσκεψη, οικειοποίηση και μετασχηματισμό. Εξερευνούμε τους πανκ χορούς, την ωμή ενέργεια, το ρίσκο, την ελευθερία, αλλά και διαφορετικές οπτικές, εκείνες των Clash και του κοινού τους. Καθώς ενεργοποιούμε αυτές τις διαδικασίες, χορεύουμε ανάμεσα στα φαντάσματα του πανκ. Μοιάζει να ευθυγραμμιζόμαστε με τη θεώρηση της Στοιχειολογίας (Hauntology) του Mark Fisher, σύμφωνα με την οποία το παρόν είναι στοιχειωμένο από ανακυκλωμένα παρελθόντα και χαμένα μέλλοντα. Η πρόθεσή μας, όμως, δεν είναι να παράγουμε νοσταλγία ούτε να αναπαραστήσουμε το παρελθόν. Αναζητούμε τις δυνατότητες που εξακολουθεί να εμπεριέχει το πανκ. Υπό αυτή την έννοια, το πανκ γίνεται το στοιχείο που εισάγουμε στον συνολικό μηχανισμό της παράστασης, στη συνομιλία ανάμεσα στον χορό, τη ζωντανή μουσική της Θάλειας Ιωαννίδου και το live video της Ερατώς Τζαβάρα. Μέσα από αυτή τη συνάντηση δοκιμάζουμε κάτι που καμία μας δεν έζησε, επιχειρώντας να φανταστούμε κάτι που δεν γνωρίζουμε ακόμη: έναν διαφορετικό τρόπο να σκεφτούμε το μέλλον. Αν, όπως λέει ο Fisher, έχουμε κολλήσει πολιτισμικά, πολιτικά και οικονομικά, είναι επειδή έχει παρακμάσει η ικανότητά μας να φανταζόμαστε εναλλακτικές λύσεις και διαφορετικούς κόσμους. Αν το παρόν δεν είναι ο καλύτερος δυνατός κόσμος, τότε η αδυναμία να φανταστούμε κάτι καλύτερο αποτελεί μια μορφή πολιτικής εξάντλησης. Τι χρειάζεται, λοιπόν, να θυμηθούμε και τι να ξεχάσουμε ώστε να μπορέσουμε να φανταστούμε ξανά ένα μέλλον που δεν είναι προδιαγεγραμμένο; Ίσως εκεί βρίσκεται ακόμη η πιο πολύτιμη κληρονομιά του πανκ.
Οι The Clash υπήρξαν κάτι περισσότερο από ένα μουσικό συγκρότημα· υπήρξαν μια πολιτική και κοινωνική στάση. Σας ενδιαφέρει το πανκ κυρίως ως αισθητική, ως ιδεολογία ή ως τρόπος ύπαρξης;
Από το πανκ κίνημα μάς ενδιαφέρει λιγότερο η συγκρουσιακή αισθητική του και περισσότερο η φιλοσοφία του. Θεωρούμε ότι, παρότι συχνά παρεξηγημένο, το πανκ αξίζει να μελετηθεί ως πολιτική πράξη, ως μορφή αντίστασης και ανυπακοής, ως ένας τρόπος ύπαρξης στον κόσμο. Οι Clash αποτελούν για εμάς ένα ιδιαίτερο παράδειγμα αυτής της στάσης. Μιλούσαν για την επείγουσα ανάγκη του πολιτικού αγώνα, ασκούσαν κριτική στον ρατσισμό, τον μιλιταρισμό και τον καπιταλισμό, μεταδίδοντας ένα πνεύμα αντίστασης, διαφωνίας και ακτιβισμού. Ξεπέρασαν, όμως, την απλή καταγραφή των προβλημάτων, καθώς σταδιακά άρχισαν να σκιαγραφούν, έστω και διστακτικά, την προοπτική μιας εναλλακτικής. Καθ’ όλη τη διάρκεια της πορείας τους συνέχισαν να εξελίσσονται και να πειραματίζονται, τόσο μουσικά όσο και πολιτικά, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση της πολιτικής συνείδησης της γενιάς τους αλλά και των επόμενων. Όπως χαρακτηριστικά δήλωσε ο Chuck D των Public Enemy: «Μας έμαθαν να παλεύουμε για όσα έχουν πραγματικά σημασία και να το κάνουμε όσο πιο δυνατά γίνεται». Η επιρροή των Clash αποδεικνύει ότι η μουσική μπορεί να λειτουργήσει ως μια ζωτική γέφυρα: να κινητοποιήσει το κοινό, να μεταδώσει ιδέες και να εμπνεύσει δράση. Μπορεί άραγε η τέχνη του χορού να αναπτύξει μια αντίστοιχη δυναμική;
Το πανκ υπερασπιζόταν την αυθεντικότητα, την αντίσταση και την ελευθερία της έκφρασης. Είχε να κάνει με την εξουσία, την ορατότητα και την άρνηση. Πάνω απ’ όλα, όμως, είχε να κάνει με την αίσθηση του επείγοντος. Ήταν ένα κάλεσμα να νοιάζεσαι για κάτι, να παλεύεις για κάτι, να μην ζητάς άδεια για να ζήσεις, να δημιουργήσεις ή να αντισταθείς.
Παράλληλα, βασίστηκε στην αυτονομία του DIY (Do It Yourself). Ο καθένας μπορούσε να δημιουργήσει χωρίς να περιμένει έγκριση από θεσμούς ή ειδικούς. Το πανκ άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο μπορούσε να παραχθεί η μουσική, να εμφανιστούν τα σώματα και να ακουστούν φωνές που μέχρι τότε βρίσκονταν στο περιθώριο. Σήμερα, σε μια εποχή όπου ακόμη και η αντίσταση αφομοιώνεται γρήγορα και μετατρέπεται σε περιεχόμενο, αναρωτιέμαι αν ένα σύγχρονο πανκ θα μιλούσε λιγότερο για το Do It Yourself και περισσότερο για το Do It Together. Για τη συνεργασία, την ανταλλαγή γνώσης και τη δημιουργία κοινότητας. Ίσως ένα σύγχρονο πανκ να αρνιόταν τη διαρκή βελτιστοποίηση, την πρόβλεψη και την ανάγκη να μετατρέπονται τα πάντα σε περιεχόμενο. Ίσως να εμφανιζόταν ως μια εύθραυστη αλλά ενεργή μορφή συλλογικότητας. Ο χορός είναι, για μένα, μια τέτοια συνθήκη.
Υπάρχει μια φράση στο κείμενο της παράστασης που λέει: «Προσπαθείς ξανά, δεν επαναλαμβάνεις». Θεωρείτε ότι η επανεφεύρεση είναι σήμερα μια πολιτική πράξη;
Αναφέρομαι στον χορό ως δυνατότητα πολιτικής πράξης, στα κινήματα που εμφανίζονται και σβήνουν, στην επιμονή ως αντίσταση στη ματαίωση, στο ξανά όχι ως επανάληψη αλλά ως επινόηση κάθε φορά εκ νέου. Θα απαντήσω μέσα από τα λόγια του André Lepecki: «Δεν ξέρουμε, τουλάχιστον όχι ακόμη, πώς να κινηθούμε πολιτικά», γράφει η Hannah Arendt. Το «όχι ακόμη» δεν τελειώνει ποτέ, σαν να περιμένουμε ότι μια μέρα θα γνωρίζουμε τη σωστή απάντηση ή τον κατάλληλο τρόπο να κινηθούμε πολιτικά. Η πολιτική δράση βασίζεται στην ανάγκη να υπενθυμίζουμε διαρκώς ότι ό,τι κι αν καταφέρνει να φέρει στον κόσμο θα είναι πάντοτε προσωρινό και ατελές. Γι’ αυτό χρειάζεται να ξαναρχίζουμε, να επιμένουμε, να ανταποκρινόμαστε ξανά και ξανά στην επείγουσα πρόκληση που θέτει αυτό το ατελείωτο «όχι ακόμη». Όχι ακόμη. Ξανά και ξανά. – André Lepecki
Πέρα από τη μουσική αναφορά, υπήρξαν εικόνες, αρχεία ή προσωπικές μνήμες από την εποχή του πανκ που λειτούργησαν ως υλικό έμπνευσης κατά τη διάρκεια της δημιουργίας;
Δουλέψαμε πάνω σε φωτογραφίες των The Clash μέσα από διαφορετικές διαδικασίες: οικειοποίηση, κατοίκηση, ενεργοποίηση και μετασχηματισμό. Επιλέξαμε δύο βασικές κατηγορίες εικόνων. Από τη μία, φωτογραφίες-ντοκουμέντα από ζωντανές εμφανίσεις, στιγμές που συλλαμβάνουν, λιγότερο ή περισσότερο, την εκρηκτική σκηνική παρουσία του συγκροτήματος και τη σχέση του με το κοινό. Από την άλλη, φωτογραφίες της «αγοράς»: εξώφυλλα δίσκων, φωτογραφίσεις για μέσα ενημέρωσης και εικόνες προώθησης που αποκαλύπτουν κάτι για τον τρόπο με τον οποίο οι ίδιοι οι Clash διαμόρφωσαν ή διαχειρίστηκαν τη δημόσια εικόνα τους, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο αυτή η εικόνα επιλέχθηκε να κυκλοφορήσει και να καταναλωθεί.
Το πανκ κουβαλά μια ωμή σωματικότητα, μια ακατέργαστη ενέργεια. Πώς μεταφράζεται αυτό κινησιολογικά στα σώματα των χορευτών;
Στην παράσταση, βασική συνθήκη είναι ο ομαδικός χορός. Χωρίς να αρνούμαστε τις γνώσεις και τα εργαλεία μας, επιτρέπουμε να εμφανίζονται και οι πιο ωμές, ακατέργαστες κινήσεις. Εκείνες που γεννιούνται μέσα από την ανατροφοδότηση της ενέργειας, της μουσικής και της σχέσης με τα άλλα σώματα. Είμαστε ακόμη εδώ; Έχουν τα σώματά μας ξεχάσει πώς να επαναστατούν; Ο Mark Fisher περιγράφει την εποχή μας ως μια κοινωνία που βρίσκεται στο όριο της ψηφιακής αφαίρεσης, όπου τα πάντα μετατρέπονται σε εικόνα και πληροφορία. Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, ο χορός μπορεί να λειτουργήσει ως μια μορφή αντίστασης στην ψηφιακή διαμεσολάβηση, ως μια επιμονή στην παρουσία και στη φυσική συνύπαρξη. Μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα ο αυτοσχεδιασμός ως μορφή σωματικής αυτονομίας σε δράση. Μια διαδικασία όπου το άτομο και η ομάδα συνδιαμορφώνουν χώρο και χρόνο, όπου τα σώματα δοκιμάζουν τους δικούς τους νόμους κίνησης απέναντι στην πειθαρχία και την επιτήρηση. Αναρωτιόμαστε αν μέσα από αυτή τη διαδικασία μπορούν να αναδυθούν νέες μορφές σχέσης και συλλογικότητας.
Παράλληλα, ο πανκ χορός των συγκρούσεων μάς απασχολεί ως μεταφορά για την κοινωνική σύγκρουση και ως πιθανή μορφή συλλογικής απελευθέρωσης απέναντι στην απάθεια και την αδράνεια. Μπορεί η απώλεια ελέγχου του σώματος μέσα στη συλλογική κίνηση να μας υπενθυμίσει ότι υπάρχει ακόμη μια μορφή ζωής που δεν έχει πλήρως πειθαρχηθεί; Μπορούν οι «αποτυχημένες» κινήσεις να λειτουργήσουν ως κριτική στη λογική της διαρκούς παραγωγικότητας και βελτιστοποίησης; Το πανκ προκάλεσε ρήξεις αρνούμενο τη δεξιοτεχνία και προκρίνοντας την παρουσία έναντι της ικανότητας. Εξέθεσε την ευαλωτότητα, τον θυμό και την άρνηση. Δεν ζήτησε άδεια για να εμφανιστεί. Εμφανίστηκε. Με αυτή την έννοια, το πανκ υπήρξε βαθιά χορογραφικό. Όχι μεταφορικά, αλλά κυριολεκτικά. Αναδιοργάνωσε τα σώματα στον χώρο. Τα πλήθη κινούνταν διαφορετικά, καταλάμβαναν τον χώρο διαφορετικά και δημιουργούσαν νέες μορφές συλλογικού ρυθμού. Ίσως γι’ αυτό ο χορός παραμένει για εμάς μια εφήμερη αλλά ουσιαστική μορφή κοινότητας. Έναν χώρο όπου μπορεί κανείς να δοκιμάσει, έστω προσωρινά, διαφορετικούς τρόπους συνύπαρξης.
Υπάρχουν στιγμές αμφιβολίας ή φόβου μέσα στη δημιουργική διαδικασία; Και πώς τις διαχειρίζεστε;
Ναι, πάντα. Όταν συμβαίνει σε εμένα, προσπαθώ να παραμείνω ψύχραιμη και να μην το μεταδώσω στην ομάδα. Επιστρέφω σπίτι, διαβάζω τις πρώτες σελίδες που έγραψα για το έργο και συνεχίζω να διαβάζω, αναζητώντας κάτι που ίσως μου διέφυγε και μπορεί να ανοίξει την πόρτα που χρειαζόμαστε εκείνη τη στιγμή. Όταν η αμφιβολία προέρχεται από τους περφόρμερ, δεν μπορώ να κάνω πολλά γι’ αυτήν. Θεωρώ, όμως, ότι η αμφιβολία είναι πρωταρχικό μέρος αυτής της εργασίας. Χρειάζεται να μπορεί κανείς να βουτήξει σε αυτό που κάνει, ακόμη κι όταν δεν είναι βέβαιος. Αν πρόκειται για φόβο, τότε μπορώ να βοηθήσω πιο πρακτικά μέσα από την πρόβα, τη συζήτηση ή, αν χρειαστεί, κάνοντας αλλαγές. Δεν θέλω το σώμα να υποφέρει και η αίσθηση της ασφάλειας μέσα στην ομάδα είναι πολύ σημαντική. Ταυτόχρονα, όμως, χρειάζεται να πάρεις και ρίσκα. Αν δεν πάρεις ρίσκα, πώς θα αποφύγεις τη στασιμότητα;
Τι είναι αυτό που εξακολουθεί να σας συγκινεί βαθύτερα στην τέχνη του χορού, μετά από τόσα χρόνια δημιουργίας;
Το κινούμενο σώμα. Οι συλλογικές διαπραγματεύσεις που γεννιούνται μέσα από τον αυτοσχεδιασμό. Η εμβύθιση των περφόρμερ σε αυτό που μελετούν. Η ενσώματη αντίληψη και σκέψη και ο τρόπος με τον οποίο κάποιες φορές μοιάζει να κινείται ανάμεσα στα σώματα. Συγκινούμαι όταν νιώθω μια παράσταση σωματικά και όταν αυτή συνεχίζει να κινητοποιεί τη σκέψη μου για μέρες μετά το τέλος της.
Υπήρξε κάποιος δάσκαλος, καλλιτέχνης ή έργο που σας διαμόρφωσε ουσιαστικά ως χορογράφο;
Χαρακτηριστικό της δουλειάς μου είναι η αφοσίωση στην έρευνα και τον πειραματισμό. Για κάθε έργο διαμορφώνω διαφορετικές πρακτικές και εργαλεία, τα οποία έρχονται σε διάλογο με τη μελέτη που έχω κάνει σε θεωρητικά πεδία, όπως η φιλοσοφία, η θεωρία των παραστατικών τεχνών και οι φυσικές επιστήμες, ανάλογα με τη θεματική κάθε έργου. Αυτή η προσέγγιση δεν παράγει μια ενιαία καλλιτεχνική «γραφή» ή μια σταθερή χορογραφική γλώσσα. Άλλωστε, δεν με αφορά να αποτυπώσω μια προσωπική ταυτότητα. Πιστεύω ότι η δημιουργία είναι, με πολλούς τρόπους, πάντοτε συλλογική και στη δουλειά μου το σημαντικότερο στοιχείο είναι η συνεργασία και η συνδημιουργία.
Η καλλιτεχνική έρευνα σπάνια περιορίζεται σε μία μόνο παράσταση. Συνήθως εκτείνεται σε περισσότερα έργα και έτσι, κοιτάζοντας την πορεία μου, διακρίνω διαφορετικές περιόδους. Υπήρξε μια περίοδος όπου με απασχόλησε η σχέση χορογραφίας και φιλοσοφίας, κυρίως της δυτικής φιλοσοφίας του 20ού αιώνα. Αργότερα στράφηκα στη σχέση χορογραφίας και περιβάλλοντος, μέσα από πεδία όπως ο Νέος Υλισμός, η Οντολογική Στροφή και ο Μεταανθρωπισμός. Στην τρέχουσα περίοδο επιστρέφω στο παρελθόν, θέτοντας πολιτικά και κοινωνικά ερωτήματα γύρω από τον ρόλο του καλλιτέχνη και της τέχνης σε διαφορετικές ιστορικές στιγμές, όπως συμβαίνει στα έργα no matter how quiet, οικειοποιήσεις και Amnesiac – Memory for the Future.
Για μένα, η αλλαγή αποτελεί στόχο. Προκύπτει από την ανάγκη για εξέλιξη αλλά και από την περιέργεια να στραφώ προς ό,τι δεν γνωρίζω ακόμη και να το μελετήσω. Φυσικά, ως άτομο κουβαλώ πάντοτε τη δική μου αισθητική, όσο κι αν προσπαθώ να αντιστέκομαι στη συνήθεια και στο οικείο, όσο κι αν επιδιώκω να μετακινούμαι διαρκώς έξω από τη ζώνη άνεσής μου. Σίγουρα έχω επηρεαστεί, με τρόπους που δεν μπορώ πάντοτε να εντοπίσω με ακρίβεια, από χορογράφους των οποίων εκτιμώ βαθιά το έργο. Πρόκειται για επιρροές που επίσης αλλάζουν με τα χρόνια. Ανάμεσά τους είναι οι Pina Bausch, Alain Platel, William Forsythe, Jonathan Burrows, Xavier Le Roy, Michael Klien, Mårten Spångberg, Marlene Monteiro Freitas και Κατερίνα Ανδρέου.
Υπάρχει κάτι που ο χορός σας έχει διδάξει για τη ζωή έξω από τη σκηνή;
Η κίνηση είναι ζωή και η ζωή είναι κίνηση. Θα μπορούσαμε να αντιληφθούμε την ίδια τη ζωή ως έναν χορό στον οποίο συμμετέχουμε. Ίσως, όμως, το πιο πολύτιμο που μου έχει διδάξει ο χορός είναι ότι μας δίνει πρόσβαση σε έναν διαφορετικό τρόπο αντίληψης και σκέψης, που περνά μέσα από το σώμα και λειτουργεί μαζί με αυτό. Και αυτή η ενσώματη γνώση ανοίγει πολλαπλές δυνατότητες για το πώς μπορούμε να υπάρχουμε στον κόσμο.
