Η Ραφίκα Σαουίς είναι μια δημιουργός, ηθοποιός και σκηνοθέτρια με «πρώτες ύλες» στην καλλιτεχνική της πρακτική το θέατρο, τα πολυμέσα, την περφόρμανς, για να μιλήσει για όλα τα επείγοντα κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα. Το φύλο, η μνήμη και το τραύμα είναι τα πεδία της εξερεύνησής της με παρουσία στο εξωτερικό έχοντας στο ενεργητικό της συνεργασίες με αναγνωρισμένους οργανισμούς κι έχοντας παρουσιάσει έργα της σε Όσλο, Βερολίνο και Νέα Υόρκη.
Η παράστασή της «Αγαμέμνων: ο κύκλος του αίματος» έκανε πρεμιέρα στο θέατρο La MaMa της Νέας Υόρκης ενώ τώρα μπορούμε να τη βιώσουμε στο Θέατρο Ακροπόλ, κι έπειτα θα συνεχίσει την ευρωπαϊκή της περιοδεία. Πρόκειται για μία νέα ανάγνωση της ομώνυμης τραγωδίας του Αισχύλου, η οποία σύμφωνα με τα λόγια της ίδιας της δημιουργού: «Ενσωματώνει τη γλώσσα του Αισχύλου, ποιήματα του Γιάννη Ρίτσου, και πρωτότυπους μονόλογους, δημιουργώντας μια σύνθεση που προσεγγίζει το διαχρονικό με σύγχρονη ευαισθησία. Στόχος μου είναι να δούμε, να νιώσουμε και να αναρωτηθούμε: Ποια ευθύνη έχουμε για τους κύκλους αίματος που αναπαράγονται στην ιστορία μας; Και πώς μπορούμε να διαρρήξουμε αυτή την αλυσίδα;»
Η Ραφίκα Σαουίς μιλάει στο ελc για τον «δικό της» Αγαμέμνονα, ποια η θέση του στην κοινωνία το 2025 και το ξεχωριστό χορικό που έχει η παράσταση «Αγαμέμνων: ο κύκλος του αίματος» με ήχους από πραγματικές φωνές όπως υπάρχουν σε εμπόλεμες ζώνες στον Λίβανο και στην Ουκρανία:
Ποιος είναι ο «δικός σου» Αγαμέμνων και ποια η θέση του στην κοινωνία το 2025;
Ο «δικός μου» Αγαμέμνων είναι μια φιγούρα που ενσαρκώνει την παθολογία της εξουσίας και τις συνέπειες της βίας. Το 2025, ο Αγαμέμνων δεν είναι απλώς ένας βασιλιάς, αλλά ένα σύμβολο της πολιτικής διαφθοράς και της ηθικής αποσύνθεσης που παρατηρείται στη σύγχρονη κοινωνία. Η θέση του στη σημερινή κοινωνία είναι ενδιαφέρουσα: αντιπροσωπεύει τη μάχη για την εξουσία και την ανικανότητα των ηγετών να αναλάβουν ευθύνες για τις πράξεις τους. Αυτός ο Αγαμέμνων είναι παρών σε κάθε πολιτική σκηνή, όπου οι αποφάσεις του θίγουν τους αθώους και αναπαράγουν τον κύκλο της βίας ώστε να χρησιμοποιείται ο πόλεμος ως μηχανή κέρδους.
Μίλησε μου για την προσέγγιση του “cinematic theatre” στο έργο;
Η προσέγγιση του “cinematic theatre” ενσωματώνει στοιχεία του κινηματογράφου στη θεατρική αφήγηση, δημιουργώντας μια αίσθηση άμεσης έντασης και ψυχολογικού βάθους. Χρησιμοποιούμε υλικό ντοκιμαντέρ και βίντεο projections για να συνδέσουμε το αρχαίο δράμα με τη σύγχρονη πραγματικότητα όπως εκτυλίσσεται στις εστίες πολέμων σήμερα. Αυτή η τεχνική μας επιτρέπει να εξερευνήσουμε τη ρευστότητα της μνήμης και του χρόνου, δημιουργώντας ένα περιβάλλον όπου οι θεατές μπορούν να νιώσουν την επείγουσα ανάγκη για έναν διάλογο γύρω από τα θέματα της βίας και της δικαιοσύνης.
Μίλησέ μου για το ξεχωριστό χορικό που έχει η παράσταση «Αγαμέμνων: ο κύκλος του αίματος».
Ο χορός στην παράσταση είναι οι βιντεοπροβολές όπως και ο ήχος που αποτυπώνει τις πραγματικές φωνές όπως υπάρχουν σε καταυλισμούς προσφύγων και εμπόλεμες ζώνες στον Λίβανο και στην Ουκρανία – όταν ηχογράφησε τα περιβάλλοντα ο Μανώλης Μανουσάκης και δάνεισε το υλικό αυτό στο έργο. Η Κλυταιμνήστρα ενσωματώνει τις φωνές των γυναικών που έχουν υποφέρει από τη βία και την αδικία. Το βίντεο λειτουργεί ως καθρέφτης της κοινωνίας.
Ποια είναι τα κύρια στοιχεία που θες να τονίσεις από τη σύγχρονη πολιτική σκηνή ενός δυτικού κράτους και πώς ο Αισχύλος γίνεται η έμπνευσή σου – η βάση σου;
Τα κύρια στοιχεία που θέλω να τονίσω περιλαμβάνουν την αυξανόμενη πολιτική ανισότητα, τη δομική βία και την αποξένωση των ανθρώπων από τις αποφάσεις που επηρεάζουν τις ζωές τους. Ο Αισχύλος όπως και όλοι οι ταφικοί χρησιμοποιούσαν την τραγωδία ως πράξη δημοκρατίας μιλώντας για τα φλέγοντα θέματα. Εδώ στο έργο αυτό χρησιμοποιώ την ίδια βάση και δομή του Αισχύλου, μιλώντας για τον πόλεμο σήμερα. Ο Αισχύλος έγραψε την Ορέστεια επιστρέφοντας από τον πόλεμο και εξερευνά τις συνέπειες της βίας και της εξουσίας. Πρέπει να αναγνωρίσουμε την ύπαρξη της κυκλικότητας, η οποία είναι κρίσιμη για τη σύγχρονη πολιτική συνείδηση.
Μοιράσου μαζί μας την εμπειρία σου από τις παραστάσεις στο εξωτερικό και μια στιγμή που κρατάς και ξεχωρίζει στη μνήμη σου. Αισθάνεσαι ότι αξίζει όλη αυτή η διαδρομή;
Η εμπειρία μου από παραστάσεις στο εξωτερικό έχει υπάρξει αποκαλυπτική. Μια στιγμή που ξεχωρίζει είναι όταν παρακολούθησα τις αντιδράσεις του κοινού σε μια παράσταση στο La MaMa. Η έντονη αλληλεπίδραση και η συγκίνηση που έβλεπα στα πρόσωπα των θεατών με έκανε να συνειδητοποιήσω τη δύναμη του θεάτρου που ενώνει ανθρώπους μέσω κοινών εμπειριών, ειδικά μετά τις εκλογές σε μια πολιτεία που αντέδρασε τόσο πολύ στο αποτέλεσμα. Αυτή η σύνδεση με το κοινό είναι το μεγαλύτερο δώρο.
Όσον αφορά στο αν αξίζει η διαδρομή, αυτό έχει να κάνει με την αναζήτηση μιας υστεροφημίας που δεν ανταποκρίνεται νομίζω όταν είσαι εργαζόμενος και επιτελείς τη δουλειά σου. Είμαστε εργαζόμενοι στον τομέα της τέχνης. Επικοινωνούμε τα πράγματα μέσα από το πρίσμα που καταλαβαίνει ο καθένας μας και ανοίγουμε πόρτες σε κόσμους φανταστικούς ή δημιουργούμε διαλόγους. Πότε πετυχαίνουμε, πότε αποτυγχάνουμε αλλά είναι μια συνεχόμενη πορεία δοκιμής και λάθους και εργασιακής ανάπτυξης.
Πώς ανταποκρίνεται το ξένο κοινό;
Λόγω της παγκοσμιοποίησης υπάρχει συλλογική αντίληψη σε ό,τι αφορά στη θεματολογία του πολέμου, ωστόσο κάθε κοινωνία αντιλαμβάνεται κάθε παράσταση με τη δική της κουλτούρα αλλά και πάλι όλα είναι ετερόκλητα και πολυδιάστατα. Πάντως τις δυο εβδομάδες που παίξαμε στη Νέα Υόρκη, οι θεατές φαίνεται να συνδέονται με τις θεματικές του έργου, αναγνωρίζοντας τις αναλογίες με τη δική τους κοινωνία και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν. Η αντίληψη του πόνου και της αδικίας γίνεται παγκόσμια και αυτό δημιουργεί έναν διάλογο που ξεπερνά τα πολιτισμικά σύνορα. Νομίζω ότι και η πραγματικότητα είναι πια οριακή και ξεπερνά τον άνθρωπο – εγκλωβιζόμαστε.
Σε ποιο σημείο εξωστρέφειας θεωρείς βρίσκεται το ελληνικό θέατρο; Υπάρχουν και άλλα μελλοντικά σχέδια προς αυτή την κατεύθυνση;
Το ελληνικό θέατρο βρίσκεται σε μια φάση που έχει διεθνή αναγνώριση. Έχουμε εξαιρετικούς δημιουργούς και ερμηνευτές σε κάθε τομέα. Η εξωστρέφεια είναι σημαντική, καθώς οι Έλληνες καλλιτέχνες αρχίζουν να εξερευνούν νέες συνεργασίες και να προβάλουν τις δουλειές τους στο εξωτερικό.
Μέσα από τη δημιουργική σου πορεία, εξερευνώντας τα ζητήματα της μνήμης, του τραύματος, του φύλου και της μετα-αποικιοκρατίας, ποια είναι η θέση σου ως δημιουργός; Και πώς προσπαθείς να την επικοινωνήσεις με το κοινό;
Ως δημιουργός, η θέση μου είναι να μιλώ μέσα από την καταγραφή και την πραγματικότητα των ανθρώπινων εμπειριών που διαμορφώνουν την ιστορία αλλιώς. Επίσης να αναδεικνύω τις φωνές που συχνά παραμένουν στις σκιές. Χρησιμοποιώ εργαλεία όπως η δραματουργία, η κινηματογραφική αισθητική και η προσωπική μαρτυρία για να επικοινωνήσω με το κοινό. Μέσω της τέχνης, επιδιώκω να προκαλέσω σκέψη και συναισθηματική σύνδεση, δημιουργώντας έναν ασφαλή χώρο για τη συζήτηση δύσκολων θεμάτων. Μιλώντας για το συλλογικό τραύμα…
