«Μην νυχτωθείς εις την Παλαιόχωρα γιατί θα ακούσεις περίεργους ήχους θα δεις καλπασμούς επάνω στα τείχη της, θα δεις σκιές να περνούνε, θα ακούσεις ήχους, θα ακούσεις στρατιώτες, θα ακούσεις κραυγές μέσα στη νύχτα, θα ακούσεις νήπια να κλαίνε», λέει ο θρύλος του «ξενολαού», για την παλιά πρωτεύουσα των Κυθήρων που λεηλατήθηκε από τον Μπαρμπαρόσα (1538). Αυτή την “ghost town”, από την οποία προέρχονται οι περισσότεροι κυθηραϊκοί θρύλοι, τιμάει με το έργο της η Ελίζα Σόρογκα με τη μοναδική immersive ηχητική παράσταση στο απόλυτο σκοτάδι με τίτλο «Πρόσεξε μην νυχτωθείς εις την Παλαιόχωρα: μια κυθηραϊκή εμπειρία».
«Πρώτα ο τόπος, τα υπόλοιπα έπονται», μοιράζεται στο ελc η καλλιτέχνις παραστατικών τεχνών και σκηνοθέτις που έχει αφιερώσει το έργο της στην τοπο-ειδική προσέγγιση με τον τόπο να είναι ο λόγος της αφετηρίας. Έτσι στα χνάρια όλων όσων ενέπνευσε ο Μπαραμπαρόσα στον τόπο των Κυθήρων, στους θρύλους και τους μύθους ξωτικών και δαιμόνων στα λαγκάδια του νησιού ξεκίνησε το ηχητικό ταξίδι της η Ελίζα Σόρογκα σε μορφή podcast κι εξελίσσοντας την έρευνά της, έφτασε στη δημιουργία του έργου «Πρόσεξε μην νυχτωθείς εις την Παλαιόχωρα: μια κυθηραϊκή εμπειρία». «Ένα έργο “από τα Κύθηρα” όχι “στα Κύθηρα”». Μετά την επιτυχημένη πορεία του τον Μάιο στην Αθήνα και τον Αύγουστο στα Κύθηρα, το έργο επιστρέφει ξανά στην Αθήνα, για λίγες παραστάσεις στο θέατρο Άβατον.
Όσοι θελήσουν να ζήσουν την «κυθηραϊκή εμπειρία», στην είσοδο θα τους περιμένουν ατομικά ακουστικά κλειστού τύπου και μάσκες ύπνου. Με τα μάτια κλειστά η αφήγηση ξεδιπλώνεται σαν τελετουργία με τρισδιάστατα ηχοτοπία. Η Ελίζα Σόρογκα προτείνει έναν νέο τρόπο να αφηγούμαστε ιστορίες, να ακούμε τους τόπους και να θυμόμαστε όσους πέρασαν και άφησαν το αποτύπωμά τους. Αξιοποίησε τις δυνατότητες της τεχνολογίας τρισδιάστατης ηχογράφησης (binaural recording) με τις ηχογραφήσεις να πλαισιώνονται από πρωτότυπα ηχοτοπία που καταγράφηκαν στον τόπο των Κυθήρων και συνθέσεις του διεθνούς φήμης ηχητικού καλλιτέχνη και συνθέτη ηλεκτρονικής μουσικής Jeph Vanger. Το έργο της είναι η ίδια η κυθηραϊκή εμπειρία, διασώζοντας τις φωνές ενός τόπου, διαφυλάσσοντας τις ιστορίες του κι ανοίγοντας τις ερμηνείες τους σε εμάς. Μας καλεί να τις ακούσουμε και να τις αισθανθούμε αφουγκραζόμενοι μια άλλη μορφή ιστορικής «αλήθειας», αυτής που προέρχεται από τη φωνή των ανθρώπων κι ας μιλούν για θρύλους.
Η σκηνοθέτιδα Ελίζα Σόρογκα μιλάει στο ελc για το ταξίδι της στον κόσμο των θρύλων του Τσιρίγου, τους ήχους που ξεχώρισε στον τόπο των Κυθήρων και την αξία της προφορικής παράδοσης:
«ΠΡΟΣΕΞΕ ΜΗΝ ΝΥΧΤΩΘΕΙΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΧΩΡΑ: ΜΙΑ ΚΥΘΗΡΑΪΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ»: Ξεκινάω πρώτα από τον τίτλο, ποια είναι η ιστορία ή το σκεπτικό από το οποίο προέκυψε.
Είχα πάει να επισκεφτώ την Ελένη Χάρου [φιλόλογο π. Επιμελήτρια Eνετικού Αρχείου, Ιστορικό και π. προϊσταμένη στο Τοπικό Αρχείο Κυθήρων] ώστε να ηχογραφήσω τους κυθηραϊκούς θρύλους που θυμόταν. Από εκείνη ξεκίνησαν όλα. Είχα μπει στην ιστοσελίδα της eleniharou.gr και ανακάλυψα ότι διατηρεί πλούσιο αρχείο από κυθηραϊκά θέματα κυρίως λαογραφικού και ιστορικού χαρακτήρα και εκεί ξεχώρισα τους θρύλους, τις δοξασίες και τις δεισιδαιμονίες που έχουν διασωθεί, με τη μέθοδο του «χαλασμένου τηλεφώνου» από στόμα σε στόμα και από γενιά σε γενιά. Στην επίσκεψή μου αφηγήθηκε τον θρύλο του «ξενολαού». [Το τάγμα των ξωτικών και των δαιμόνων που κάνουν παρέλαση τις νύχτες στα λαγκάδια των Κυθήρων κρατώντας τα πιο θορυβώδη όργανα. Φημολογείται πως δημιουργήθηκε από τον απόηχο που άφησε στο συλλογικό ασυνείδητο η επιδρομή του πειρατή Μπαρμπαρόσα. Πολλοί είχαν ακούσει τον «ξενολαό» να περνά τις νύχτες από την Παλαιόχωρα]. Εδώ μπορείτε να ακούσετε την αφήγησή της στο Spotify. Την ιστορία αυτή, της την είχε πει η γιαγιά η Τασία, τώρα 101 ετών, η γιαγιά του συζύγου μου του Ζαχαρία, ο οποίος είναι από τα Κύθηρα και γι’ αυτό πηγαίνω κι εγώ τα τελευταία χρόνια και έτσι ξεκίνησε το όλο εγχείρημα.
Η αφήγηση του θρύλου του «ξενολαού» από την Ελένη Χάρου τελειώνει ως εξής: «Θυμάμαι την θεία την Τασία πολλές φορές και μου έλεγε ότι της έλεγε η μητέρα της ότι ποτέ μην νυχτωθείς εις την Παλαιόχωρα. Μην νυχτωθείς εις την Παλαιόχωρα γιατί θα ακούσεις περίεργους ήχους θα δεις καλπασμούς επάνω στα τείχη της, θα δεις σκιές να περνούνε, θα ακούσεις ήχους, θα ακούσεις στρατιώτες, θα ακούσεις κραυγές μέσα στη νύχτα, θα ακούσεις νήπια να κλαίνε». Ένα μεγάλο μέρος των κυθηραϊκών θρύλων προέρχεται από την Παλαιόχωρα, την παλιά πρωτεύουσα του νησιού, που λεηλατήθηκε ολοσχερώς από τον Μπαρμπαρόσα το 1538 και έκτοτε δεν ξανακατοικήθηκε. Οπότε θεώρησα σκόπιμο να ονομάσω το έργο τιμώντας αυτή τη ghost town, την «Παλαιόχωρα του θρύλου».
Θυμάσαι την αρχή αυτής της σκέψης, το σημείο που πυροδότησε την απόφασή σου να ασχοληθείς με τους μύθους και τους θρύλους των Κυθήρων;
Πηγαίνω στα Κύθηρα τα τελευταία 9 χρόνια. Υπήρχε ένα έντονο συναίσθημα: ήθελα να δημιουργήσω ένα έργο εκεί. Όχι απλώς γυρίζοντας μια ταινία ή παρουσιάζοντας μια παράσταση εκεί, αλλά να συνομιλήσω με κάτι τόπο-ειδικό και βάση αυτού να γεννηθεί η ιδέα. Έχω αφιερώσει το έργο μου στην τοπο-ειδική προσέγγιση και αυτή είναι πάντα που με κινεί για να ξεκινήσω κάτι. Πρώτα ο τόπος, τα υπόλοιπα έπονται. Ήθελα να δημιουργήσω ένα έργο «από τα Κύθηρα» όχι «στα Κύθηρα». Με αφορμή μια ανοιχτή πρόσκληση που είχε το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια (SNFPHI) για τις Δημόσιες Ανθρωπιστικές Επιστήμες ξεκίνησα να μελετώ τη λαογραφία του νησιού μέσα από τα βιβλία του Ιωάννου Π. Κασιμάτη «Παλαιά και Σύγχρονη Κυθηραϊκή ζωή- Θρύλοι, παραδόσεις και χρονικά του Κυθηραϊκού λαού». Έπειτα συνομίλησα με την Ελένη Χάρου και το αρχείο της και «έπεσα πάνω» στα «Ανάραχα» έναν από τους πιο γνωστούς κυθηραϊκούς θρύλους και εκεί αναθάρρησα καθώς η πρώτη μου αίσθηση πως αυτό το θέμα είχε ενδιαφέρον προς εξερεύνηση, απέδιδε τους πρώτους της καρπούς. [τι είναι τα «Ανάραχα»: εάν δεις το ανάραχο κάποιου, δηλαδή δεις τον σωσία του, ενώ ξέρεις ότι βρίσκεται σε ένα μέρος και τον δεις κάπου αλλού, αυτό προμηνύει τον θάνατό του. Αλλά δεν πρέπει να το μάθει ο ίδιος ότι τον είδες, πρέπει να το πεις στην οικογένειά του για να του κάνουν κρυφά μνημόσυνο. Έτσι μόνο μπορεί να σωθεί]. Εδώ μπορείτε να ακούσετε την αφήγηση του θρύλου στο Spotify. Ήταν ο πρώτος θρύλος που διάβασα και μου κίνησε την περιέργεια. Τότε δεν ήξερα ακόμη αν υπάρχει αρκετό υλικό ώστε να μπορέσει να «σηκώσει» μια ολόκληρη παράσταση. Η πρότασή μου δεν πέρασε σε αυτήν την πρόσκληση αλλά η ιδέα είχε γεννηθεί και αυτό είχε σημασία. Έπειτα την εμπλούτισα αρκετά και την κατέθεσα στο Υπουργείο Πολιτισμού, στην ετήσια πρόσκληση για την Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά. Ήταν σαν να γράφω μεταπτυχιακή εργασία. Τόση δουλειά.
Θα σου ζητήσω να μου αποτυπώσεις τους ήχους που ξεχώρισες από τον τόπο των Κυθήρων και αποτελούν βασικά ηχοτοπία στην immersive ηχητική παράσταση.
Η πιο αξέχαστη εμπειρία ήταν όταν μαζί με τον Κωστή Κοντολέων, πρωταγωνιστή του έργου [γνώστη των Κυθηραϊκών θρύλων σε καλύτερο επίπεδο από κάθε άλλον παρότι είναι μόλις 25 χρονών(!), μουσικό, αγρότη, κτηνοτρόφο και υπερ-ταλέντο σε ό,τι καταπιάνεται] πήγαμε να ηχογραφήσουμε τις χήνες στο κοτέτσι του κάνοντας διάφορα τρικ για να εκμαιεύσουμε διάφορους ήχους. Μετά οι ηχογραφήσεις της κυριακάτικης Λειτουργίας στην εκκλησία, που τους ευχαριστώ που με άφησαν να ηχογραφήσω παρότι δεν ενδείκνυται, οι ηχογραφήσεις από το χαλασμένο γραμμόφωνο του Κωστή και οι ατέλειωτες ώρες που πειραματιστήκαμε δημιουργώντας ηχοτοπία για να συνοδεύσουν τον θρύλο του «ξενολαού». Τουφεκιές, παράφωνα μαντολίνα, βιολιά και λαούτα, κουδούνες προβάτων και άλλους αυτοσχέδιους ήχους. Οι ηχογραφήσεις έγιναν με μικρόφωνο binaural, χαρακτηριστικό καθώς πάνω του έχει δύο αυτιά(!), που έχει αναπτυχθεί ώστε να αναπαράγει τις συνθήκες της ανθρώπινης τρισδιάστατης ακοής.
Για τον θρύλο του «ξενολαού» έγινε ηχογράφηση στο σπήλαιο της Αγίας Σοφίας στον Κάλαμο (Κύθηρα) με 10 άτομα να περπατούν σαν παρέλαση και να χτυπούν διάφορα όργανα και αντικείμενα, φωνές και κραυγές, δημιουργώντας μια παράφωνη χορωδία. Έπειτα βάλαμε ασύρματα ηχεία μέσα στη σπηλιά σε διάφορα σημεία με κλάματα μωρών να ακούγονται για την αναπαράσταση του θρύλου «τα κούλουθρα» (για την περιγραφή του θρύλου). Μέσα στη σπηλιά, ήμασταν βαθιά γύρω στα 30 μέτρα και είχε απόλυτο σκοτάδι. Τεράστια σπηλιά. Ήταν χειμώνας. Φοβερή εμπειρία.
Μίλησέ μου και για το σκεπτικό της επιλογής σου στην «ΚΥΘΗΡΑΪΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ» μαζί με τις ηχογραφήσεις των πρωτότυπων ηχοτοπίων να μπουν και συνθέσεις του Jeph Vanger.
Με τον Jeph είμαστε φίλοι χρόνια και μοιραζόμαστε την αγάπη για την DUB CULTURE και των χαμηλών συχνοτήτων στα μπάσα, το οποίο στάθηκε και η αφορμή για να γνωριστούμε. Εξαρχής πίστευα πως τα πρωτότυπα ηχοτοπία δεν θα ήταν αρκετά για να πλαισιώσουν την αφήγηση των θρύλων και να δημιουργήσουν ένα πλήρες έργο. Χρειαζόταν πρωτότυπη μουσική για τη δημιουργία συναισθημάτων και ηχοχρωμάτων αλλά και για τις «γέφυρες» μέσα και ανάμεσα στις αφηγήσεις των θρύλων. Πριν καταθέσω την πρόταση μοιράστηκα την ιδέα μαζί του και του ζήτησα να συνεργαστούμε. Επειδή έχουμε νομίζω μια κοινή αντίληψη της πραγματικότητας αλλά και κοινές αφετηρίες μουσικών βιωμάτων, η συνεργασία πήγε πολύ ομαλά και αλληλοσυμπληρωνόμασταν κατά τη δημιουργική διαδικασία. Οι συνθέσεις του είναι αναπόσπαστο κομμάτι του έργου και απογειώνουν την εμπειρία.
Εσύ μας παρουσιάζεις μια ηχητική εγκατάσταση που εκτυλίσσεται στο απόλυτο σκοτάδι, με μάσκες ύπνου στα μάτια και ακουστικά στ’ αυτιά, «ζητώντας» την απόλυτη προσοχή χωρίς κανένα οπτικό περισπασμό. Αναρωτιέμαι αν αυτό είναι και θέση σου σε αυτή την εποχή που είμαστε προσκολλημένοι μπροστά σε οθόνες κινητών και των οδηγιών για digital detox.
Έτυχε – πέτυχε!
Απ’ όλη σου τη μέχρι τώρα έρευνα και τη μελέτη και την επαφή με την προφορική παράδοση ποιοι είναι οι συλλογισμοί της δικής σου σοφίας που έχεις αποκομίσει σε σχέση με την ανθρώπινη φύση μας και τις διαφορές τους στην ιστορία του χρόνου.
Για μένα, αυτή η έρευνα και η μελέτη της προφορικής παράδοσης έχει αξία γιατί κρύβει μυστικά για το πώς πραγματικά ζούσαν οι άνθρωποι σε παλαιότερες εποχές ή τι σκέφτονταν, τι τους τραβούσε το ενδιαφέρον, ή τι τους φόβιζε. Τι ιστορίες έλεγαν όταν δεν υπήρχε η τηλεόραση και το ρεύμα. Όταν έπεφτε το φως και ήταν σκοτάδι. Εάν ήθελες για παράδειγμα να πας από τον Ποταμό στο Λιβάδι (δύο από τα μεγαλύτερα χωριά των Κυθήρων), πήγαινες με το γαϊδούρι και περνούσες από διάφορα μέρη που εάν ήταν νύχτα και δεν είχε φως, δεν ήξερες τι άκουγες. Υπήρχε μια διαφορετική αντίληψη της πραγματικότητας. Ας δοκιμάζαμε να περπατήσουμε βράδυ σε κάποιο απόμακρο σημείο. Πάλι μια τρομακτική εμπειρία θα ήταν, απλώς κανείς πλέον δεν θα το κάνει. Προσωπικά πιστεύω πως μόνο μέσα από την ιστορία της τέχνης και την (προφορική) παράδοση μπορούμε να μάθουμε πώς πραγματικά ζούσαν οι άνθρωποι παλιά. Και θυμάμαι όταν ήμουν μικρή σιχαινόμουν το μάθημα της ιστορίας και ρωτούσα τον πατέρα μου: «ναι, ωραία όλα αυτά, αλλά τι συζητούσαν μεταξύ τους οι άνθρωποι, τι τους απασχολούσε, πώς ήταν η καθημερινότητά τους;».
Έχεις διασώσει μέρος της προφορικής παράδοσης ενός τόπου, μέσα από την εμπειρία των ανθρώπων που το βιώνουν, αυτών που έχουν σχέση με τον τόπο κι εκείνων που δεν έχουν καμία σχέση, πώς έχεις αντιληφθεί την ανταπόκριση αυτή σε σχέση με αυτό που έχεις δημιουργήσει;
Η ανταπόκριση των ανθρώπων και στις δύο περιπτώσεις ήταν πολύ θετική, πολλοί μάλιστα ήρθαν και με αγκάλιασαν χωρίς να με ξέρουν, στο τέλος έβλεπα πως κάποιοι είχαν δάκρυα στα μάτια και άλλοι που ερχόντουσαν με πολύ μεγάλο ενθουσιασμό να μου πουν «μα τι ήταν αυτό; Μας έβαλε σε έναν κόσμο μεταξύ ξύπνιου και ονείρου, μια πραγματική εμπειρία «εμβύθισης» ή παρεμφερή λόγια. Είχε πλάκα πώς μερικοί άλλοι στο τέλος της παράστασης, επειδή υπάρχει η ψευδαίσθηση της ζωντανής αφήγησης με ρωτούσαν για το πού καθόντουσαν οι ηθοποιοί όλη αυτή την ώρα και γιατί δεν έρχονται στο τέλος να υποκλιθούν. Δεν θα ξεχάσω όταν ένας άντρας είπε στον διπλανό του αφού έβαλε τη μάσκα ύπνου και ξεκίνησε η παράσταση «ρε συ βλέπεις τίποτα»;
Μοιράσου μαζί μας αυτό τον θρύλο που εσύ προσωπικά ανατρίχιασες ακούγοντάς τον.
«Τα κούλουθρα». Τα «κούλουθρα» είναι τα μωρά που πέθαιναν πριν προλάβουν να βαπτιστούν. Τότε, κάνανε πολλά παιδιά και όσα ζούσανε και όσα μένανε. Κάποια παιδιά επίσης ήταν προϊόντα παράνομων δεσμών που δεν μπορούσαν βέβαια να τον αποκαλύψουν σε εκείνη την εποχή. Επειδή ήταν αβάφτιστα, δεν μπορούσαν να τα θάψουν στα κοιμητήρια και τα έθαβαν εκτός κοιμητηρίων, κοντά σε εκκλησίες ή σε ξέφωτα. Γι’ αυτά λοιπόν τα παιδιά ο θρύλος λέει ότι σε εκείνα τα μέρη, τις νύχτες ακούγανε μωρά να κλαίνε.. Εδώ μπορείτε να ακούσετε την αφήγηση του θρύλου στο Spotify.
Δεν μπορώ να μην αναφέρω το όνομα Σοφία Σεϊρλή με τη φωνή της να είναι μέρος στην εμπερία αυτή. Πώς πλέον εσύ αντιλαμβάνεσαι μέσα και από την προσωπική σου επαφή τα σημεία που την ακούς στο έργο σου.
Όταν ξεκίνησα τις ηχογραφήσεις ήθελα η προσέγγιση να είναι «θεάτρου- ντοκιμαντέρ» και να μην εμπλακούν ηθοποιοί. Να είναι Τσιριγώτες (δηλαδή από το Τσιρίγο, μια παλαιότερη ονομασία για τα Κύθηρα) που θα αφηγηθούν τα λόγια «της γιαγιάς» και «του θείου». Δεν έχω κάτι με τους ηθοποιούς αλλά επειδή το background μου είναι στο ντοκιμαντέρ αισθάνομαι πιο άνετα και επίσης προτιμώ το ακατέργαστο και το ωμό. Όμως εδώ υπήρχε script, οπότε κλωτσούσε το πράγμα. Ο Κωστής που ανέφερα παραπάνω, στον ρόλο του «θείου» ακολούθησε σε μια πιο αφηρημένη γραμμή το σενάριο και τα περισσότερα τα είπε «απέξω» οπότε η προσέγγιση «θεάτρου ντοκιμαντέρ» πέτυχε. Όμως η Τσιριγώτισσα γιαγιά ενώ είχε πολύ καλή χροιά φωνής και ήταν πολύ πρόθυμη να το κάνει, δεν ήξερε τους θρύλους και έτσι ακουγόταν ότι τους διαβάζει. Αφού το ηχογραφήσαμε όλο και το άκουσα, είδα πως «δεν περνούσε». Έτσι άρχισα να αναζητώ ηθοποιό. Ευχαριστώ την Σταματίνα Στρατηγού και την Μαριάννα Κάλμπαρη που με οδήγησαν στη Σοφία Σεϊρλή. Όταν της τηλεφώνησα, στην αρχή της φάνηκε παράξενο και δεν ήταν σίγουρη ότι θα πετύχει ένα εγχείρημα στο θέατρο χωρίς εικόνα. Παρόλα αυτά δέχτηκε να αναλάβει τον πρωταγωνιστικό ρόλο. Η εξαιρετική της εμπειρία και ευφυΐα την έβαλαν αμέσως μέσα στο έργο. Τo ηχογραφήσαμε με ελάχιστες πρόβες «μονοστεκιά» που λέμε, οι επαναλήψεις που χρειάστηκε να κάνουμε ήταν ελάχιστες. Εξαιρετικό χρώμα στη φωνή της, ήξερε πού να βάζει τις παύσεις και πού να δίνει έμφαση. Είχα μείνει άναυδη και συνάμα ήμουν τόσο ευτυχισμένη που επιτέλους το έργο «έδεσε». Όταν την καλέσαμε στην πρεμιέρα στο Μουσείο Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού μου είπε «ΟΚ, τώρα που το άκουσα ολοκληρωμένο με τη μουσική και τον τρισδιάστατο ήχο, λειτουργεί τελικά, μπράβο». Αφού η παράσταση ολοκλήρωσε τον πρώτο της κύκλο στην Αθήνα, ταξίδεψε τον Αύγουστο στα Κύθηρα.
Την ημέρα που μάθαμε τα δυσάρεστα νέα μάλιστα είχαν έρθει κάτι φίλοι της να παρακολουθήσουν την παράσταση και μου είπαν πως θα της στείλουν μήνυμα. Λίγες ώρες μετά μάθαμε πως πνίγηκε στους Φούρνους της Ικαρίας. Για αρκετές μέρες μετά δεν ήθελα να ακούσω το έργο, γιατί ένιωθα παράξενα να ακούω τη φωνή της. Περίεργο αυτό με την ηχογράφηση της φωνής, μένει αθάνατo «το πνεύμα» με έναν παράξενο τρόπο, γιατί δεν υπάρχει εικόνα και έτσι δημιουργείται μια ψευδαίσθηση πως είναι δίπλα σου. Mε τη φωνή της ζωντάνεψε τους μύθους και τους θρύλους των Κυθήρων και θα συνοδεύει για πάντα αυτό το σημαντικό για εμάς κομμάτι της πολιτιστικής κληρονομιάς του νησιού.
Ξεχώρισέ μας τρεις θρύλους από τη σειρά αφηγήσεων στο spotify για να ακούσουμε πριν βιώσουμε την παράσταση.
«Ο ξενολαός»
«Τα κούλουθρα»
«Τα ανάραχα»
Τι αγαπάς στα Κύθηρα και η δική σου ματιά ξεχωρίζει;
Δεν μοιάζει με κανένα άλλο νησί. Έχει έντονη ενέργεια. Αυτό που λένε «ή θα σε διώξει ή θα το αγαπήσεις παράφορα», δεν έχει ενδιάμεσο ή για τα νέα ζευγάρια λένε ότι «εάν πάνε διακοπές στα Κύθηρα ή θα τους δέσει ή θα τους χωρίσει» το νησί, να και ένας σύγχρονος θρύλος! Επίσης έχει ένα μοναδικό φως που ίσως κάποιος φωτογράφος να μπορούσε να το βάλει σε λέξεις. Αλλά νομίζω πως είναι η ενέργεια όπως αυτή αναδύεται γύρω και μέσα από τις πεδιάδες και τα βουνά.
