Η Έλενα Καρακούλη διανύει μια δημιουργικά εκρηκτική χρονιά. Από τη μία, υπογράφει τη σκηνοθεσία στο εμβληματικό έργο του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν «Σκηνές από έναν Γάμο», μια παράσταση που απέσπασε την αγάπη του κοινού για την καθαρότητα, την ένταση και τον ρεαλισμό της. Από την άλλη, κυκλοφόρησε το πρώτο της βιβλίο, με τίτλο «Δέκα τρόποι να εκτεθείς», ένα λογοτεχνικό ντεμπούτο που εξερευνά με ευαισθησία και τόλμη τα όρια της συναισθηματικής έκθεσης, της ειλικρίνειας και της ανθρώπινης σχέσης με τον εαυτό και τον άλλον.
«Είχα ένα παλιό απωθημένο που πλέον εκπληρώθηκε. Πάντα θυμάμαι τον εαυτό μου να γράφω. Και τώρα για πρώτη φορά έδωσα χώρο στο να εκφραστεί μια εσωτερική πραγματικότητα, είναι κάτι που με ενθουσιάζει. Από αυτό απορρέει και η έμπνευση του τίτλου του βιβλίου. Πρόκειται επί της ουσίας για αυτοέκθεση. Νιώθω τον απόλυτο έρωτα με τη φάση του βιβλίου. Από την άλλη πλευρά, το θέατρο έχει μια διαφορετική υλική υπόσταση. Βρίσκεσαι με τους ηθοποιούς, έχει άλλη γοητεία».
Στα δέκα της θυμάται τον εαυτό της να γράφει ήδη «μυθιστορήματα» – σαν να ήταν η γραφή από νωρίς μια ανάγκη έκφρασης και συντροφικότητας:
«Τα βιβλία είναι ο τέλειος τρόπος να μην είσαι ποτέ μόνος. Μου άρεσε να μπαίνω σε κόσμους άλλους, είτε ως αναγνώστρια είτε ως δημιουργός τους», μοιράζεται στο ελc. Η ίδια δηλώνει εσωστρεφής – «Πάντα ήμουν, και εξακολουθώ να είμαι» – με μια μικρή μόνο παρένθεση στο τώρα: «Ίσως στην τελευταία φάση της ζωής μου να έχω μεταμορφωθεί, κυρίως λόγω του βιβλίου». Η έκθεση, για πρώτη φορά με τόσο προσωπικούς όρους, φαίνεται να της έχει χαρίσει και κάτι αναπάντεχο: μια εσωτερική απελευθέρωση.
Στο πρώτο αυτό βιβλίο, η Έλενα Καρακούλη μάς συστήνει ένα σύμπαν καθημερινών γυναικών που ακροβατούν ανάμεσα στην αμηχανία και τη συγκίνηση, τη φθορά και την ελπίδα. Μια ασθενής χρειάζεται επειγόντως «επισκευή», μια γραμματέας υπερβαίνει τα όρια του ρόλου της, μια επίδοξη συγγραφέας μαθαίνει να αγαπά με τον τρόπο των ενηλίκων, ενώ μια κόρη γυρίζει στο πατρικό της και φεύγει με τάπερ αεροστεγώς κλεισμένα. Γυναίκες που προσπαθούν να φτιάξουν ένα σπίτι, να κρατήσουν ζωντανές τις αναμνήσεις, να γράψουν το πρώτο τους βιβλίο ή απλώς να επιβιώσουν μέσα σε μια καθημερινότητα γεμάτη ρωγμές.
Ιστορίες από γυναίκες που δεν ξέρουν πάντα ποια είναι. Που θέλουν να πετάξουν αλλά σκοντάφτουν. Που μεγαλώνουν μαζί με τους φόβους τους, λύνουν το χειρόφρενο κατά λάθος, ξεχνούν τα κλειδιά τους, πέφτουν – και ξανασηκώνονται. Η στιγμή της πτώσης βρίσκεται στον πυρήνα αυτών των αφηγήσεων. Εκείνη η στιγμή της απόλυτης έκθεσης – όταν δεν ξέρεις αν πρέπει να γελάσεις ή να βάλεις τα κλάματα.
Ίσως δεν είναι τυχαίο που η Έλενα Καρακούλη υπογράφει την ίδια χρονιά τόσο το πρώτο της βιβλίο όσο και μία από τις πιο σημαντικές σκηνοθετικές της στιγμές. Στην παράσταση «Σκηνές από ένα Γάμο» δεν έχει αναλάβει μόνο τη σκηνοθεσία · μετέφρασε και διασκεύασε, φιλτράροντάς το πρώτα από το προσωπικό της πρίσμα, το δικό της γλωσσικό αισθητήριο, προτού το δώσει στους ηθοποιούς και το κοινό. Η ίδια θα το αναφέρει ως μια συνάντηση ουσίας, όπως άλλωστε και στο βιβλίο της, Δέκα τρόποι να εκτεθείς.
Και στα δύο της φετινά καλλιτεχνικά εγχειρήματα η έκθεση, η ευαλωτότητα και η λεπτή ισορροπία ανάμεσα στο γκρέμισμα και την επιβίωση, βρίσκονται στον πυρήνα της αφήγησης. «Όλα τα έργα με τα οποία κατά καιρούς καταπιάνομαι νιώθω ότι έχουν αόρατα μηνύματα που τα δένουν. Καταπιάνομαι με θέματα που κάθε στιγμή της ζωής μου τελικά με απασχολεί.» Και αν το Δέκα τρόποι να εκτεθείς δεν είναι αυτοβιογραφικό, φέρει κομμάτια της. Όχι ως εξομολόγηση, αλλά ως ύφανση εμπειριών, παρατηρήσεων και συναισθημάτων που έχουν περάσει από μέσα της και έχουν μεταστοιχειωθεί σε ιστορίες. «Γράφεις πάντα για αυτά που γνωρίζεις ή για αυτά που νομίζεις ότι γνωρίζεις, ενώ ανακαλύπτεις πράγματα που δεν ήξερες γράφοντας ή τελοσπάντων κάπως γράφεις για να επιδιορθώσεις την πραγματικότητα που βλέπεις δίπλα σου».
Όπως και στη σκηνή, έτσι και στη γραφή της, η Έλενα Καρακούλη δεν διεκδικεί τον ρόλο της πρωταγωνίστριας· της αρκεί να φωτίζει αυτά που μένουν συχνά στη σκιά. Αναρωτιέμαι, ωστόσο, αν ένας άνθρωπος σαν εκείνη – που ακροβατεί διαρκώς ανάμεσα στις λέξεις των έργων και στις εικόνες που δημιουργούνται επί σκηνής – γράφοντας κάτι δικό της, το σκηνοθετεί ταυτόχρονα. Αν τα πρόσωπα που δημιουργεί παίρνουν θέση στη σελίδα όπως θα έπαιρναν θέση στη σκηνή. Αν η σιωπή ανάμεσα στις φράσεις της έχει τον ρυθμό μιας παύσης πριν την επόμενη ατάκα:
«Όταν έγραφα το βιβλίο δεν το σκεφτόμουν επί σκηνής. Δεν μου αρέσει να το κάνω αυτό, παρά το ότι όταν γράφω υπάρχει πάντα ένα σκηνοθετικό βλέμμα, μια παρατήρηση. Δεν ήθελα καθόλου να τα μπλέξω αυτά τα δύο. Για αυτό και δεν έχει στοιχεία θεατρικού κειμένου. Το άφησα να συμβεί όπως και έβγαινε, δίχως κάποια μορφή συγκεκριμένη. Δεν σκέφτηκα ότι αυτές οι ιστορίες θα μπορούσαν να είναι εν δυνάμει μονόλογοι γυναικών. Πρόσφατα το σκέφτηκα όταν μια ερασιτεχνική θεατρική ομάδα μου πρότεινε να το κάνει θεατρική παράσταση».
Η μετάφραση και η διασκευή θεατρικών έργων είναι για την Έλενα Καρακούλη κάτι πολύ περισσότερο από τεχνική εργασία – είναι μια βαθιά απολαυστική διαδικασία. «Έχω μια αγάπη στη γλώσσα και η διαδικασία της μετάφρασης είναι πραγματικά απολαυστική για μένα», λέει. Στην περίπτωση των Σκηνών από έναν Γάμο, το βίωσε ακόμη πιο έντονα: «Με το κείμενο του Μπέργκμαν, που μετέφρασα από τα γερμανικά, ένιωσα να περνάω χρόνο μαζί του. Ήταν σαν να συνομιλώ μαζί του σιωπηλά, μέσα από τις λέξεις. Αυτό με βοήθησε να αντιληφθώ πιο βαθιά τον κόσμο του και με οδήγησε τελικά σκηνοθετικά σε αυτό που ήθελα να κάνω».
Είχε δει την ταινία πριν από πολλά χρόνια ενώ η θεματική των σχέσεων νιώθει να την αφορά. Το Σκηνές από έναν Γάμο γράφτηκε το 1973 από τον σπουδαίο Σουηδό σκηνοθέτη και σεναριογράφο Ίνγκμαρ Μπέργκμαν. Αρχικά παρουσιάστηκε ως τηλεοπτική μίνι σειρά, και αμέσως μετά προσαρμόστηκε σε κινηματογραφική ταινία. Το έργο καταγράφει με χειρουργική ακρίβεια την πορεία μιας σχέσης: τον έρωτα, τη συνύπαρξη, την αποξένωση, την προδοσία, τον χωρισμό – αλλά και την παραδοχή πως η αγάπη μπορεί να επιβιώσει ακόμα και μετά την κατάρρευση του «συμβολαίου» του γάμου.
Κεντρικά πρόσωπα είναι ο Γιόχαν και η Μαριάν, ένα παντρεμένο ζευγάρι της μεσοαστικής τάξης, των οποίων η φαινομενικά ευτυχισμένη ζωή αποδομείται σταδιακά μέσα από μια σειρά σκηνών γεμάτων συναισθηματική ένταση, ειλικρίνεια και σκληρότητα. Η Έλενα Καρακούλη δεν αντιμετώπισε το έργο του Μπέργκμαν ως κάτι αμετάβλητο αλλά προχώρησε σε μια δική της ανάγνωση, χωρίς να προδώσει την ουσία του. «Το δύσκολο είναι να πάρεις ένα κείμενο, να σεβαστείς την ουσία του και να δημιουργήσεις κάτι δικό σου. Ήταν επομένως μια πρόκληση για εμένα», λέει. Και όπως φαίνεται, αυτό το δημιουργικό στοίχημα την κινητοποίησε.
Η έμπνευση για τη σκηνοθετική της προσέγγιση ήρθε και από μια άλλη σουηδική ιστορία, το έργο Ιστορίες ενός γάμου, που – όπως εξηγεί – τη βοήθησε να «χτίσει γέφυρες ανάμεσα στις σκηνές» και να βρει έναν δικό της ρυθμό στην αφήγηση.
Αν και λιτό σε δομή και αριθμό προσώπων, το «Σκηνές από έναν Γάμο» είναι από τα πιο απαιτητικά έργα του ρεπερτορίου – και για τους ηθοποιούς, και για τον σκηνοθέτη. Το βάρος πέφτει εξ ολοκλήρου στη σχέση των δύο πρωταγωνιστών, στην εξέλιξη, στη φθορά, στις λεπτές συναισθηματικές μετατοπίσεις, στις παύσεις, στις εκρήξεις και τις σιωπές. Μια από τις μεγαλύτερες σκηνοθετικές προκλήσεις για την Έλενα Καρακούλη ήταν η τελευταία σκηνή του έργου: «Γιατί ο Μπέργκμαν κινηματογραφικά μάς τους δείχνει σε ένα σκοτεινό δωμάτιο, πέντε χρόνια μετά», εξηγεί. «Αυτή η συνθήκη δεν είναι εύκολη να αποδοθεί θεατρικά. Σκέφτηκα λοιπόν ότι, αν υπάρχει κάτι, μπορεί να έρθει μέσα από την έξοδο των πρωταγωνιστών – την έξοδο από το σπίτι».
Με αυτή την απλή, σχεδόν σιωπηλή χειρονομία, η σκηνοθέτιδα επιλέγει να μεταφέρει τη μετάβαση του χρόνου σε πράξη: ένα βήμα έξω από το οικείο, το κλειστό, το φθαρμένο· ίσως προς μια νέα πιθανότητα, ίσως προς το άγνωστο. Δεν χρειάζεται τίποτα να ειπωθεί – η έξοδος αρκεί για να σηματοδοτήσει το τέλος (ή την αρχή;). Το ανοιχτό τέλος είναι η επιλογή της. Μια επιλογή που δεν την έχει προδώσει καθώς η παράσταση αγαπήθηκε από το κοινό.
Πριν ολοκληρώσουμε τη συζήτησή μας, μου λέει με σιγανή αποφασιστικότητα: «Θέλω να κάνω τραγωδία.» Είναι μια φράση που μένει να αιωρείται – όχι ως φιλοδοξία, αλλά ως κάλεσμα. Στη σκηνή ή στη σελίδα, η Έλενα Καρακούλη κινείται με ευαισθησία και ακρίβεια. Δεν φωνάζει, δεν δηλώνει, δεν επιβάλλεται. Αντίθετα, παρατηρεί, συνδέει, φωτίζει – τους χαρακτήρες της, τους ανθρώπους της, τις ρωγμές τους. Είτε μεταφράζει Μπέργκμαν είτε γράφει τις δικές της ιστορίες, η ματιά της είναι καθαρή και γενναιόδωρη.
