Η Μαρία Τσάγκαρη γεννήθηκε στον Πειραιά με οικογενειακή καταγωγή από τη Μικρά Ασία και τη Σάμο και στα έργα της αντλεί έμπνευση από προσωπικά και συλλογικά αρχεία, ιστορικές πηγές, λογοτεχνικές και κινηματογραφικές αναφορές, επιχειρώντας να επαναφέρει αποσιωπημένες ιστορίες που θέτουν υπό αμφισβήτηση κυρίαρχες ιστορικές αφηγήσεις και αναπαραστάσεις. Έτσι όταν της πρότειναν η επιμελήτρια και διευθύντρια του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, Κατερίνα Γρέγου μαζί με την επιμελήτρια Ιόλη Τζανετάκη να συνδημιουργήσει με την Hera Büyüktaşçıyan για την ετήσια καλοκαιρινή έκθεση στο Art Space Pythagorion στη Σάμο, η χαρά της ήταν μεγάλη και διπλή, αφού συμπτωματικά αφορά και τον τόπο καταγωγής της.
Μετά την παραμονή τους στο νησί, οι δύο καλλιτέχνιδες δημιούργησαν νέα έργα, που παρουσιάζονται στην έκθεση “Flying too close to the sun” μαζί με παλαιότερα. Η Hera Büyüktaşciyan και η Μαρία Τσάγκαρη ανασκάπτοντας και φέρνοντας στο φως αναπάντεχες αφηγήσεις, συμβάντα και θεμελιακά ιστορικά γεγονότα, επισημαίνουν τη διαπλοκή μεταξύ συγγενών γεωγραφικών τόπων και καταδεικνύουν την υλική και ψυχολογική μνήμη ασταθών και αμφισβητούμενων χώρων και περιοχών. Το έργο τους διερευνά τον τρόπο που η επιθυμία ή το τραύμα εκδηλώνεται μέσα από αντικείμενα και ενεργοποιεί μηχανισμούς μνήμης, ανακαλώντας εμπειρίες πολέμου, εκτοπισμού, εξόδου και μετανάστευσης καθώς και τις παράλληλες ιστορίες που έρχονται στην επιφάνεια εξαιτίας αυτών.
Η έκθεση δανείζεται τον τίτλο της από το ομώνυμο έργο της Μαρίας Τσάγκαρη, το οποίο αποτελεί αναφορά στον ελληνικό μύθο του Ικάρου, ο οποίος έπεσε στη θάλασσα και πνίγηκε, πετώντας υπερβολικά κοντά στον ήλιο με φτερά φτιαγμένα από κερί, αγνοώντας τις συμβουλές του πατέρα του. Η έκθεση ερμηνεύει τον μύθο του Ικάρου με μεταφορικούς όρους, δηλαδή, ότι η απερισκεψία και η αψήφιση των περιορισμών μπορεί κατά μία έννοια να εφαρμοστεί στην ιστορία και στο παρόν της περιοχής της Ανατολικής Μεσογείου.
H Μαρία Τσάγκαρη μοιράζεται στο ελc το Ημερολόγιο δημιουργίας της για την έκθεση “Flying too close to the sun” στο Art Space Pythagorion, από τον Οκτώβριο του 2020 έως το στήσιμο των έργων της στο παρόν:
Οκτώβριος 2020 – Δεκέμβριος 2023
Από το 2020 με κυριεύουν σκέψεις που ξεκίνησαν κατά τη διάρκεια της έρευνας πάνω στη ζωή και τη μουσική πορεία του ρεμπέτη και βιολιστή Νίκου Συρίγου του Σαντορινιού, του προπάππου μου. Μετά από ενάμιση χρόνο η έρευνα πήρε τη μορφή μιας εξομολογητικής αφήγησης και μετουσιώθηκε στη μικρού μήκους ταινία The man on the left. Αφού ολοκληρώθηκε, φάνηκε πως είχε χαράξει μέσα μου διάφορες σκέψεις γύρω από την αξία της φωτογραφίας απ’ την οποία άρχισαν όλα (του μοναδικού στοιχείου που είχα γι’ αυτόν) και που εν τέλει κληρονόμησα.
Στα επόμενα χρόνια μεταξύ εκθέσεων, νέων έργων και σεισμογενών προσωπικών αλλαγών δεν σταματάω να σκέφτομαι πως όσο σκληρά κι αν έχω δουλέψει, εγώ όπως και ολόκληρη η γενιά μου δεν καταφέραμε να αποκτήσουμε τίποτα δικό μας. Σκέφτομαι συνέχεια τις δυσκολίες της δουλειάς μου και πως το μοναδικό πράγμα που έχω στην κατοχή μου είναι ένα σπίτι στο χωριό της μητέρας μου στη Σάμο, που κι αυτό παραδόξως κατέρρευσε πριν χρόνια.
Μια μέρα του Δεκέμβρη με καλεί η επιμελήτρια και διευθύντρια του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, Κατερίνα Γρέγου μαζί με την επιμελήτρια Ιόλη Τζανετάκη και μου προτείνουν να κάνουμε από κοινού με την αγαπημένη καλλιτέχνιδα Hera Büyüktaşçıyan την έκθεση στη Σάμο. Δεν μπορώ να πιστέψω αυτή τη σύμπτωση, ενώ μιλάμε ήδη χαμογελάω. Μέσα μου είναι ξεκάθαρο για πάρα πολλούς λόγους το ζήτημα με το οποίο θέλω να ασχοληθώ. Η κληρονομιά.
Ιανουάριος – Φεβρουάριος 2024
Αρχίζω κατευθείαν να δουλεύω, είναι μια φάση πολύ παραγωγική, νιώθω μέσα μου πως δούλευα χρόνια γι’ αυτή την έκθεση χωρίς να το ξέρω. Λόγω της καταγωγής της μητέρας μου από τη Σάμο έχω ισχυρούς δεσμούς με τον τόπο που δεν με αφήνουν ανεπηρέαστη. Με απασχολεί η έννοια της ιδιοκτησίας και «του ανήκειν», τα κληρονομικά που ταλαιπώρησαν την οικογένειά μου και όσους έχω δίπλα μου.
Όμως πολύ σύντομα αρχίζει να μετακινείται η σκέψη μου στα άυλα κληροδοτήματα, εξάλλου απ’ όσα κληρονομούμε δεν είναι τα σπίτια, η γη και τα πολύτιμα υλικά αγαθά αυτά που μας καθορίζουν. Κληρονομούμε τραύματα, ατομικά, οικογενειακά και συλλογικά (όπως αυτό της καταστροφής της Σμύρνης που τόσο με έχει απασχολήσει στο παρελθόν), ασθένειες, συμπεριφορές, πολιτικές και κοινωνικές πεποιθήσεις, αξίες, φυσικά χαρακτηριστικά, τις προσδοκίες των άλλων για αυτό που θα γίνουμε αλλά κυρίως ιστορίες, πολλές ιστορίες. Σκέφτομαι γύρω από τη διαγενεακή μεταβίβαση, που εν τέλη διαμορφώνει και την ευρύτερη ταυτότητά μας, τον τρόπο που διάφορα τραύματα κληρονομούνται από γενιά σε γενιά αλλάζοντας τη στάση, τις σχέσεις μας.
Με αφορμή την καταγωγή μου από τη Σάμο και τη Μικρά Ασία, εκκινώ από τις προσωπικές κληρονομιές. Ένα σπίτι (τη μοναδική περιουσία που έχω στο όνομά μου, το σπίτι των παππούδων που δεν γνώρισα και κατέρρευσε πριν χρόνια), το τραύμα του τραγικού τους θανάτου στις 22 Αυγούστου του 1980, την πληθώρα προφορικών και γραπτών ιστοριών για εκείνους, το σπίτι και τη Σμύρνη καθώς και τα ακούσματα της μουσικής παράδοσης της Σάμου ή πιο απλά: ιδιοκτησίες, τραύματα, ιστορίες, γλώσσα και μουσική.
Αρχίζω να επισκέπτομαι τους θείους μου, συγγενείς και τη μητέρα μου, ηχογραφώ ιστορίες, συζητήσεις, κρατώ σημειώσεις, επεξεργάζομαι ερωτήματα και απαντήσεις και επιστρέφω με νέες. Μεταξύ άλλων μαθαίνω τις εξής συγκλονιστικές πληροφορίες που ποτέ στο παρελθόν δεν είχαν αναφερθεί. Ο πατέρας του παππού μου είχε έρθει στη Σάμο από το Αϊβαλί! Το όνομά του ήταν Ξενάκης. Μόλις έφτασε στη Σάμο επειδή αυτό που ήξερε να κάνει καλά ήταν να ψήνει ψωμιά, άνοιξε ένα μικρό φούρνο στον Μαραθόκαμπο και επειδή όλοι τον φώναζαν Ψωμά, το παρατσούκλι του έμεινε ως επίθετο.
Απρίλιος 2024
Οργανώνω τις σκέψεις μου και όλα όσα πρέπει να κάνω, κλείνω ραντεβού με όσους θέλω να συναντήσω. Πάω στη Σάμο. Έχω συγκεντρωθεί σε τέσσερις ερευνητικούς άξονες:
1. Να ψάξω στα σπίτια των θείων μου να βρω αν υπάρχουν σημειώσεις ή συμβόλαια ή γράμματα ή οτιδήποτε που μπορεί να έχει τον γραφικό χαρακτήρα της γιαγιάς και του παππού.
2. Επισκέπτομαι το ορεινό χωριό Κοσμαδαίοι στο Καρλόβασι, τον τόπο που βρισκόταν το σπίτι, προς μεγάλη μου έκπληξη διαπιστώνω πως στο οικοπεδάκι έχουν απομείνει όρθια τμήματα από δύο τοιχία. Τις επόμενες μέρες έρχονται στο μυαλό μου όλες οι ιστορίες, σκέφτομαι τους ρόλους του σπιτιού μέσα στα χρόνια: μαντρί, σπίτι, καφενείο και πάλι σπίτι. Σκέφτομαι γύρω από την επανάχρηση, την επαναξιοποίηση του υλικού και μια ενδεχόμενη μετάγγιση της αξίας του.
Έχω ήδη αποφασίσει πως θέλω να δουλέψω με το υλικό από το σπίτι που κατέρρευσε. Να γκρεμίσω τις τελευταίες πέτρες, να τις κουβαλήσω σε ένα λατομείο, να τις συνθλίψω σε σπαστήρες πέτρας και από το υλικό αυτό να δημιουργήσω κάποια γλυπτά. Ψάχνω μάστορες, λατομεία, μάντρες, κλείνω ραντεβού και είμαι έτοιμη. Εν τέλει βρίσκω στην άλλη άκρη του νησιού έναν πολύ καλό τεχνίτη (έβδομη γενιά τεχνίτης πέτρας) που επεξεργάζεται σαμιακή πέτρα. Συνθλίβω σε μηχανήματα τα απομεινάρια του σπιτιού και από κοινού συμφωνούμε μόλις φτιάξω τα καλούπια να επιστρέψω εκεί για να δουλέψουμε μαζί τα γλυπτά.
3. Έχω κλείσει ραντεβού με οχτώ εξαιρετικούς μουσικούς από διαφορετικές γενιές. Τους συναντάω και συζητάμε γύρω από τη ζύμωση των παραδοσιακών ήχων της Σάμου με τα Μικρασιάτικα τραγούδια. Τους κάνω μία πρόταση συνεργασίας.
4. Έχω προγραμματίσει συνάντηση με κάποιους ιστορικούς, θέλω να ερευνήσω στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, στο παράρτημα του Ιστορικού Αρχείου στο Βαθύ με σκοπό να βρω εάν υπάρχει δημοσίευμα του τραγικού δυστυχήματος των παππούδων μου. Οι θείοι μου με διαβεβαιώνουν πως δεν υπάρχει. Γεμάτη χαρμολύπη το εντοπίζω στην εφημερίδα ΣΑΜΙΑΚΟΝ ΒΗΜΑ, Αύγουστος του 1980.
Με συγκινούν όλα αναπάντεχα, τα βουνά, οι συγγενείς, οι μυρωδιές, η γενναιοδωρία των ανθρώπων που πρωτοσυναναντώ εκεί, όλα και όλοι μοιάζουν να είναι υπέρ ενός πράγματος που χτίζεται κι ακόμα δεν ξέρω τι είναι ακριβώς.
Μάιος – Ιούνιος 2024
Επιστρέφω με απίστευτα καλή διάθεση, καθώς η παραμονή μου εκεί ήταν πιο γόνιμη απ’ όσο θα μπορούσα να φανταστώ. Κάνω audition σ’ ένα πάρκο με τον ένα από τους μουσικούς της Λαϊκής Ορχήστρας Σάμου. Παράγει έναν ήχο πιο απόκοσμο κι απ’ όσο είχα στο μυαλό μου, ενθουσιάζομαι, προχωράμε σε πρόβες και ηχογράφηση. Το έργο αυτό αφορά τις μνήμες μου από τη μουσική, την άυλη πολιτιστική κληρονομιά και εκκινεί από τη μελέτη της μουσικής παράδοσης της Σάμου, εστιάζοντας στην επίδραση και ζύμωση με τη μουσική της Μικράς Ασίας, καθώς η Σάμος θεωρούνταν προάστιό της.
Ταυτόχρονα συγκεντρώνομαι στις γραπτές και προφορικές ιστορίες που συνέλεξα από συγγενείς και αφορούν το σπίτι. Αλλά είναι τόσες πολλές που χάνομαι και έτσι αποφασίζω να κάνω κάποια σχέδια του σπιτιού σε διαφορετικές φάσεις, από τη δεκαετία του ’30 που χτίστηκε μέχρι και που έπεσε. Σχέδια του κάτω ορόφου, σχέδια του πάνω ορόφου όταν χτίστηκε μετέπειτα, σχέδια απ’ όταν ήταν καφενείο και βούιζε από τις μουσικές και σύχναζαν οι αντάρτες του ΕΑΜ (ο παππούς μου πολέμησε στη μάχη του Ελ Αλαμέιν!). Μέσα απ’ όλες τις ιστορίες που έχω ακούσει, αρχίζω να το φαντάζομαι, κλείνω τα μάτια και περιηγούμαι σύμφωνα με όσα έχω ακούσει. Χτίζω μια φαντασιακή περιήγηση και προσπαθώ να την αποδώσω σε μορφή οδηγιών προς τον θεατή. Θα μπούμε μέσα μαζί.
Ταυτόχρονα καθημερινά εξελίσσω τα σχέδια της γλυπτικής εγκατάστασης. Κοιμάμαι με το ζόρι 4-5 ώρες τη μέρα αλλά έχω την ενέργεια πεντάχρονου. Ετοιμάζω τα καλούπια των γλυπτών και τον Ιούνιο επιστρέφω στο νησί, όπου μαζί με τους εξαίρετους τεχνίτες δουλεύουμε καθημερινά κάτω από τον ήλιο και ολοκληρώνουμε τα γλυπτά. Κανείς μας δεν περίμενε πως θα είχαν τόση δουλειά, αλλά μέσα στην απίστευτη κούραση έχουμε χτίσει μια φοβερή παρέα με όλους τους συνεργάτες μου απ’ το νησί, μαζί και οι μουσικοί.
Ιούλιος 2024
Επιστρέφω για να ολοκληρώσω το τέταρτο έργο. Αφορά τη διαγενεακή μεταβίβαση εμπειριών και τραυμάτων, είναι μια σκηνοθετημένη φωτογραφία που δουλεύω εδώ και μήνες μαζί με όλα τα άλλα. Ολοκληρώνω τη φωτογράφιση και φροντίζω τελευταίες λεπτομέρειες σε όλα τα έργα.
Καταλαβαίνω πως κάθε ένα έργο λειτουργεί αυτόνομα αλλά όλα μαζί έχουν μετατραπεί σε ένα σπονδυλωτό αφήγημα γύρω από την έννοια της κληρονομιάς, που εκκινώντας από ένα κλειστό σχήμα, αυτό της οικογένειας, ανοίγεται στον κόσμο. Από την οικογενειακή, στην πολιτιστική, στην εθνική και άυλη και από τα ιδιοκτησιακά καθεστώτα, στις ιστορίες, στη γλώσσα και στη μουσική, σε όλα τα αόρατα στοιχεία που καθορίζουν την ταυτότητα και τις σχέσεις μας. Νομίζω πως είμαι έτοιμη. Σε λίγες μέρες φεύγω για τη Σάμο και έχω ήδη αρχίσει να μετράω αντίστροφα για το στήσιμο της έκθεσης.
