Την Tilda Swinton την εκτιμούσα πολύ ως τα χθες, μα απο χθες θα τολμήσω να πω πως την αγάπησα. “A “Biographical Wardrobe”: Αυτή η performance της, η βιογραφική γκαρνταρόμπα, στηρίζεται σε μια απλή ιδέα: ότι τα ρούχα φέρουν μνήμη. Το ύφασμα, η ραφή, οι φθορές ακόμα και οι τσέπες κουβαλούν αφηγήσεις με τρόπο άμεσο κι όχι απαραίτητα αφηγηματικό.
Μπαίνεις μέσα στον χώρο του Onassis Ready, όπου άδειες κρεμάστρες υπάρχουν στις οποίες περιμένεις ότι θα τοποθετηθούν πάνω τους ρούχα μα τελικά κρεμιούνται μνήμες. Δεν είναι διάλεξη, ούτε θεατρικός μονόλογος κι ούτε ιστορία μόδας. Αυτό που βίωσα χθες ήταν μια κατάθεση ψυχής δίχως ίχνος επιτήδευσης, δίχως προσπάθεια να με συγκινήσει. Ήταν μία γυναίκα και ενδύματα που φέρουν ιστορία.
Αποκαλεί τον εαυτό της καλλιτέχνη η Tilda Swinton, όχι ηθοποιό ή εικαστικό ή fashion icon, γι’ αυτό ίσως και να ‘ναι τόσο επιδραστική στο κοινό. Δεν έρχεται στην Αθήνα στο Onassis Ready ως μια σταρ του κινηματογράφου, αλλά ως πολιτιστική προσφορά. Μια μικρή υπενθύμιση ότι η τέχνη εξακολουθεί να είναι ριζοσπαστική, χειροποίητη, χειροπιαστή, συγκινητική και απολύτως ελεύθερη.
Δεν συνηθίζω να κάθομαι ποτέ πρώτη πρώτη σειρά στα δρώμενα μα για εκείνη κάθησα. Ήθελα να παρατηρήσω αυτή την αριστοκράτισσα συμμαθήτρια της πριγκίπισσας Νταϊάνα που έγινε κομουνίστρια, που δεν παντρεύτηκε τον ευγενή που της προόριζε το κατεστημένο, που προτίμησε να γίνει μούσα του Ντέρεκ Τζάρμαν και να μπει σε προθήκη γυάλινη μουσείων να κοιμάται πλήρως εκτεθειμένη στα μάτια του κοινού. Μια γυναίκα που όταν έλαβε το Όσκαρ Β’ γυναικείου ρόλου για την ταινία “Michael Clayton” το 2007, κοίταξε το χρυσό αγαλματίδιο και είπε δεν έχω ιδέα τι να το κάνω και το χάρισε στον ατζέντη της.
Μια γυναίκα που με την ερμηνεία της στην ταινία “Orlando” το 1992 καθιερώθηκε ως το απόλυτο ανδρόγυνο είδωλο που ξεπερνά τις κοινωνικές συμβάσεις του αρσενικού και του θηλυκού. Η καριέρα της, η κινηματογραφική, ξεπερνά τα στερεότυπα, υποδύθηκε τη λευκή μάγισσα στα Χρονικά της Νάρνια, την αυταρχική αρχηγό μιας απομονωμένης κοινότητας στο “The Beach” με τον Λεονάρντο Ντι Κάπριο, την πιο σικ βρικόλακα στο “Only Lovers Left Alive” ακόμα κι όταν έμπλεξε με το σύμπαν της Marvel στο “Doctor Strange” ως Ancient One κατάφερε να φέρει μια αύρα μυστικισμού και πνευματικότητας που διέφερε από κάθε άλλη ερμηνεία σε ταινία με υπερήρωες.
Η performance “A Biographical Wardrobe” ξεκινά με εκείνη πάνω στη σκηνή και τον διακεκριμένο Γάλλο επιμελητή μόδας ιστορικό και περφόρμερ Ολιβιέ Σαγιάρ. Ξεδιπλώνουν ρούχα σχεδόν τελετουργικά, τα ξαπλώνουν στον χώρο πάνω σε λευκά πανιά. Τα αγγίζουν, τα ακουμπάνε πάνω της, μερικά παλτό τα φορά, τα κουμπώνει, ζωντανεύοντας την ιστορία τους μέσα από την αφήγησή της.
Από μεταξωτό κοκτέιλ dress που είχε παραγγείλει η μητέρα της για εκείνη και βαριά παραδοσιακά σκωτσέζικα κιλτ, στρατιωτικά παλτό, ρούχα κυνηγιού του πατέρα της ίσαμε ρούχα που φόρεσε στις ταινίες του Τζάρμαν, καθημερινά πουλόβερ και ρούχα υψηλής ραπτικής. Τα ρούχα δεν είναι καταναλωτικά προϊόντα ή αντικείμενα ματαιοδοξίας, αλλά ένα δεύτερο δέρμα που φέρει την ανάμνηση εκείνων που τα φόρεσαν. Οι κινήσεις της Tilda τελετουργικές, αργές, βασανιστικές, με σεβασμό στους προγόνους της μα και καυστικό βρετανικό χιούμορ που δεν χαϊδεύει τα κακώς κείμενα. «Δεν είμαι η πρώτη καλλιτέχνις της οικογένειας», όπως μοιράζεται μαζί μας, «η θεία μου τραγουδούσε υπέροχα αλλά δεν μπορούσε να το κάνει επαγγελματικά, γιατί ήτανε λαίδη. Οι γονείς μας στα πολλά κοκτέιλ πάρτι τους που διοργάνωναν μας βάζανε εμένα και τ’ αδέλφια μου να σερβίρουμε ποτά και καναπεδάκια κι όλοι λέγανε τη γνώμη τους με έναν κυματιστό ήχο που κυριαρχούσε στον χώρο, όμως ουδέποτε δεν ρώτησαν εσύ τι πιστεύεις».
Την παρακολουθούσα σχεδόν μαγεμένος, παρατηρούσα το διάφανό της δέρμα, το πόσο εύθραυστη φαίνεται μα θαύμασα τα σχόλιά της και τον τρόπο της. Η φυσική ευγένεια που ξεμπρόστιαζε την αριστοκρατία με έκανε να γελάσω. Η Tilda έφερε από την πατρίδα της οικογενειακά κειμήλια να μοιραστεί μαζί μας. Έπαθα σοκ όταν έβαλε τα λευκά γάντια της για να πιάσει ένα κεντημένο βαπτιστικό φόρεμα του 1700 που έχουν φορέσει όλα σχεδόν τα μέλη της αριστοκρατικής σκωτσέζικης οικογένειάς της. Το ίδιο σοκ όταν έβγαλε από ένα σιδερένιο κουτί το ρούχο του παππού της κεντημένο με χρυσό που φορέθηκε μόνο δυο φορές.
Συγκινητική στιγμή για εκείνη ήταν το παλτό που φόρεσε όταν έδωσε μια ακτιβιστική ομιλία στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου, γιατί θύμιζε τα μιλιτέρ ρούχα των προγόνων της. Ανατριχιαστική η στιγμή που ξεδίπλωσε, ακούμπησε στον ώμο της, χάιδεψε και είπε την ιστορία, και ξαναδίπλωσε, μια μαύρη μπλούζα του αγαπημένου της σκηνοθέτη και φίλου Ντέρεκ Τζάρμαν που πέθανε από Aids το 1994. Από τις πιο συγκινητικές στιγμές για μένα καθώς εξιστορούσε την άγνοια που είχαν και τον φόβο γι’ αυτή τη νέα ασθένεια. Κι όλα αβίαστα να κυλάνε: ρούχα να έρχονται και να κρεμιούνται πάνω σε μεταλλικές κρεμάστρες που όταν χτύπαγαν μεταξύ τους ακούγονταν σαν απαλές καμπάνες.
Η performance κράτησε 80 λεπτά και είναι συνδεδεμένη με την έκθεση “Ongoing“. Προσωπικά θα καθόμουν κι άλλα 80 λεπτά, γιατί ήτανε απολαυστική η Tilda Swinton. Οι ερωτήσεις του Ολιβιέ Σαγιάρ κάπως με πέταγαν εκτός, προσπαθούσε να δώσει άλλη νότα από αυτήν που ήθελα να βιώσω. Με τις ερωτήσεις του βοηθούσε να υπάρξει ροή στην ιστορία, αλλά δεν ήθελα τέτοιους είδους ροή. Ο άνθρωπος είναι μεγάλο κεφάλαιο στον χώρο της μόδας, πρώην επικεφαλής στο Musee des Arts Décoratifs και επιμελητής στο Palais Galliera που έχει αφιερώσει το έργο του στο να αφαιρεί τη μόδα από τις κούκλες και να την επιστρέφει στο σώμα, το ανθρώπινο, το καθημερινό. Η Tilda Swinton όμως στα δικά μου μάτια θα ήταν αρκετή από μόνη της. Θα την προτιμούσα να φορά μια διάφανη ολόσωμη nude φόρμα, να φέρνει τα ρούχα μόνη της, να φορά, να τα βγάζει και να τα κρεμά η ίδια. Μόνο εκείνη ήθελα επί σκηνης, εκείνη τα ρούχα της και τις μνήμες της σε έναν μονόλογο τελετουργικό.
Η βιογραφική γκαρνταρόμπα είναι μια εμπειρία για τον θεατή, σπάνια του δίνεται η δυνατότητα να βουτήξει τόσο βαθιά μέσα στη ζωή ενός καλλιτέχνη και με αυτόν τον τρόπο. Ως μια αναδρομή και πράξη τρυφερότητας προς τους ανθρώπους που κατοικούν στη μνήμη μας και μας έχουν απομείνει τα ρούχα τους εξέλαβα αυτή την performance. Ενδύματα που χωρούν μέσα σε μπαούλα ή που η θέση τους είναι σε μουσεία και αποδεικνύουν πως το σώμα γίνεται πεδίο ιστορίας. Η ταυτότητα μπορεί να φορεθεί και να αφαιρεθεί όπως ακριβώς ένα ρούχο. Η ζωή μας ξέρετε αφήνει ίχνη ακόμα και στα πιο απλά πράγματα.
Επέστρεψα σπίτι και σκεφτόμουν ότι τα ρούχα μου που είναι επιλεγμένα από μένα ακόμα και όταν φύγω από τη ζωή κάποια από αυτά σίγουρα δεν θα πεταχτούν αλλά θα φορεθούν από άλλους. Όπως εγώ φοράω ρούχα του πατέρα μου και της μητέρας μου που τα αποκαλούμε vintage, όπως νιώθω κάθε φορά που σκέφτομαι τα ταγιεράκια της γιαγιάς μου από τον Στρατηγό αγορασμένα ή τις γραβάτες από το Atenee ή το Μινιόν. Ρούχα που δεν θέλω να πεταχτούν αλλά να μεταποιηθούν για να τα φορώ και να τους νιώθω πάνω μου.
Όλοι έχουμε κάποια ρούχα που μπορεί να έχουν σκιστεί και εξακολουθούμε να τα φοράμε στο σπίτι και δεν θελουμε να τ’ αποχωριστούμε γιατί φέρουν μνήμες. Καθημερινά ρούχα που δεν τα βγάζουμε από πάνω μας έχει και η Tilda Swinton τέτοια και μας τα έδειξε, δεν μας παρέθεσε μόνο τα ακριβά ή ιστορικά κειμήλια της. Αυτό είναι που κάνει την performance αυτή ιδιαίτερη, το γεγονός ότι επί 80 λεπτά μιλούσε και έδειχνε τα ρούχα μα τελικά είχε απογυμνωθεί, είχε επενδυθεί την όποια περσόνα θα μπορούσε να επικαλεστεί και είδα την πραγματική Tilda, την βαπτισμένη Katherine Matilda Swinton, γόνο αριστοκρατικής αρχαίας σκωτσέζικης οικογένειας, που θα μπορούσε να είναι λαίδη μα επέλεξε να είναι καλλιτέχνης. God Saves the Queen or the King, λένε οι φιλομοναρχικοί κάτοικοι του Ηνωμένου Βασιλείου, God saves the queens of art like Tilda, θα πω εγω.
