Το Παρίσι της Aνιές Βαρντά μέσα από την έκθεση “Agnès Varda’s Paris, from here to there” στο Μουσείο Καρναβαλέ

«Μου είναι φυσικό να πηγαίνω από δω κι από κει, να λέω κάτι κι έπειτα το αντίθετό του, και να νιώθω λιγότερο παγιδευμένη επειδή δεν επιλέγω μία μόνο εκδοχή των πραγμάτων.» – Ανιές Βαρντά, Varda par Agnès (2η έκδ.), Παρίσι, La Martinière, 2023, σ. 183.

Φωτογράφος, σκηνοθέτρια, εικαστική καλλιτέχνις, η Ανιές Βαρντά συνήθιζε να λέει: «Δεν κατοικώ στο Παρίσι, κατοικώ στο 14ο Παρίσι». Για σχεδόν εβδομήντα χρόνια, από το 1951 μέχρι τον θάνατό της στις 29 Μαρτίου 2019, έζησε στην ίδια διεύθυνση, στον αριθμό 86 της οδού Νταγκέρ – οδός που φέρει το όνομα ενός από τους εφευρέτες της φωτογραφίας. Εκεί, σ’ έναν προστατευμένο μικρόκοσμο ανάμεσα στην πλατεία Ντενφέρ-Ροσερό και τον σιδηροδρομικό σταθμό Μονπαρνάς, δημιούργησε τον δικό της κόσμο.

Ένας χώρος με δύο καταστήματα ενωμένα με μια ανοιχτή αυλή, που υπήρξε ταυτόχρονα τόπος ζωής και καλλιτεχνικής έκφρασης: στούντιο λήψεων, σκοτεινός θάλαμος, αυλή όπου συναντούσε ανθρώπους, τους φωτογράφιζε, τους κινηματογραφούσε – κι όπου το 1954 φιλοξένησε την πρώτη της έκθεση. Εκεί φωτογράφιζε γείτονες, φίλους καλλιτέχνες και νέους ηθοποιούς, διοργάνωσε την πρώτη της έκθεση και γύριζε πλάνα για τα πρώτα της φιλμ.

Η έκθεση Agnès Varda’s Paris, from here to there προσκαλεί το κοινό να ανακαλύψει την εμβληματική δημιουργό μέσα από ένα νέο πρίσμα: εκείνο της φωτογραφίας και της άρρηκτης σχέσης της με το Παρίσι. Στην καρδιά της βρίσκεται η αυλή-στούντιο στην οδό Νταγκέρ, όπου η Ανιές Βαρντά έζησε και δημιούργησε από το 1951 έως το 2019. Πρόκειται για ένα χώρο-καταφύγιο που μεταμορφώθηκε σε στούντιο, σκοτεινό θάλαμο, εκθεσιακό χώρο, αλλά και σημείο συνάντησης για καλλιτέχνες του θεάτρου και του κινηματογράφου.

Το ταξίδι ξεκινά από τα πρώτα φωτογραφικά βήματα της Βαρντά και την πρώτη της ατομική έκθεση το 1954, για να συνεχιστεί στη δεκαετία του ’60, όταν μοιράστηκε την αυλή με τον σκηνοθέτη Ζακ Ντεμί. Από εκεί και πέρα, ξεδιπλώνεται μια πλούσια συλλογή φωτογραφιών που αποκαλύπτουν το χιούμορ, την ειρωνεία αλλά και την τρυφερότητα με την οποία η Βαρντά παρατηρούσε τους δρόμους και τους ανθρώπους της γαλλικής πρωτεύουσας. Οι φωτογραφικές παραγγελίες της –πορτρέτα και ρεπορτάζ– αποκτούν μια μοναδική, προσωπική σφραγίδα.

Θέατρο, πορτρέτα, φωτογραφικά παραμύθια αλλά και το Παρίσι στην οθόνη

«Μου αρέσει οι καλλιτέχνες να μεταμφιέζουν την πραγματικότητα, να την κρύβουν, να τη διαστρεβλώνουν.» – Ανιές Βαρντά, 1982

Κατά τη δεκαετία του 1950, η Ανιές Βαρντά βρίσκει το δημιουργικό της στίγμα στον κόσμο του θεάτρου και της φωτογραφίας. Είναι η δεκαετία όπου συνδέεται στενά με τον Ζαν Βιλάρ και τον θίασό του στο Φεστιβάλ της Αβινιόν και το Εθνικό Λαϊκό Θέατρο (Théâtre National Populaire). Φωτογραφίζει σκηνικά, πρόβες και παραστάσεις αποκτώντας φήμη για τα πορτρέτα της: ο Μπρασάι μπροστά σε έναν ξεφτισμένο τοίχο, ο Φελίνι ανάμεσα σε χαλάσματα.

Παράλληλα, δημοσιεύει φωτογραφικά ρεπορτάζ πρωτότυπα και τολμηρά. Φωτογραφίζει τα πάντα: σκηνικά, πρόβες, ηθοποιούς μέσα και έξω από τον ρόλο, παραστάσεις. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον γνωρίζει προσωπικότητες όπως ο Αλεξάντερ Κάλντερ, ενώ τα πορτρέτα της αποκτούν φήμη και δημοσιεύονται στον Τύπο. Το 1955, φαντάζεται ένα «παραμύθι» με ένα κορίτσι-άγγελο μπροστά στην εκκλησία Σαιν-Συλπίς. Παράλληλα, δημοσιεύει φωτογραφικά ρεπορτάζ πρωτότυπα και τολμηρά.

Στη συνέχεια, η έκθεση εστιάζει στη ματιά της κινηματογραφίστριας πάνω στο Παρίσι. Μέσα από μια χρονο-θεματική αφήγηση παρουσιάζονται ταινίες που γυρίστηκαν εξ ολοκλήρου στην πόλη, ξεκινώντας από την ταινία Cléo de 5 à 7 (1962), όπου η πόλη πάλλεται στο ίδιο μήκος κύματος με τα συναισθήματα της νεαρής πρωταγωνίστριας.

Ακολουθούν αποσπάσματα από τη μικρού μήκους ταινία Les fiancés du pont MacDonald, 1962 και φωτογραφίες γυρισμάτων από το Loin du Vietnam, 1967, που φανερώνουν πώς η κάμερα της Βαρντά εξερευνούσε με πάθος λεπτομέρειες της πόλης που μπορεί να έχουν ξεφύγει από φευγαλέα βλέμματα.

Από την εποχή της Cléo de 5 à 7, η κάμερά της αγαπούσε να παρακολουθεί την κίνηση των ανθρώπων μέσα στην πόλη – πεζούς, οδηγούς, επιβάτες λεωφορείων ή ακόμα και σε πατίνι. Η ίδια εμφανίζεται στο Les Plages d’Agnès πάνω σε ένα ιστιοπλοϊκό που ανεβαίνει τον Σηκουάνα. Από εκεί και πέρα, ξεδιπλώνεται η πλούσια συλλογή φωτογραφιών που αποκαλύπτουν το χιούμορ, την ειρωνεία αλλά και την τρυφερότητα με την οποία η Βαρντά παρατηρούσε τους δρόμους και τους ανθρώπους της γαλλικής πρωτεύουσας.

Το Παρίσι αναδύεται μέσα από το βλέμμα της Ανιές Βαρντά χιουμοριστικό, παράξενο, συχνά τρυφερό και αποκαλυπτικό. Οι φωτογραφίες της αιχμαλωτίζουν στιγμές από δρόμους και ανθρώπους της πόλης, απεικονίζοντας την καθημερινότητα. Η περιήγηση συνεχίζει με θεματικές που ήταν πάντα στο επίκεντρο του έργου της: η προσοχή στους ανθρώπους, η φωνή των γυναικών, οι ζωές στο περιθώριο. Η Βαρντά ενδιαφέρεται για τους «αφανείς» της πόλης. Το Παρίσι της δεν είναι καρτ ποστάλ, αλλά μια ζωντανή σκηνή, όπου οι λεπτομέρειες -οι προσόψεις, οι καρυάτιδες, οι αγορές- αποκτούν ρόλο πρωταγωνιστών.

Για το L’une chante, l’autre pas, 1977 η Βαρντά ανακατασκεύασε μια παρισινή φωτογραφική μπουτίκ και δημιούργησε μια σειρά γυναικείων πορτρέτων, δώδεκα από τα οποία παρουσιάζονται ξανά στην έκθεση. Παράλληλα, ξεδιπλώνεται το φωτογραφικό έργο L’Opéra-Mouffe, αφιερωμένο στην οδό Μουφτάρ, που το 1958 μετατράπηκε σε ταινία μικρού μήκους με πρωταγωνίστρια μια έγκυο γυναίκα και τα αντιφατικά της συναισθήματα. Σημαντική θέση έχει και το ντοκιμαντέρ Daguerréotypes, 1975 όπου η Βαρντά σκιαγράφησε τους μικροκαταστηματάρχες της οδού Νταγκέρ μέσα από τρυφερά πορτρέτα.

Από την αυλή στον μύθο

Στον 21ο αιώνα, η Ανιές Βαρντά περνά από «τεχνίτρια» της φωτογραφίας και του κινηματογράφου σε παγκόσμια μορφή στον κόσμο της τέχνης, με κορυφαία στιγμή τη συμμετοχή της στην Μπιενάλε της Βενετίας το 2003. Οι φεμινιστικές και οικολογικές της ανησυχίες προαναγγέλλουν τις σημερινές συζητήσεις. Στην αυλή-κήπο της οδού Νταγκέρ, δέχεται δημοσιογράφους, συνομιλεί με την Τζέιν Μπίρκιν, τον JR, την Αννέτ Μεσαζέ και φωτογραφίζεται από τους σημαντικότερους φωτογράφους, παίζοντας με την εικόνα της.

Το 1984, με το Les Dites Cariatides, στρέφει την κάμερα στις γλυπτές φιγούρες που στολίζουν τις παριζιάνικες προσόψεις. Το 1999, με μια μικρή ψηφιακή κάμερα, πλησιάζει τους ρακοσυλλέκτες στις αγορές (Les Glaneurs et la Glaneuse), φέρνοντας τον φακό της ακόμα πιο κοντά στις ζωές στο περιθώριο.

Η φιγούρα της -μικροκαμωμένη, με τα δίχρωμα μαλλιά και το καρέ «Ζαν ντ’ Αρκ»- γίνεται πλέον αναγνωρίσιμη σε όλο τον κόσμο. Κι η αυλή της, κατοικημένη επί σχεδόν εβδομήντα χρόνια, παραμένει μάρτυρας όλων των μεταμορφώσεων και των αναγεννήσεων του έργου της.

Η έκθεση ολοκληρώνεται με πορτρέτα της ίδιας της δημιουργού, φωτογραφημένα και κινηματογραφημένα στην αυλή- τον κήπο που αποτέλεσε το κέντρο του σύμπαντός της. Έναν τόπο από τον οποίο ακτινοβολούσε το έργο της και παράλληλα καλλιεργούσε την πολύχρωμη περσόνα της.

Η έκθεση Agnès Varda’s Paris, from here to there είναι ένας φόρος τιμής στο Παρίσι που αγάπησε, στους ανθρώπους που το κατοίκησαν και σε μια αυλή που έγινε καταφύγιο, εργαστήριο και μύθος.

Απομένουν μόνο λίγες ημέρες ακόμη για να την επισκεφθείτε και να περιπλανηθείτε στο Παρίσι της Ανιές Βαρντά, εκεί όπου ντοκιμαντέρ και μυθοπλασία, καθημερινότητα και όνειρο συναντιούνται σε μια ελεύθερη και ανεξάντλητη ματιά.

Info έκθεσης:

Agnès Varda’s Paris, from here to there – Μουσείο Καρναβαλέ [Αφιερωμένο στην ιστορία του Παρισιού] έως τις 24 Αυγούστου