Κατηφορίζω την Αγίου Κωνσταντίνου και, όπως κάθε φορά, στέκομαι για λίγο θαμπωμένη μπροστά στην ομορφιά του Κτηρίου Τσίλλερ. Ανάμεσα στην ομοιομορφία μιας πόλης από τσιμέντο και σίδερο, με μικρά μπαλκόνια, ασφυκτικά οικοδομικά τετράγωνα και ελάχιστο ουρανό, η θέα αυτής της αρχιτεκτονικής καλαισθησίας μόνο συγκίνηση μπορεί να προκαλέσει. Σηκώνω το βλέμμα από το πεζοδρόμιο και σκέφτομαι πόσο διαφορετική μπορεί να γίνει η εμπειρία μιας πόλης χάρη σε ένα και μόνο κτήριο.
Άραγε, πόσο συχνά αναρωτιόμαστε γιατί αισθανόμαστε όμορφα σε έναν τόπο; Γιατί ορισμένες πόλεις μάς κάνουν να θέλουμε να περπατάμε ασταμάτητα στους δρόμους τους, να χανόμαστε στις γειτονιές τους, να παρατηρούμε τους ανθρώπους; Γιατί κάποια κτήρια μας συγκινούν, ακόμη κι αν δεν γνωρίζουμε τίποτα για την ιστορία τους, ενώ άλλα μοιάζουν να μας κρατούν σε απόσταση; Και τελικά, πόσο καθορίζει ο χώρος στον οποίο ζούμε τον τρόπο που σκεφτόμαστε, συναντιόμαστε, επικοινωνούμε και θυμόμαστε;
Αυτές ήταν μερικές από τις σκέψεις που με απασχολούσαν καθώς περνούσα την είσοδο του Εθνικού Θεάτρου, σκέψεις στις οποίες θα επιστρέψω φεύγοντας, μετά την πρώτη φετινή δράση του με τίτλο Προθάλαμος Δ | Διεπιστημονικοί Διακαλλιτεχνικοί Διάλογοι, αφιερωμένη στην αρχιτεκτονική. Μια άκρως ενδιαφέρουσα συζήτηση, στημένη με έναν ιδιαίτερα δημιουργικό τρόπο, που μου θύμισε πως η αρχιτεκτονική δεν αφορά μόνο τους αρχιτέκτονες, τα σχέδια και τα κτήρια. Αφορά πρωτίστως εμάς τους ίδιους. Τον τρόπο με τον οποίο κατοικούμε τον κόσμο, τις σχέσεις που δημιουργούμε μέσα του και τα χνάρια που αφήνουμε πίσω μας.
Με τους αρχιτέκτονες Ανδρέα Κούρκουλα και Ζήση Κοτιώνη να ανοίγουν έναν άκρως ενδιαφέροντα διάλογο, ακολουθώντας διαφορετικές διαδρομές σκέψης, και τη Σοφία Κόκκαλη να παρεμβάλλει τον θεατρικό και ποιητικό λόγο, η αρχιτεκτονική βγήκε από τα στενά όρια της επιστήμης της και συναντήθηκε με την τέχνη, σε μια συνομιλία γύρω από την ίδια την ανθρώπινη εμπειρία.
Η συνάντηση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του «Προθαλάμου Δ», ενός κύκλου συναντήσεων του Εθνικού Θεάτρου, σε επιμέλεια της Νατάσας Τριανταφύλλη, που επιστρέφει για δεύτερη χρονιά. Κάθε πρώτη Κυριακή του μήνα, επιστήμονες και καλλιτέχνες συναντιούνται σε έναν κοινό χώρο σκέψης και δημιουργίας, όπου ο επιστημονικός λόγος συνομιλεί με τη θεατρική πράξη.
Η πόλη ως τόπος συνάντησης και η αντίφαση της σύγχρονης Αθήνας
Τι είναι τελικά αυτό που κάνει μια πόλη ζωντανή; Είναι η αρχιτεκτονική των κτιρίων της ή όσα συμβαίνουν ανάμεσά τους; Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ζητήματα που αναπτύχθηκαν στη συνάντηση ήταν η σχέση της αρχιτεκτονικής με την κοινωνικότητα. Η πόλη δεν είναι απλώς ένα σύνολο κτιρίων, δρόμων και υποδομών. Είναι ένα δίκτυο ανθρώπινων σχέσεων, ένας κόμβος όπου οι διαδρομές διασταυρώνονται και οι συναντήσεις γίνονται μέρος της καθημερινής ζωής.
Στην παραδοσιακή πόλη, ο δρόμος, η πλατεία, το σταυροδρόμι λειτουργούν ως σημεία συνάντησης. Οι άνθρωποι κινούνται, σταματούν, συνομιλούν, παρατηρούν. Η κοινωνική ζωή αναπτύσσεται μέσα στον ίδιο τον αστικό ιστό. Αντίθετα, ένα σημαντικό μέρος της μοντέρνας πολεοδομικής σκέψης επιχείρησε να οργανώσει την πόλη με διαφορετικούς όρους, αναζητώντας λύσεις στα προβλήματα της βιομηχανικής εποχής, της κυκλοφορίας και της υπερσυγκέντρωσης περιορίζοντας, ωστόσο, τις ευκαιρίες συνάντησης των ανθρώπων που την κατοικούν.
Η Αθήνα αποτέλεσε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της συζήτησης. Μια πόλη πυκνή, συχνά άναρχη, με περιορισμένους ελεύθερους χώρους και έντονες αντιφάσεις, που ωστόσο διατηρεί μια αξιοσημείωτη ζωντάνια. Μια πόλη στην οποία η ζωή εξακολουθεί να εκτυλίσσεται στους δρόμους, στα πεζοδρόμια, στις πλατείες και στα καφενεία. Και εδώ οι ομιλητές προσθέτουν και μια ακόμη αντίφαση. Η Αθήνα, που για πολλά χρόνια δεν αποτελούσε έναν ιδιαίτερα δημοφιλή διεθνή προορισμό, βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με την πίεση του υπερτουρισμού. Τα ίδια χαρακτηριστικά που την καθιστούν ελκυστική, η πυκνότητα, η κοινωνικότητα, η αίσθηση μιας πόλης που δεν σταματά να ζει, κινδυνεύουν να μετατραπούν σε παράγοντες που δυσκολεύουν την καθημερινότητα των ίδιων των κατοίκων της.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε η αναφορά στην «πόλη του μπακλαβά», μια παραστατική παρομοίωση της παραδοσιακής πόλης με ένα ενιαίο σώμα, από το οποίο αφαιρούνται κομμάτια για να δημιουργηθούν οι δρόμοι, οι πλατείες και οι δημόσιοι χώροι. Σε αυτή την αντίληψη, ο αστικός ιστός παραμένει συνεχής και οι διασταυρώσεις γίνονται σημεία συνάντησης, εκεί όπου αναπτύσσεται η κοινωνική ζωή. Στον αντίποδα βρίσκεται η λογική της μοντέρνας πολεοδομίας, όπου τα κτήρια τοποθετούνται στον χώρο σαν πιόνια πάνω σε μια σκακιέρα, με την οργάνωση της πόλης να υπακούει σε διαφορετικές λειτουργικές προτεραιότητες.
Πώς προστατεύεται, λοιπόν, ο κοινωνικός χαρακτήρας μιας πόλης όταν η επιτυχία της αρχίζει να απειλεί τις συνθήκες κατοίκησής της; «Εδώ είναι ένας τόπος σαν κάθε άλλο τόπο». Η φωνή της Σοφίας Κόκκαλη παρεμβάλλεται στον διάλογο των δύο αρχιτεκτόνων. «Γιατί να μην είσαι μαζί μου;», «Ένα τοπίο που έχει το χρώμα σου».
Επαναπροσδιορίζοντας την αρχιτεκτονική: Ανάμεσα στην αλλαγή και τη διάρκεια
Ο Ανδρέας Κούρκουλας θα μιλήσει για τις δύο μεγάλες τομές που, κατά την άποψή του, επηρέασαν καθοριστικά την εξέλιξη της αρχιτεκτονικής στο πέρασμα των αιώνων: την εφεύρεση της τυπογραφίας και την εμφάνιση του διαδικτύου. Δύο τεχνολογικές επαναστάσεις που δεν άλλαξαν μόνο τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούμε και ανταλλάσσουμε πληροφορίες, αλλά και τη σχέση μας με τον χώρο και, κατ’ επέκταση, τον ίδιο τον ρόλο της αρχιτεκτονικής.
Για αιώνες, τα κτήρια αποτελούσαν φορείς εικόνων, συμβόλων και αφηγήσεων. Οι όψεις τους, τα γλυπτά και τα διακοσμητικά τους στοιχεία επικοινωνούσαν ιστορίες και θρησκευτικές παραστάσεις ή μηνύματα. Με τη διάδοση της τυπογραφίας, μεγάλο μέρος αυτής της επικοινωνιακής λειτουργίας μεταφέρθηκε στο βιβλίο και στην έντυπη εικόνα. Η αρχιτεκτονική άρχισε σταδιακά να αποδεσμεύεται από τον αφηγηματικό και διακοσμητικό της ρόλο, μια εξέλιξη που θα συνδεθεί αργότερα με την ανάδυση του μοντερνισμού και τη λιτή αρχιτεκτονική γλώσσα.
Και αν η τυπογραφία άλλαξε τόσο ριζικά τη σχέση της αρχιτεκτονικής με την εικόνα και την πληροφορία, τι συμβαίνει σήμερα με το διαδίκτυο; Η ψηφιακή επανάσταση δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα, στην οποία η επικοινωνία δεν περιορίζεται από τους φυσικούς τοίχους και τις γεωγραφικές αποστάσεις. Μπορούμε να εργαζόμαστε, να συναντιόμαστε και να ανταλλάσσουμε εικόνες και ιδέες χωρίς να μοιραζόμαστε τον ίδιο χώρο. Μήπως, λοιπόν, μεταβάλλεται για ακόμη μία φορά ο ρόλος της αρχιτεκτονικής;
Κι όμως, η πραγματικότητα αποδεικνύεται πιο σύνθετη. Όσο περισσότερο διευρύνονται οι δυνατότητες της ψηφιακής επικοινωνίας, τόσο περισσότερο φαίνεται να αποκτά αξία η φυσική συνάντηση. Οι άνθρωποι εξακολουθούν να αναζητούν την εμπειρία της συνύπαρξης, την αμεσότητα της ανθρώπινης παρουσίας, τη ζωή σε έναν κοινό χώρο. Αυτή η αντίφαση ανοίγει μια ενδιαφέρουσα συζήτηση για το μέλλον της κατοίκησης. Από τη μία, οι πόλεις εξακολουθούν να συγκεντρώνουν ανθρώπους, δραστηριότητες και επιθυμίες. Από την άλλη, οι νέες τεχνολογίες δημιουργούν δυνατότητες για μια διαφορετική σχέση με την ύπαιθρο, για μορφές ζωής και εργασίας που δεν προϋποθέτουν τη μόνιμη παρουσία στα μεγάλα αστικά κέντρα.
Ο Ζήσης Κοτιώνης θα μιλήσει για μια «απαισιόδοξη ελπίδα», αναγνωρίζοντας τις δυσκολίες και τις αντιφάσεις που συνοδεύουν μια τέτοια προοπτική. Γιατί η επιστροφή στην ύπαιθρο δεν είναι ούτε αυτονόητη ούτε εύκολη. Κι όμως, διακρίνει μια δυναμική, ιδιαίτερα στις νεότερες γενιές, που φαίνεται να επανεξετάζουν τη σχέση τους με την πόλη και να αναζητούν διαφορετικούς τρόπους ζωής. Το ερώτημα λοιπόν που προκύπτει είναι: Μπορούμε να φανταστούμε νέους τρόπους κατοίκησης που να αξιοποιούν τις δυνατότητες της τεχνολογίας, χωρίς να χάνουν την ουσιαστική σχέση του ανθρώπου με τον τόπο και την κοινότητα;
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο της εξέλιξης της τεχνολογίας και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, όπου οι εικόνες διαδέχονται η μία την άλλη με ιλιγγιώδη ταχύτητα, οι πληροφορίες ανανεώνονται διαρκώς και οι τρόποι επικοινωνίας μεταβάλλονται σχεδόν καθημερινά, τα κτήρια εξακολουθούν να έχουν ένα χαρακτηριστικό που τα διαφοροποιεί: τη διάρκεια. Εδώ θα σταθεί ο Ζήσης Κοτιώνης αναφερόμενος σε μια ακόμη ιδιότητα της αρχιτεκτονικής: την αντοχή της στον χρόνο. Επικαλούμενος μια σκέψη που αποδίδει στον Άλντο Ρόσι, σύμφωνα με την οποία «μνήμη είναι ό,τι αντιστέκεται στον χρόνο», θα περιγράψει την αρχιτεκτονική ως έναν ισχυρό μηχανισμό μνήμης. Ένα κτήριο μπορεί να επιβιώσει για δεκαετίες ή αιώνες. Να φιλοξενήσει διαφορετικές ζωές, να αλλάξει χρήσεις, να γίνει μάρτυρας ιστορικών γεγονότων, να ενσωματώσει στη μορφή του τις μεταβολές μιας ολόκληρης κοινωνίας. Να παραμείνει εκεί ακόμη κι όταν οι άνθρωποι που το δημιούργησαν έχουν προ πολλού φύγει. Η αρχιτεκτονική, επομένως, δεν οργανώνει μόνο τον χώρο. Οργανώνει και τη μνήμη μας.
Βγαίνοντας ξανά στην Αγίου Κωνσταντίνου, στέκομαι για λίγο απέναντι από το Κτήριο Τσίλλερ. Το κοιτάζω. Σκέφτομαι όλα όσα ειπώθηκαν για τις πόλεις, τους ανθρώπους, τη μνήμη και τον χρόνο. Για την ανάγκη μας να συναντιόμαστε, να ανήκουμε κάπου, να αναγνωρίζουμε μέσα στους χώρους που κατοικούμε κάτι από τη δική μας ιστορία. Σε έναν κόσμο που αλλάζει με ολοένα μεγαλύτερη ταχύτητα, τα κτήρια παραμένουν εκεί, διατηρώντας κάτι από τις ζωές που πέρασαν μέσα τους. Συνεχίζω τον δρόμο μου κοιτάζοντας τα κτήρια γύρω μου. Κάτι που, μέσα στη βιασύνη της καθημερινότητας, ξεχνάμε συχνά να κάνουμε.
