«Να μην ξεχάσουμε τι ήταν αυτή η μέρα, πόσο μεγάλη ήταν, τι καταφέραμε…», αυτά ήταν τα λόγια της Μάγδας Φύσσα στην πρεμιέρα του ντοκιμαντέρ «11 χρόνια δίκη Χρυσή Αυγή – ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΗΣ», ένα ντοκιμαντέρ μνήμης, ένας αναγκαίος απολογισμός, μια πολύτιμη καταγραφή κόντρα στη λήθη.
Μέσα από κεφάλαια που συμβολικά τοποθετούν αυτό το τόσο φορτισμένο κομμάτι της ιστορίας στην οθόνη, το ντοκιμαντέρ της Χρύσας Λύκου (πρώτη μεγάλη παραγωγή της Κοινωνικής Συνεταιριστικής Επιχείρησης ΣΕΛΗΝΗ Ο.Κ.Ε.Α.) σε σκηνοθεσία του Στέλιου Ζαχαρίου ακολουθεί την πορεία από το πυκνό σκοτάδι στις δεκαετίες ανενόχλητης δράσης της Χρυσής Αυγής -από το ’80 έως την πρώτη επίθεση του ’96 που περιλαμβάνεται στη δίκη μέχρι και τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα- στις αχτίδες φωτός που άρχισαν να το διαπερνούν όσο προχωρούσε η υπόθεση, όσο στρωνόταν ο δρόμος προς τη δικαίωση, μέχρι τη φλόγα των χιλιάδων κόσμου εκείνη τη μέρα στο Εφετείο αλλά και εκείνη του αγώνα που δεν πρέπει να σβήνει ποτέ.
«ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΗΣ» μιλούν στο ντοκιμαντέρ από την οδό Περγάμου, στα κεντρικά της «Σελήνης». Είναι η Μάγδα Φύσσα, η Δήμητρα Ζώρζου, αυτόπτης μάρτυρας της δολοφονίας του Παύλου Φύσσα, ο Κώστας Σκαρμέας, συνήγορος των Αιγύπτιων αλιεργατών, η συνήγορος της οικογένειας Φύσσα Μαρίνα Δαλιάνη, ο συνήγορος του ΠΑΜΕ Μάνος Μαλαγάρης, ο δημοσιογράφος – συγγραφέας Δημήτρης Ψαρράς, η Ηλέκτρα Αλεξανδροπούλου από το παρατηρητήριο Golden Dawn Watch και η φωτορεπόρτερ Τατιάνα Μπόλαρη.
Ανατρέχουν σε εκείνη τη νύχτα στις 18 Σεπτεμβρίου 2013 στο Κερατσίνι, στη σημερινή οδό με το όνομά του, στις 20 Απριλίου 2015 όταν η δίκη ξεκίνησε στις φυλακές Κορυδαλλού, στις 7 Οκτωβρίου 2020, όταν βγήκε η μεγάλη απόφαση της καταδίκης σε πρώτο βαθμό. 11 χρόνια μέχρι και τις 4 Μαρτίου 2026 όταν ολοκληρώθηκε η δίκη σε δεύτερο βαθμό.
Και είναι σοκαριστικό να βλέπεις τη Μάγδα Φύσσα, αυτή τη γυναίκα – σύμβολο που μόνο με την όψη της συγκινεί, με το όνομά του Παύλου κρεμασμένο στον λαιμό της, να αρθρώνει ότι έχοντας ζήσει όλες τις απώλειες που θα μπορούσε να ζήσει κάποιος (γονέων, αδερφών, αγαπημένων ανθρώπων) αυτή είναι η πιο σκληρή. Να την ακούς να παραδέχεται ότι σκέφτηκε να βάλει το μαχαίρι στην καρδιά της για να νιώσει όπως ένιωσε ο Παύλος και λίγο αργότερα να μοιράζεται ότι ακόμα και να της έφερναν μπροστά της τον δολοφόνο του παιδιού της, δεν ξέρει αν θα έφτανε να τον σκοτώσει. «Το σημαντικό είναι να παραμείνεις άνθρωπος και να μην γίνεις ένα με το τέρας», λέει.
Μιλάει για το χρέος της να είναι εκεί σε κάθε δίκη, για τον Παύλο, για τους δικηγόρους που ανέλαβαν την υπόθεση και που δεν ήθελε να τους αφήσει μόνους. Να λέει: «Τουλάχιστον ο Παύλος έφυγε στην αγκαλιά της κοπέλας του, όχι όπως ο Ζακ, ο Βασίλης Μάγγος…».
Για χρέος μιλάει και η Δήμητρα Ζώρζου, που ήταν εκεί τη στιγμή της δολοφονίας και στα 21 της -τότε- πήγε να καταθέσει. Περιγράφει τον πανικό, τους φόβους που κουβαλούσε, τις απειλές που δεχόταν για χρόνια μέχρι και τη στιγμή της κατάθεσης, τις επιθέσεις, τις προσβολές που άντεξε στο δικαστήριο. Κι όμως το θάρρος της τα κάλυψε όλα και καθώς την ακούς δεν μπορείς παρά να ευχηθείς όλοι να το έβλεπαν έτσι.
Το ντοκιμαντέρ σκιαγραφεί τον δρόμο προς τη δικαίωση που ήταν μακρύς, όπως πολύχρονη ήταν και η δράση της Χρυσής Αυγής υπό τη σιωπή του κρατικού μηχανισμού, που στη συνέχεια δεν μερίμνησε για την καταγραφή της δίκης και τη διαφύλαξη των ντοκουμέντων. Αυτό το ανέλαβε το παρατηρητήριο Golden Dawn Watch. Η συντονίστρια και μέλος του, Ηλέκτρα Αλεξανδροπούλου εστιάζει στην προσπάθειά τους να ανοίξουν τη δίκη στην κοινωνία και να ενισχύσουν όσο μπορούσαν το θέμα στη συνείδηση του κόσμου. Τονίζει επίσης με σοκαριστικό τρόπο τη μοναξιά που είχε ο δρόμος της Μάγδας Φύσσα όλα αυτά τα χρόνια στις αίθουσες δικαστηρίων. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά στο ντοκιμαντέρ, από τις 700 περίπου συνεδριάσεις που πραγματοποιήθηκαν στη διάρκεια των 11 ετών, κόσμος υπήρχε σε 100 από αυτές το πολύ.
Από την πλευρά τους οι δικηγόροι αναφέρονται στις δυσκολίες της κάθε φάσης της δίκης, σχολιάζουν «την καθόλου τυχαία στάση των ΜΜΕ την περίοδο της ανόδου της Χρυσής Αυγής», αναφέρονται σε συμπεριφορές από τους κατηγορούμενους προς τους συγγενείς των θυμάτων που πρώτη φορά συναντούσαν στην πορεία τους. Θυμούνται τα παγωμένα πρόσωπα των μελών της Χρυσής Αυγής στο πρώτο άκουσμα της ενοχής τους που δεν πίστευαν ότι θα έρθει. Υπενθυμίζουν ότι μία καταδικαστική απόφαση δεν διαγράφει τον φασισμό.
Η φωτορεπόρτερ Τατιάνα Μπόλαρη, ήταν και εκείνη σε αυτούς που ένιωσαν τον κίνδυνο λόγω της συμβολής της στην υπόθεση. Θυμάται να φεύγει από τα Δικαστήρια και να καταλαβαίνει ότι την παρακολουθούν. Όπως σημειώνει όμως, από τη στιγμή που μπήκε σε αυτό ήταν αδύνατον να βγει: «Ένιωθα ότι είμαι στη σωστή πλευρά της ιστορίας, αυτό που καταγράφω είναι στη σωστή πλευρά της ιστορίας και κάπου πρέπει να υπάρχει δικαίωση επιτέλους».
Ο Δημήτρης Ψαρράς επισημαίνει ότι αυτό που συνέβη στις 7 Οκτωβρίου δεν έχει ξανασυμβεί, οι πολύκροτες δίκες που έχει ζήσει δεν θύμιζαν σε τίποτα τις 20.000-30.000 κόσμου που συγκεντρώθηκαν στο Εφετείο για να ακούσουν ότι η Χρυσή Αυγή είναι εγκληματική οργάνωση.
Η αφιέρωση του ντοκιμαντέρ είναι: «Σε εκείνες κι εκείνους που κοίταξαν το τέρας κατάματα και κατάφεραν να μην του μοιάσουν». 95 λεπτά που αξίζει να παρακολουθήσουν όλοι όσοι τα έζησαν, από κοντά ή πιο μακριά, όσοι ήταν εκεί στις χιλιάδες του Εφετείου και έχουν αυτά τα πρώτα λόγια της Μάγδας Φύσσα χαραγμένα μέσα τους, αυτό το «Παύλο, τα κατάφερες γιε μου!». Ακόμα περισσότερο όμως όσοι δεν τα έζησαν. Γιατί μια σημαντική νίκη δεν σβήνει τον φασισμό από τον χάρτη, γιατί το «τέρας» δεν σταμάτησε να υπάρχει, είναι εδώ, θα είναι εδώ, σε μια Ευρώπη που φλέγεται, σε μια Ελλάδα που ανήλικοι επιτίθενται σε πρόσφυγες, που ο αποφυλακισμένος πια Κασιδιάρης και οι όμοιοί του έχουν ακόμα υποστηρικτές.
«Ήδη βρισκόμαστε στο 2011-12, αυτή την εποχή ζούμε πάλι. Αυτό που θέλω απεγνωσμένα είναι να μην υπάρχει άλλος νεκρός, να προλάβουμε τα πράγματα γιατί τώρα ξέρουμε. Για μας παραμένει το ίδιο, ο Παύλος λείπει, συνεχίζει να λείπει, δεν έχει έρθει αλλά είναι αυτό ότι κάτι καταφέραμε. Είναι σημαντικό αυτό που γίνεται… μία θεατρική παράσταση, ένα ντοκιμαντέρ που αναδεικνύουν όλα τα γεγονότα, όλο αυτό που έχει γίνει, όλο αυτό που έχουμε καταφέρει, είναι πολύ σημαντικά, γιατί αυτά θα μείνουν στην ιστορία απ’ ό,τι είδαμε όλα αυτά τα χρόνια, 13 χρόνια. Δυστυχώς ούτε το κράτος έκανε κάτι για να υπάρχουν όλα αυτά τα ντοκουμέντα, ευτυχώς όμως που υπήρχαν οι άνθρωποι που βοήθησαν και έχουμε αυτά τα στοιχεία σήμερα», αναφέρει στην πρεμιέρα η Μάγδα Φύσσα.
Και λίγο πριν πέσουν οι τίτλοι τέλους το χαμόγελό της εμφανίζεται στη μεγάλη οθόνη να λέει «Καλούς αγώνες», καθώς οι στίχοι του Killah P από το «Να γελάς» σκεπάζουν τη φωνή της:
«Μα εγώ θέλω να βλέπω να γελάς,
γιατί δε μείνανε πολλά για εμάς
κόντρα μονάχα έτσι θα τους πας
αν σε βλέπουν να γελάς.
Μα εγώ θέλω να βλέπω να γελάς,
έχουν αλλάξει οι καιροί με μιας
το αντίδοτο όμως της αναποδιάς
είναι συνέχεια να γελάς.»
