Εν όψει της παγκόσμιας πρεμιέρας της «Αντιγόνης» του Σοφοκλή από το Εθνικό Θέατρο που ανοίγει το πρόγραμμα των φετινών Επιδαυρίων σε συμπαραγωγή με το επετειακό Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, ο σκηνοθέτης της, ο Ούρλιχ Ράσε, μας παραχώρησε αυτή τη συνέντευξη μια ανάσα πριν τη θέασή της.
Οξύνους και βαθύς, συστηματικός και σημαντικός μελετητής του Αρχαίου Δράματος, δημιουργεί παραστάσεις που διαπνέονται από αυστηρή φόρμα, ακρίβεια, έντονο στίγμα και καταιγιστικό ιδίωμα. Με επιβλητικές μηχανοκίνητες περιστρεφόμενες σκηνές ακατάπαυστης κίνησης, καθηλωτικά φωτιστικά τοπία, αρμονικά ενταγμένα μουσικά «συγκείμενα», άρτια ασκημένους ηθοποιούς, μας αποκαλύπτει ένα αμάλγαμα ρυθμού, κίνησης, λόγου και νόησης. Αρθρώνει μια ιδιότυπη, στιβαρή, πολυεπίπεδη σκηνική διάλεκτο που αιφνιδιάζει τους θεατές προσκαλώντας τους σε μια απαιτητική, αλλά ξεχωριστή εμπειρία θέασης.
Η ουσιαστική και διεισδυτική του ματιά στη διερεύνηση του ιδεολογικού πλέγματος του κειμένου, ενός κειμένου όμως που συνδέεται άρρηκτα με το συλλογικό θυμικό των Ελλήνων -που θα αποτελέσουν την Παρασκευή τη συντριπτική πλειοψηφία των θεατών- πολλαπλασιάζει το ήδη έντονο ενδιαφέρον μας για αυτήν την παράσταση. Τον ευχαριστούμε από καρδιάς για την ευγενική του διαθεσιμότητα να απαντήσει στις ερωτήσεις μας λίγο πριν την τελική κάθοδο στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου.
Ασχολείστε συστηματικά και σε βάθος με την αρχαία ελληνική τραγωδία. Τι είναι αυτό που σας αγγίζει σε αυτό το είδος;
Αυτό που με γοητεύει στην ελληνική τραγωδία είναι η ικανότητά της να αντιμετωπίζει θεμελιώδεις αντιφάσεις χωρίς να τις επιλύει. Δεν προσφέρει χαρακτήρες με τους οποίους μπορούμε να ταυτιστούμε, αλλά θέσεις που μας προκαλούν. Οι μορφές αυτές δεν είναι ψυχολογικά πορτρέτα, αλλά ενσαρκώσεις αντικρουόμενων τάξεων – ηθικών, θρησκευτικών, πολιτικών. Με ελκύει επίσης η μορφή: η τελετουργική της διάσταση, η συμπίεση του χρόνου και του χώρου, η αλληλεπίδραση της κίνησης, του ρυθμού και του κειμένου. Η τραγωδία είναι ένας χώρος αντιπαράθεσης. Όχι μόνο μεταξύ των μορφών, αλλά και μεταξύ κοινού και γεγονότος. Ένας χώρος που απαιτεί παρουσία – και δεν προσφέρει άνεση.
Ο Χορός είναι θεμελιώδες στοιχείο του αρχαίου ελληνικού δράματος. Συχνά σηματοδοτεί τη βάση της σκηνοθετικής δομής στις σύγχρονες παραστάσεις. Έχετε μια δυναμική κατανόηση του Χορού. Πώς σκοπεύετε να χειριστείτε τον Χορό της Αντιγόνης αυτή τη φορά; Τι σηματοδοτεί στην παράστασή σας;
Για μένα, ο Χορός δεν είναι μια συλλογική φωνή αρμονίας. Είναι ένας θάλαμος αντήχησης – για ό,τι δεν μπορεί να επιλυθεί αλλά ούτε και να αγνοηθεί. Δεν συμφιλιώνει τη σύγκρουση, αλλά κάνει ορατές τις συνέπειές της.
Σε αυτή την παραγωγή, η χορωδία αντανακλά μια διαδικασία αλλαγής. Αρχικά υποστηρίζει την τάξη του Κρέοντα, αλλά σταδιακά απομακρύνεται – μέχρι που, στο τέλος, στέκεται στο πλευρό εκείνων που έχουν αποκλειστεί. Επί σκηνής, αυτή η εξέλιξη πραγματοποιείται μέσω ακριβών τυπικών δομών: κυκλικές κινήσεις, επαναλήψεις, σωματική ένταση. Ο χορός δεν αντιπροσωπεύει έναν λαό. Γίνεται μια δομή σε κίνηση – αντικατοπτρίζοντας τόσο μια κοινωνία όσο και το ρήγμα της.
Στο σκηνοθετικό σημείωμα, γράφετε ότι μερικές φορές ξεχνάμε ότι το καθήκον του Κρέοντα ως βασιλιά είναι να προστατεύει το κράτος και τους νόμους του. Αυτό είναι ένα προκλητικό σημείο. Θα μπορούσατε να το αναλύσετε και να το συνδέσετε με τη δική σας ερμηνεία της Αντιγόνης;
Δεν ισχυρίζομαι ότι ο Κρέων αντιπροσωπεύει τη δημοκρατία. Πιστεύω όμως ότι αξίζει να επανεξετάσουμε την Αντιγόνη σε σχέση με αυτόν. Όχι για να υπερασπιστούμε μια αυταρχική φιγούρα, αλλά για να καταλάβουμε πόσο έχει παραμεριστεί η έννοια του κοινού καλού υπέρ της ατομικής αυτονομίας. Ο Κρέων αποτυγχάνει όχι επειδή είναι κακός – αλλά επειδή κατακλύζεται από την ευθύνη. Θέλει να προστατεύσει την πόλη, να διατηρήσει την τάξη. Το λάθος του έγκειται στο ότι αρνείται το πένθος, αγνοώντας τις συναισθηματικές και ηθικές ανάγκες των ανθρώπων. Η Αντιγόνη, από την άλλη πλευρά, επιμένει στην αξιοπρέπεια του ατόμου, στο πένθος και στην αντίσταση. Μιλάει για εκείνους που στερούνται την αναγνώριση. Κανείς από τους δύο δεν έχει απόλυτο δίκιο – αλλά και οι δύο είναι παγιδευμένοι σε θέσεις που δεν μπορούν να συνυπάρξουν.
Αντί να επιλέξω πλευρές, με ενδιαφέρει το χάσμα μεταξύ τους.
Η αρχαία ελληνική τραγωδία είναι προϊόν άμεσης δημοκρατίας. Αντί να υποδεικνύει τι είναι η δικαιοσύνη, στήνει μια συζήτηση μεταξύ αντίθετων απόψεων. Η Αντιγόνη έχει ισοπεδωθεί στη δημόσια εκπαίδευση: Η Αντιγόνη καθαγιάζεται, ο Κρέων δαιμονοποιείται. Μπορεί να ανατραπεί αυτή η αντίληψη για το ελληνικό κοινό; Τι περιμένετε από εμάς;
Δεν πιστεύω ότι η ανάγνωσή μου είναι ριζοσπαστική. Στην πραγματικότητα ακολουθεί τον Σοφοκλή με μεγάλη ακρίβεια. Το έργο δεν είναι μια ιστορία ηρώων. Είναι μια διαλεκτική. Η δύναμη της τραγωδίας έγκειται στην ανοιχτότητά της: δεν διδάσκει – εκθέτει. Κατά την άποψή μου, η χειρονομία της Αντιγόνης είναι ευγενής, αλλά και απόλυτη. Και η θέση του Κρέοντα δεν είναι κακή, αλλά τραγικά άκαμπτη. Ελπίζω το ελληνικό κοινό να εισέλθει σε αυτόν τον χώρο της αντίφασης. Ότι δεν θα αναζητήσουν την επιβεβαίωση, αλλά την τριβή. Γιατί εκεί είναι που το θέατρο γίνεται πολιτικό: όχι επιβεβαιώνοντας αυτό που ήδη πιστεύουμε, αλλά κάνοντάς μας να αμφισβητήσουμε τις φόρμες στις οποίες βασιζόμαστε.
Συνεργάζεστε με Έλληνες ηθοποιούς στη μητρική τους γλώσσα. Πώς είναι αυτή η εμπειρία για εσάς; Ποια είναι η δυναμική των προβών;
Είναι μια πλούσια, απαιτητική διαδικασία – που απαιτεί εμπιστοσύνη και ακρίβεια. Δεν μιλάω ελληνικά, αλλά εργάζομαι με μια μετάφραση λέξη προς λέξη και σε στενή συνεργασία με τους δραματουργούς και τους ηθοποιούς. Η ενέργεια στις πρόβες είναι εξαιρετική. Αισθάνομαι μια ισχυρή επίγνωση μεταξύ των ηθοποιών για το τι σημαίνει να ερμηνεύουν αυτό το κείμενο εδώ, σε αυτή τη γλώσσα, σε αυτό το μέρος. Δεν δουλεύουμε πάνω στην ψυχολογική έκφραση – δουλεύουμε πάνω στη μορφή: στον ρυθμό, στον χώρο, στην ενέργεια. Η γλώσσα γίνεται μουσική, δομή, αντίσταση. Το σώμα γίνεται όργανο. Ο στόχος δεν είναι ο ρεαλισμός – είναι η σαφήνεια, η αναγκαιότητα, ο μετασχηματισμός.
Ο ανθρώπινος πολιτισμός βρίσκεται σε ένα σημείο καμπής. Τι σημαίνει το ανέβασμα της Αντιγόνης σε αυτό το πολιτισμικά και πολιτικά ακραίο παρόν; Ποιος πρέπει να είναι ο ρόλος της τέχνης σήμερα;
Ζούμε σε μια εποχή τεράστιας αβεβαιότητας. Η βία, η παραπληροφόρηση, ο κοινωνικός κατακερματισμός – όλα αυτά διαμορφώνουν τη ζωή μας. Και δεν εμπιστευόμαστε πλέον τους θεσμούς που κάποτε έδιναν προσανατολισμό. Δεν πιστεύω ότι η τέχνη μπορεί να το θεραπεύσει αυτό. Μπορεί όμως να το κάνει ορατό. Η Αντιγόνη δείχνει τι συμβαίνει όταν οι κοσμοθεωρίες συγκρούονται – όταν δεν απομένει καμία κοινή τάξη. Παρουσιάζει τα όρια της συμφιλίωσης. Αυτό είναι που την κάνει τόσο επείγουσα. Το θέατρό μου δεν προσφέρει λύσεις. Εκθέτει τις γραμμές ρήξης. Απαιτεί να είμαστε μάρτυρες – και να αντισταθούμε στην απλοποίηση της πραγματικότητας σε πλευρές, συνθήματα, συστήματα. Η τέχνη, για μένα, πρέπει να είναι ένας χώρος αντιπαράθεσης. Ένας χώρος όπου οι αντιφάσεις δεν εξηγούνται, αλλά υπομένονται.
Info παράστασης:
Παγκόσμια Πρεμιέρα: Αντιγόνη του Σοφοκλή | Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου
