Μεταξύ των πιο διάσημων μορφών της μοντέρνας τέχνης, ο Amedeo Modigliani (1884-1920) έχει αποτελέσει αντικείμενο πολλών εκθέσεων και εκδόσεων, αλλά καμία μέχρι τώρα δεν έχει εξετάσει σε βάθος τον τρόπο με τον οποίο ο καλλιτέχνης δημιούργησε τους πίνακες και τα γλυπτά του. Βασιζόμενη σε έρευνες που χρησιμοποιούν τις πιο πρόσφατες επιστημονικές τεχνικές, μια ομάδα ιστορικών τέχνης και ειδικών σε θέματα συντήρησης, πρωτοβουλία του Ιδρύματος Barnes στη Φιλαδέλφεια, ανακαλύπτει κρυφές πτυχές των τεχνικών του καλλιτέχνη χάρη στις νέες ερευνητικές και αναλυτικές τεχνολογίες.
Με κλασική εκπαίδευση στην πατρίδα του, την Ιταλία, ο Modigliani ήταν ένας από τους πολλούς νέους καλλιτέχνες που συγκεντρώθηκαν στο Παρίσι στις αρχές της δεκαετίας του 1900. Αλλά τα πρωτοποριακά επιτεύγματα της σύντομης καριέρας του έχουν επισκιαστεί εδώ και καιρό από την ιστορία της μποέμικης ζωής του. Με το παρατσούκλι Modi, λογοπαίγνιο από το γαλλικό «καταραμένος», ενεπλάκη σε μια σειρά από ταραχώδεις ερωτικές σχέσεις, έζησε σε συνθήκες φτώχειας, πάλεψε με τον αλκοολισμό και τη χρήση ουσιών και πέθανε από φυματίωση σε ηλικία μόλις 35 ετών.
Η μεγάλη έκθεση ”Modigliani Up Close”, που εγκαινιάζεται αυτόν τον μήνα στο Barnes Foundation, έχει ως στόχο να αποδομήσει τον μύθο και να αναλύσει τις μεθόδους εργασίας του καλλιτέχνη. Η έκθεση οργανώνεται από ιστορικούς τέχνης και συντηρητές που συνεργάζονται παράλληλα: η επικεφαλής επιμελήτρια του Barnes, Nancy Ireson και η ανώτερη διευθύντρια συντήρησης Barbara Buckley πλαισιώνονται από τη σύμβουλο επιμελήτρια Simonetta Fraquelli και την Annette King, συντηρήτρια έργων ζωγραφικής στην Tate του Λονδίνου.
«Υπάρχουν ακόμη τόσα πολλά να μάθουμε για τον Μοντιλιάνι ως καλλιτέχνη», αναφέρει σε συνέντευξη τύπου η Ireson, η οποία και ηγήθηκε του εκθεσιακού έργου μετά τη μετακίνησή της από την Tate στο Barnes το 2018. Δεν είναι σαφές τι συνέβη με το περιεχόμενο του εργαστηρίου του μετά τον θάνατό του και δεν άφησε πίσω του κανένα γραπτό που να περιγράφει τη δημιουργική του διαδικασία. «Υπάρχουν πολλές εικασίες και μύθοι, αλλά στην πραγματικότητα, όταν αρχίζεις να εξετάζεις τα ίδια τα φυσικά έργα, προσφέρουν μια πρόκληση σε ορισμένες από τις αφηγήσεις».
Η ομάδα διερευνά την επαναχρησιμοποίηση των υλικών από τον καλλιτέχνη στα πρώτα του χρόνια- τη στροφή του από καλλιτεχνικές τάσεις όπως ο κυβισμός για να ασχοληθεί με μια στυλιζαρισμένη μορφή παραστατικότητας και την εξέλιξη της προσέγγισής του από άκρως επεξεργασμένους καμβάδες σε πιο αιθέριους πίνακες.
Στην έκθεση θα παρουσιαστούν έργα τέχνης από τη συλλογή του και από σημαντικές δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές σε όλο τον κόσμο, οργανωμένα σε θεματικές ομάδες. Ζωγραφικά έργα και γλυπτά θα παρουσιαστούν μαζί με νέα ευρήματα συντηρητών και επιστημόνων συντήρησης που προέκυψαν από τεχνική έρευνα με τη χρήση αναλυτικών τεχνικών όπως η ακτινογραφία ακτίνων Χ, η υπέρυθρη ανακλαστικογραφία και η φασματοσκοπία φθορισμού ακτίνων Χ.
Η έκθεση ανοίγει με τα έργα που δημιούργησε ο Modigliani μετά την πρώτη του άφιξη στο Παρίσι, κατά τη διάρκεια της οποίας χρησιμοποίησε συχνά παλιούς καμβάδες, ζωγραφίζοντας πάνω σε δικές του απορριφθείσες συνθέσεις και σε έργα άλλων. Μια νέα ανάλυση με ακτίνες Χ αποκάλυψε τρία άγνωστα μέχρι πρότινος σκίτσα κάτω από το έργο διπλής όψης του 1908 ”Nude with a Hat/Maud Abrantès” στο Μουσείο Hecht του Πανεπιστημίου της Χάιφα. Γάλλοι συντηρητές βρήκαν έξι υποκείμενα σχέδια στο έργο ”Antonia” (γύρω στο 1915), οδηγώντας τους στην θεωρία ότι οι περιορισμοί του πολέμου ανάγκασαν τον εξαθλιωμένο καλλιτέχνη να επαναχρησιμοποιήσει τους καμβάδες, αντί να ζωγραφίσει σε καινούργιους.
Αλλά αυτή η νέα έρευνα δείχνει ότι η ανέχεια του Modigliani δεν ήταν το μόνο κίνητρο. Ο Modigliani κέρδισε 500 φράγκα για την πρώτη του παραγγελία πορτραίτου, ”Jean-Baptiste Alexandre with a Crucifix” (1909), ωστόσο επέλεξε να συνθέσει το έργο σε έναν παλιό καμβά. Για το έργο ”The Pretty Housewife” (1915), δούλεψε σε λεπτά στρώματα που συγχώνευσαν τον τόνο του δέρματος της εικονιζόμενης και το καλάθι από λυγαριά με τα χρώματα και τις υφές των υποκείμενων πινάκων. «Είναι ένας πολύ επινοητικός τρόπος εργασίας», αναφέρει η Nancy Ireson.
Άλλες εκθέσεις θα μεγεθύνουν την προσεκτική τεχνική ζωγραφικής του Μοντιλιάνι. «Θεωρήθηκε ότι η παλέτα των χρωμάτων του ήταν αρκετά περιορισμένη», αναφέρει η Barbara Buckley, «αλλά μόλις αρχίσεις να κοιτάς πιο προσεκτικά, βλέπεις ότι χρησιμοποιεί το χρώμα πολύ επιδέξια».
Για μερικά χρόνια της ζωής του ο Modigliani εγκατέλειψε τη ζωγραφική για να επικεντρωθεί στη γλυπτική. Επιλέχθηκε μάλιστα να εκθέσει στο Salon d’Automne το 1912, μια μεγάλη τιμή για έναν νέο καλλιτέχνη της εποχής. Ωστόσο, δεδομένων των οικονομικών δυσκολιών του, οι βιογράφοι αναρωτιούνται πώς ο Μοντιλιάνι κατάφερε να αντέξει οικονομικά τα ακριβά υλικά που χρειάζονταν για την κατασκευή αυτών των έργων.
Mέχρι πρόσφατα, θεωρίες υποστήριζαν ότι, όπως πολλοί άλλοι γλύπτες της εποχής, να «δανείστηκε» κατά καιρούς πέτρα για να στηρίξει την πρακτική του. Το Montparnasse, όπου ζούσε, ήταν μια από τις τελευταίες περιοχές του Παρισιού που ανακαινίστηκαν, με πλούσιο ασβεστόλιθο που είχε παραχωρηθεί για τα εργοτάξιά του. Ενδεχομένως δεν είναι τυχαίο ότι η σειρά των κεφαλών του Μοντιλιάνι είναι λαξευμένη από τον ίδιο τύπο βράχου. Όσον αφορά λοιπόν τα γλυπτά που κυριάρχησαν στην πρακτική του Μοντιλιάνι μεταξύ 1911 και 1913, η επιστήμη φαίνεται να υποστηρίζει τουλάχιστον μερικούς από τους μύθους.
Η νέα ανάλυση οκτώ σκαλισμένων πέτρινων κεφαλιών απέδωσε «μια από τις ωραιότερες ανακαλύψεις», αναφέρει η Nancy Ireson. Στην κορυφή αρκετών κεφαλιών βρέθηκαν κηρώδεις προσμίξεις, που συνάδουν με τα ανέκδοτα ότι ο Modigliani έκαιγε κεριά πάνω από τα γλυπτά στο εργαστήριό του, δημιουργώντας την ατμόσφαιρα αρχαίου ναού. Τα επίπεδα και τα σημάδια τοιχοποιίας δίνουν επίσης βαρύτητα στις μαρτυρίες ότι ο καλλιτέχνης περισυνέλεξε πέτρινους όγκους από εργοτάξια του Παρισιού.
Παράλληλα με την έκθεση, κυκλοφορεί και ένας πλήρως εικονογραφημένος κατάλογος που εκδόθηκε από το Ίδρυμα Barnes σε συνεργασία με το Yale University Press και επιμελούνται οι Barbara Buckley, Simonetta Fraquelli, Nancy Ireson και Annette King. Ο κατάλογος, που περιλαμβάνει 360 εικόνες, προσφέρει μια εστιασμένη εξερεύνηση του τρόπου με τον οποίο ο Μοντιλιάνι κατασκεύασε και συνέθεσε τα έργα που τον χαρακτηρίζουν και ρίχνει φως στο ρόλο του Dr. Barnes στην πορεία της καριέρας του Modigliani. Η συλλογή Barnes φιλοξενεί μία από τις σημαντικότερες ομάδες έργων του Modigliani στον κόσμο και ο κατάλογος συγκεντρώνει τα έργα αυτά μαζί με άλλα 50 περίπου σημαντικά παραδείγματα από δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές σε όλο τον κόσμο.
Πληροφορίες Έκθεσης
Barnes Foundation, Φιλεδέλφεια | 16 Οκτωβρίου, 2022 – 29 Ιανουαρίου, 2023
