Πίσω, στο μακρινό και ξεχασμένο 2019, πριν από τις πανδημίες και τις καραντίνες, ο Μάρτιν Σκορσέζε έκανε μια δήλωση στο περιοδικό Empire, η οποία προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: τον ρώτησαν την άποψή του για τις ταινίες της Marvel και απάντησε με ειλικρίνεια! Όσο σοκαριστικό κι αν ακούγεται αυτό από μόνο του, η ακριβής απάντηση ήταν: «Δεν τις παρακολουθώ. Προσπάθησα όμως, αλλά αυτό δεν είναι σινεμά. Αυτό που μου θυμίζουν περισσότερο, όσο καλοφτιαγμένες και να είναι, είναι θεματικά πάρκα. Δεν είναι το σινεμά από ανθρώπους που προσπαθούν να μεταδώσουν συναισθήματα και ψυχολογικές εμπειρίες σε έναν άλλον άνθρωπο». Το θράσος! Νωρίτερα εκείνη την χρονιά κιόλας, το Avengers: Endgame έσπασε ρεκόρ πωλήσεων και έγινε η μεγαλύτερη εισπρακτική επιτυχία στην ιστορία ξεπερνώντας τα 2 δισεκατομμύρια δολάρια.
Τα τελευταία πέντε χρόνια και ενώ ο Σκορσέζε έχει δημοσιεύσει ένα άρθρο στους New York Times όπου εξηγεί τη θέση του, τη δήλωσή του αυτή την έχουν πάρει όλοι και την έχουν τραβήξει από τα μαλλιά, αγνοώντας το ποιος είναι ή τι έχει καταφέρει ως καλλιτέχνης, και γενικώς εστιάζουν στο «έλα, μωρέ, γέρασε κι αυτός, δεν ξέρει τι λέει». Συγκεκριμένα, την πιο ωραία απάντηση έδωσε ο Kevin Feige (πρόεδρος της Marvel Studios), όπου δεν μπόρεσε να κρύψει την ανασφάλειά του και κατευθείαν κρύφτηκε πίσω από τα λεφτά του και το φανατικό κοινό που καταναλώνει τις ταινίες του.
Στο μεταξύ, η Marvel συνεχίζει ακάθεκτη και όχι μόνο βγάζει τη μία άθλια ταινία μετά την άλλη, αλλά από το 2021 έχει μπει ενεργά και στο streaming βγάζοντας τη μία άθλια σειρά μετά την άλλη. Έχουμε φτάσει σε τέτοιο σημείο, που έχει καταντήσει δουλειά να παρακολουθείς το MCU, και όχι διασκέδαση. Αν υπήρχε μια δικαιολογία παλαιότερα, ήταν το ότι πράγματι το εγχείρημα της Marvel να φτιάξει μια τεράστια κινηματογραφική ταπετσαρία από ταινίες, οι οποίες συνδέονται μεταξύ τους ήταν κάτι πρωτόγνωρο στον κινηματογράφο. Όλες οι ταινίες έλεγαν τη δική τους ιστορία και όλα θα κορυφώνονταν σε μια τελική αναμέτρηση με τον κακό που τον έχτιζαν, κουτσά στραβά, από το 2012. Και με τον ίδιο ρυθμό, κουτσά στραβά δηλαδή, φτάσαμε στο Endgame, ένα αρκετά ικανοποιητικό φινάλε που έκλεισε έναν κύκλο ιστοριών δέκα ετών.
«Και μετά το Endgame;», ρώτησαν όλοι και η Marvel απάντησε με αυτοπεποίθηση «αα, καλά, δεν έχετε δει τίποτα ακόμα» και πράγματι, πέντε χρόνια μετά, δεν έχουμε δει τίποτα ακόμα. Απλώς πετάνε εκατομμύρια σε αποτυχημένα projects, που κανείς δεν θέλει να δει, με την ελπίδα να ξαναποκτήσουν τη μαγεία που κάποτε είχαν. Βέβαια, δεν ήταν όλες οι προσπάθειές της αποτυχημένες, γιατί το 2021 έβγαλε το Spider-Man: No Way Home και κατάφερε να χτυπήσει πάλι το δισεκατομμύριο με τον κανόνα εδώ να είναι: multiverse! Δηλαδή, εκμεταλλεύονται τη δουλειά άλλων δημιουργών και επειδή έχουν τα πνευματικά δικαιώματα των χαρακτήρων δεν θεωρείται κλεψιά!
Το μόνο που έχουν να κάνουν είναι να φέρουν πίσω λατρεμένους ηθοποιούς στους παλιούς τους ρόλους (στις καλύτερες περιπτώσεις υπάρχει κι ένας φτηνός σεναριακός λόγος που γίνεται αυτό), χωρίς όμως αυτοί εν τέλει να παίζουν κάποιον ιδιαίτερο ρόλο στην πλοκή. Πετάνε εκεί δυο – τρεις κλασικές ατάκες τους, κάνουν κάτι «εντυπωσιακό», ώστε να πάρουν ένα θερμό χειροκρότημα από το αποχαυνωμένο κοινό, και τέλος. Επειδή αυτή η τακτική λειτούργησε τέλεια, μετά πήραμε το Doctor Strange in the Multiverse of Madness και φέτος το Deadpool & Wolverine, όπου κατάφερε κι αυτό να κάνει εισπράξεις δισεκατομμυρίων. Εννοείται πως τα αντίπαλα στούντιο μύρισαν τα κέρδη και ζήλεψαν, και η Warner Bros. απάντησε με το The Flash το 2023, το οποίο ευτυχώς ήταν τρανταχτή αποτυχία που κάπως καθυστέρησε αυτή την καινούργια τάση. Αλλά προτού φτάσουμε στο Deadpool & Wolverine και σε όλη τη μουλτιβερσική κομπίνα, για τη συζήτηση καλό είναι να θυμηθούμε λίγο την πανδημία με τα Movie …Movies και πώς είναι παρόμοια με τον τρόπο που το Χόλυγουντ φτιάχνει ταινίες σήμερα.
Η «πανδημία» ξεκίνησε στα μέσα του 2000, όταν χιλιάδες παιδιά έτρεχαν στους διαδρόμους των σχολείων τους και φώναζαν “wazzup?” ενοχλώντας τους υπόλοιπους. Οι παρωδίες στον κινηματογράφο δεν είναι κάτι πρωτόγνωρο, ταινίες όπως το Young Frankenstein και το Spaceballs ήταν και εισπρακτικές επιτυχίες και αγαπητές από κοινό και κριτικούς, αλλά κάτι άλλαξε στην ποπ κουλτούρα με την κυκλοφορία του Scary Movie. Η συνταγή ήταν απλή: βρες ένα είδος ταινιών πχ. τρόμου, βάσισε όλη τη δομή της ταινίας σε μια περασμένη επιτυχία (σε αυτή την περίπτωση το Scream), πάρε εύκολα αναγνωρίσιμες σκηνές, χαρακτήρες και αναφορές από άλλες επιτυχημένες ταινίες, διαφημίσεις, ή οτιδήποτε (λες και έχει σημασία), βάλ’ τα όλα στο μίξερ για 80-90 λεπτά, σταδιακά ανακάτεψε το μείγμα με λίγο soft γυμνό για τα παιδιά στην εφηβεία, και χρέωσε εισιτήριο ώστε να κερδίσεις τα πενταπλάσια απ’ αυτά που πλήρωσες για την παραγωγή.
Το Scary Movie ήταν τόσο μεγάλη επιτυχία που γέννησε τέσσερις συνέχειες και δύο από τους σεναριογράφους, ο Aaron Seltzer και ο Jason Friedberg, επειδή μισούν την ανθρωπότητα, αποφάσισαν να συνεχίσουν το αστειάκι τους και έφτιαξαν ένα μίνι franchise συνεχίζοντας τους πρωτότυπους τίτλους όπως: Date Movie, Epic Movie, Disaster Movie, και όταν ένιωθαν ιδιαίτερα δημιουργικοί έβγαζαν το «movie» από τον τίτλο και οι ταινίες ήταν: Meet the Spartans, Vampires Suck, The Starving Games, αλλά η φόρμουλα δεν άλλαζε ποτέ. Fun Fact: Ο Craig Mazin, δημιουργός της αριστουργηματικής σειράς Chernobyl, έχει γράψει το σενάριο για τα Scary Movie 3-4 και σκηνοθέτησε/έγραψε το Superhero Movie, οπότε, απελπισμένοι καλλιτέχνες, μην πτοήστε, η ελπίδα πεθαίνει πάντα τελευταία.
Τώρα, το Χόλυγουντ τα τελευταία χρόνια χρησιμοποιεί τα multiverse movies ως δικαιολογία για να αρμέξει και την τελευταία σταγόνα από αγαπημένα franchises, γιατί, ως γνωστόν, η βιομηχανία θεάματος 8 στις 10 φορές δεν έχει πρωτότυπες ιδέες. Βέβαια, το πολυσύμπαν είναι ένα αρκετά ενδιαφέρον θέμα και υπάρχουν ταινίες που το αξιοποιούν στις πλοκές τους. Μερικά πρόσφατα παραδείγματα είναι τα δύο Spider-Verse της Sony, καθώς και το Everything Everywhere All at Once της A24. Σε αυτές τις ταινίες το πολυσύμπαν παίζει καθοριστικό ρόλο στην πλοκή και επηρεάζει τις ζωές των πρωταγωνιστών κάνοντάς τους όχι μόνο να αμφισβητήσουν τις θέσεις τους στην ίδια τους τη ζωή, αλλά σε πολλές διαφορετικές παράλληλες ζωές τους ταυτόχρονα.
Από την άλλη, έχουμε το Spider-Man: No Way Home, Doctor Strange in the Multiverse of Madness και το Deadpool & Wolverine όπου ο τρόπος που αντιμετωπίζουν το πολυσύμπαν είναι όπως θα το αντιμετώπιζε κι ένα σκετσάκι του SNL. Οι χαρακτήρες δεν προσαρμόζονται οργανικά στην πλοκή, πιο πολύ φαίνεται σαν να τους τραβάνε από τα πόδια και να τους σέρνουν με το ζόρι στη ταινία. Κυριολεκτικά, όπως και σε ένα σκετσάκι, μπαίνουν απλώς στο κάδρο, χωρίς καλή κινηματογράφηση, και μόνο με την εμφάνισή τους κερδίζουν ένα φτηνό χειροκρότημα.
Το No Way Home, που πιστεύω είναι η καλύτερη από τις τρεις ταινίες, κάνει μια απόπειρα να προσαρμόσει τους χαρακτήρες του, αλλά δεν είναι αρκετή. Όλα γίνονται για το χειροκρότημα και για φτηνούς συναισθηματισμούς. Από την εμφάνιση του Charlie Cox ως Matt Murdock, ως τις εμφανίσεις του Tobey Maguire και Andrew Garfield, όλες είναι κακοσκηνοθετημένες σκηνές όταν τις βλέπεις μόνος σου χωρίς κοινό, γιατί είναι ειδικά σχεδιασμένες για να δημιουργήσουν επευφημίες σε μια αίθουσα, ενώ στην ησυχία του σαλονιού σου υπάρχουν απλώς περιττές παύσεις εκεί που θα συμπλήρωνε το κοινό με το χειροκρότημά του.
Αλλά ακόμα και στις περιπτώσεις όπου το multiverse χρησιμοποιείται ως δικαιολογία για να φέρεις χαρακτήρες από διαφορετικά franchises μαζί, έχουμε θετικά παραδείγματα, με πρώτο και καλύτερο το Who Framed Roger Rabbit του Ρόμπερτ Ζεμέκις. Σε αυτό η λέξη “multiverse” δεν ακούγεται ούτε μία φορά, αλλά αφηγηματικά λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο και η ταινία λειτουργεί γιατί έχει ξεχωριστούς πρωταγωνιστές με ξεχωριστή πλοκή· δεν είναι ανάγκη να έχεις δει τα καρτούν της Disney και της Warner Bros. για να παρακολουθήσεις τις ταινίες, σε αντίθεση με τα παραδείγματα της Marvel. Ακόμα δύο καλά παραδείγματα είναι το πρώτο Wreck-it Ralph και το Lego Movie, ενώ στην αντίπερα όχθη έχουμε ταινίες όπως το Space Jam: A New Legacy ή το Ready Player One, όπου χρειάζεται να καταλαβαίνεις όλες τις αναφορές για να «εκτιμήσεις» τις ταινίες, γιατί το σενάριο είναι ανεπαρκές.
Content και όχι τέχνη
Από πριν κυκλοφορήσει στην Ελλάδα το Deadpool & Wolverine είχε γίνεις χαμός με τα leaks στο διαδίκτυο και όλοι παλαβωμένοι συνιστούσαν προσοχή για να μην μας γίνουν spoil τα… cameos. Ορίστε; Αν θέλετε μια ένδειξη για το αν μια ταινία θα είναι καλογραμμένη ή καλοσκηνοθετημένη, δείτε πώς μιλάνε γι’ αυτή στο διαδίκτυο. Το πρώτο επιχείρημα που ακούγεται συχνά είναι πως «η ταινία είναι για το κοινό και όχι για κριτικούς». Συγγνώμη, αλλά όταν το διαβάζετε/βλέπετε αυτό, τότε σας λένε χαζούς, γιατί κυριολεκτικά αυτό σημαίνει «είναι γι’ αυτούς που δεν σκέφτονται καθόλου». Σας λένε πελάτες.
Στο Deadpool δεν προστάτευαν κάποιο καλογραμμένο τουίστ της ταινίας ή κάτι παρόμοιο, προστάτευαν το ότι έφεραν μερικούς παλιούς ηθοποιούς πίσω σε γνώριμους ρόλους. Και; Είδα τα “spoilers” πριν δω την ταινία και ακριβώς όπως στο No Way Home και στο Doctor Strange, οι χαρακτήρες απλώς μπήκαν στο κάδρο νωχελικά και βαρετά για να συλλέξουν ένα χειροκρότημα μόνο και μόνο επειδή είναι αναγνωρίσιμοι. Πώς έχει άδικο ο Σκορσέζε όταν λέει πως είναι θεματικά πάρκα; Για εμένα η αντιμετώπιση των cameos σε Deadpool και Doctor Strange, δεν έχει καμία διαφορά από τον τρόπο που αντιμετώπισε το Disaster Movie τα cameos του Batman, Hulk, Iron Man και Hellboy το 2008, επειδή όλοι αυτοί οι ήρωες είχαν ταινίες εκείνη τη χρονιά και τους χρησιμοποίησε για την αναγνωρισιμότητά τους.
Η καλύτερη ατάκα του Deadpool & Wolverine είναι όταν ο Deadpool λέει πως πάει στη Disneyland, γιατί έχει δίκιο. Όπως όταν πας εκεί και βλέπεις έναν τύπο ντυμένο Blade, έτσι κι εδώ είναι ακριβώς το ίδιο, με τη διαφορά πως έφεραν τον Wesley Snipes επειδή υπάρχει νοσταλγία γι’ αυτόν. Η ταινία δεν θα λειτουργούσε διαφορετικά αν αντί για τον Blade ήταν, ας πούμε, ο Ghost Rider. Ο λόγος ύπαρξής του στην ταινία είναι απλώς η έλλειψη καλογραμμένου σεναρίου. Γενικά, το τρίτο Deadpool είναι κατώτερης ποιότητας από τα δύο προηγούμενα σε όλους τους κινηματογραφικούς τομείς· μόνο ο Hugh Jackman δίνει το εκατό τοις εκατό στην ερμηνεία του. Από τον φωτισμό της ταινίας και τα κάδρα της, μέχρι τα αστεία και ό,τι άλλο συνεπάγεται, λείπει η φωνή του σκηνοθέτη και η καλλιτεχνική έκφραση. Που δεν είναι πρωτότυπο παράπονο σε ταινία της Disney/Marvel, το αναγνωρίζω, αλλά έβλεπα την ταινία και θυμόμουν τη διεύθυνση φωτογραφίας από το Deadpool 2 και η ποιότητα που έχουμε στο τρίτο είναι ξεκάθαρα χειρότερη.
Εκεί που θέλω να καταλήξω είναι: μου λείπουν οι τριλογίες. Το Deadpool & Wolverine δεν είναι η συνέχεια του Deadpool 2, κυριολεκτικά οι χαρακτήρες από την προηγούμενη ταινία εμφανίζονται στην αρχή και στο τέλος μονάχα. Το δεύτερο Doctor Strange δεν είναι η συνέχεια του πρώτου, αλλά του Avengers: Endgame, γιατί αυτό είναι το αντίκτυπο όταν όλες σου οι ταινίες συνδέονται. Χίλιες φορές οι τριλογία Spider-Man του Sam Raimi, όπου φαίνεται ο καλλιτέχνης από πίσω, ή η τριλογία του Σκοτεινού Ιππότη του Νόλαν. Η όλη κατάσταση με τα cinematic universes έχει αποδειχτεί μια μεγάλη απάτη στην ιστορία του κινηματογράφου και έχει κάνει περισσότερο κακό παρά καλό. Από το 2008 έως το 2024 οι μοναδικές ταινίες της Marvel με αισθητική παραμένουν τα Guardians of the Galaxy, όλα τα υπόλοιπα, στην καλύτερη περίπτωση, είναι για να περνάει η ώρα.
Παραγωγές και καλλιτέχνες είναι αιχμάλωτοι του IP και φιμωμένοι συνεχίζουν να δουλεύουν σε ένα «εργοστάσιο» με μηδέν καλλιτεχνικές ευαισθησίες, όπου δεν χτίζεται η εμπιστοσύνη μεταξύ κοινού και καλλιτέχνη, αλλά μεταξύ κοινού και της άψυχης εταιρίας που κρύβεται από πίσω του. Ευτυχώς που υπάρχουν τα Spider-Verse και το The Batman του Matt Reeves για να σπάνε λίγο τη μονοτονία και να μας θυμίζουν πως υπάρχει ακόμα ψυχή στο superhero genre και δεν είναι όλα φτιαγμένα από έναν αλγόριθμο, ρυθμισμένο να υπολογίζει πότε μπορεί ο μέσος θεατής να βαρεθεί και να κοιτάξει το κινητό του.
Τέλος, είναι γνωστό πως το Χόλυγουντ κάθε «καινοτόμα» ιδέα του την παίρνει από κάποιον indie δημιουργό και δεν του λέει ευχαριστώ. Ξέρω πως ο σινεφίλ δεν περιμένει το Χόλυγουντ για να δει καλές ταινίες, πάει και τις βρίσκεις και υπάρχουν εκατομμύρια εκεί έξω, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως δεν πρέπει να ζητάμε κάτι καλύτερο και να δεχόμαστε ό,τι μας σερβίρουν χωρίς διαμαρτυρία. Ο κόσμος ψηφίζει με το πορτοφόλι του και φέτος, για ακόμα μια φορά, ψήφισε πως θέλει περισσότερο content, όχι κινηματογράφο. Ψήφισε να υπάρχουν εκατό προβολές του Deadpool & Wolverine σε μία ημέρα και μικρότερες ταινίες να έχουν δυο τρεις με το ζόρι στριμωγμένες. Χρόνια ψηφίζει δημιουργοί όπως ο Σκορσέζε και ο Κόπολα να μην μπορούν να βρουν χρηματοδότες για τις ταινίες τους, ενώ το Ant-Man and the Wasp: Quantumania είχε budget 300 εκατομμύρια.
Δεν ξέρω σε ποιο σημείο του πολυσύμπαντος βρισκόμαστε, αλλά είμαστε σε αυτό που η πλειοψηφία ψηφίζει εναντίον της τέχνης. Πρόσφατα, είδα το Persona του Bergman και με έκανε να πιστεύω πως όλα είναι δυνατά, πως μπορώ να βγω έξω με την κάμερά μου και να κάνω τη δική μου ταινία, πως δεν χρειάζομαι τίποτα και κανέναν, πως το μυαλό μου είναι αρκετό. Το Χόλυγουντ σπάνια εμπνέει· τις περισσότερες φορές προσπαθεί να σου κάνει πλύση εγκεφάλου πείθοντάς σε πως όλα είναι δυνατά αν γίνεις μέρος του συστήματος.
Ο Λευτέρης Αναγνωστόπουλος ασχολείται με τη συγγραφή και τη σκηνοθεσία. Από τις εκδόσεις Άνω Τελεία κυκλοφορεί το πρώτο του έργο, ένα δυστοπικό, νεο-νουάρ, μυθιστόρημα με τίτλο «Το Κόκκινο Δεξί Χέρι».
