Η Μαρία Πρωτόπαππα θα αποπειραθεί να διανοίξει ακόμα περισσότερο τη δραματουργική της σπουδή πάνω στον Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα. Επανέρχεται παραστασιακά με την «Γέρμα» που αποτελεί το δεύτερο μέρος της «τριλογίας της υπαίθρου», έχοντας ήδη αφήσει ένα εξαιρετικά ιδιοσυγκρασιακό παραστασιακό αποτύπωμα με το τρίτο και τελευταίο μέρος της «Το σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα», πριν περίπου από δύο χρόνια.
Δημιουργός με ήσυχο αλλά ισχυρό καλλιτεχνικό ιδίωμα, δραστηριοποιείται στην τέχνη της με άοκνη δύναμη, ισχυρή πίστη και συγκινητικό ανθρωπισμό. Έχει πάντα ξεχωριστό ενδιαφέρον μια συζήτηση μαζί της καθώς η σκέψη της αντανακλά μια ουσιαστική θέαση για τον κόσμο μας. Την ευχαριστώ από καρδιάς για τη συνέντευξη που μου παραχώρησε.
Αφιερώνετε την παράσταση στον Μίμη Κουγιουμτζή, τον εμβληματικό θεατράνθρωπο του Θέατρου Τέχνης που το 1992 είχε σκηνοθετήσει μια συγκλονιστική παράσταση της Γέρμα σε μια εξαιρετική μετάφραση της Τζένης Μαστοράκη. Μιλήστε μου αν θέλετε για αυτήν την τρυφερή σας κίνηση; Ήταν δάσκαλός σας στη σχολή του Θεάτρου Τέχνης, αν δεν κάνω λάθος; Και σας σκηνοθέτησε στα πρώτα σας βήματα. Μιλήστε μου, αν θέλετε, για αυτόν. Αισθάνεσθε σαν να υπάρχει μια νοερή σκυτάλη; Μια συνεχεία;
Η παράσταση αφιερώνεται στον Μίμη Κουγιουμτζή που ανέβασε την «Γέρμα» στο Υπόγειο, κάτι που πρότεινε η Μαριάννα Κάλμπαρη, δεν ήταν δική μου ιδέα. Δική της είναι η τρυφερή κίνηση για να τιμηθεί ο δάσκαλος και σκηνοθέτης μας στον οποίο οφείλουμε πολλές ωραίες παραστάσεις και συνεργασίες στα πρώτα μας βήματα. Ήταν πρόσχαρος, άνετος και παιχνιδιάρης και απαιτητικός αλλά δεν σταματούσε να χαίρεται το θέατρο σαν παιδί και ο πρόωρος χαμός του μας αιφνιδίασε. Η κυρία Κάλμπαρη θεωρώ πως με υπευθυνότητα, μεράκι και σκληρή δουλειά κρατάει καλά τα πόστα του, ένα δύσκολο έργο πλέον σήμερα, γιατί οι καιροί και οι ανάγκες αλλάζουν, ενώ το θέατρο ζητά αυταπάρνηση και αφοσίωση και δεν την βρίσκει. Ο Μίμης Κουγιουμτζής και ο Γιώργος Λαζάνης έδιναν τον χρόνο τους ολοκληρωτικά, ολόψυχα στο θέατρο.
Εγώ, όχι, δεν νιώθω πως έχω λάβει σκυτάλη. Η επιρροή τους, ωστόσο, παραμένει ολοζώντανη όπως και οι μνήμες και είμαι περήφανη για αυτούς. Έχω μεγάλη ευγνωμοσύνη για την υποστήριξη που έλαβα και από τους δύο, μου έδωσαν πολλές ευκαιρίες, μαθήματα, εμπειρία.
Σχεδόν σε όλα τα σκηνοθετικά σας εγχειρήματα αναφέρεστε στο δικαίωμα αλλά και στην ανάγκη του ανθρώπου για ελευθερία. Πόσο διώκεται η ελευθερία μας σήμερα ατομικά και συλλογικά;
Η ατομική και η συλλογική ελευθερία είναι σταθερά υπό διεκδίκηση από τότε που υπάρχει άνθρωπος και οργανωμένη κοινωνία. Δεν έχουμε πάψει ποτέ να ψάχνουμε τα όριά τους, όπως δεν έχουμε πάψει να ψάχνουμε τη δικαιοσύνη, την ελευθερία έκφρασης, την ακεραιότητα, τον σεβασμό στη ζωή. Στις λεγόμενες δημοκρατικές χώρες η ελευθερία διώκεται έμμεσα, και οι ίδιοι οι πολίτες συχνά συνεργάζονται συνειδητά ή ασυνείδητα στην υπονόμευση.
Μέσα από την σκηνοθετική σας πορεία φαίνεται έντονα η αναζήτηση για νέους παραστασιακούς κώδικες, νέες αναγνώσεις, νέο τρόπο σύνδεσης με το κοινό. Η αναζήτηση μιας νέας ηθικής αντιμετώπισης της θεατρικής πράξης εν γένει. Μιλήστε μου αν θέλετε για το θέατρο που ευαγγελίζεστε.
Δεν αναζητώ κάτι νέο, δεν ψάχνω νέα γλώσσα ή κώδικα. Μάλλον στο παρελθόν είναι η προσοχή μου εστιασμένη. Υποθέτω πως καθένας που εκφράζεται καλλιτεχνικά προσπαθεί να φτιάξει κάτι που να αρέσει πρωτίστως στον ίδιο. Θαυμάζω και απολαμβάνω παλιούς και νέους καλλιτέχνες, που με επηρεάζουν. Ο τρόπος που λειτουργώ ενώπιον θεατών στο θέατρο, αυτό που συμβαίνει εντός μου – σε σχέση μαζί τους πάντα – είναι ο οδηγός μου. Ο ιδανικός θεατής είναι ο συνδυασμός μας και κάθε στιγμή αλλάζει. Αλλά κυρίαρχος για εμένα είναι ο συγγραφέας. Ο οποίος δεν είναι μόνος, συνομιλεί και αυτός με την σειρά του με την εποχή του. Μου αρέσει να ερευνώ το παρελθόν και να το συνδέω με το παρόν, τα βάζω να συνομιλήσουν, για να μην πηγαίνουν χαμένες τόσες εμπειρίες, τόσες ζωές.
Έχετε μια ιδιαίτερη ευαισθησία στη γλώσσα και κάνετε μια επίπονη και συστηματική προεργασία στο θέμα της μετάφρασης. Χρησιμοποιείτε τη γλώσσα ως φορέα του ιδεολογικού πλέγματος της παράστασης;
Το ξύπνημα των αισθήσεων είναι δουλειά του ηθοποιού, της δραματικής τέχνης, – δραματικής δηλαδή του δρώντος υποκριτή- αποκριτή και οι λέξεις στην ρίζα τους έχουν δράση, σώμα, χώμα, φυσικό περιβάλλον, τις πρώτες εμπειρίες του όντος. Εάν δεν τις ανακαλύψεις, τότε τις μεταφέρεις φτωχές στον θεατή και του στερείς «τροφή» και απόλαυση.
Σχετικά με τις μεταφράσεις που κάνω στα κείμενα των παραστάσεων που σκηνοθετώ… πρώτα αναλύω στο πρωτότυπο αυτό που διαβάζω, δίνοντας όσον περισσότερο χρόνο μπορώ και μέσα στην έρευνα, αυτά που ανακαλύπτω με ενθουσιάζουν τόσο που μπαίνω στον πειρασμό να τα γράψω για να παιχτούν. Σίγουρα δεν είμαι λογοτέχνης, αλλά στο θέατρο παίζω από τα δεκατέσσερά μου χρόνια, με εμπιστεύομαι κι εμπιστεύομαι τους συνεργάτες και τους ηθοποιούς που πάντα συμβάλλουν στην τελική διαμόρφωση του κειμένου. Έτσι έγινε στην «Ανδρομάχη», στην «Αντιγόνη», στο «Σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα» και τώρα στη «Γέρμα».
«Γέρμα η ανεκπλήρωτη». Ανεκπλήρωτη για ποιον; Για τον εαυτό της; Για το περιβάλλον της; Ή για όσα της επιβάλλονται και τα θεωρεί δικές πεποιθήσεις; Ποιοι οι λόγοι επιλογής αυτής της λέξης που συνοδεύει τον τίτλο;
Απαντήσατε αντί για εμένα με τα υποερωτήματά σας. Ισχύουν όλα. Ακριβώς! Η λέξη yerma σημαίνει «έρημη χώρα/γη», θα μπορούσε να πει κανείς «ακατοίκητη», ενώ έχει την δυνατότητα «να φιλοξενήσει, να θρέψει πολλά στόματα, παιδιά, μέλλον», ένας δυνάμει δημιουργικός άνθρωπος που δεν παράγει έργο, παρόλο που το λαχταρά και το ποθεί όσο τίποτα. Ο πόθος του, όμως, δεν γνωρίζουμε εάν είναι εγγενής ανάγκη ή επίκτητη πεποίθηση. Αυτές οι εσωτερικές διχοτομήσεις, η απορία και η αναρώτηση είναι καθαροί στόχοι του ποιητή και για αυτό ονομάζει το έργο «ποίημα τραγικό».
Στο σημείωμά σας που ακολουθεί την αναγγελία της παράστασης αναφέρεστε σε μία φράση του Μιγέλ ντε Ουναμούνο: “Η Γέρμα ως μνημείο ασυμβίβαστων υψώνεται για να υμνήσει “το τραγικό αίσθημα του να ζεις”(Μιγέλ ντε Ουναμούνο). Με ποιον τρόπο σας αφορά η φράση αυτή στην παράσταση που ετοιμάζετε; Πώς αποκρυπτογραφείτε αυτή τη φράση;
Η τέχνη του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα, πολύπλοκη, πολυεπίπεδη, πολυαναφορική, λαϊκή και εστέτ μαζί, χρειάζεται να ανακαλυφθεί εκ νέου. Σε μας έχει φτάσει ο απόηχος του άδικου χαμού του και ο λυρικός τόνος της φόρτισης των δικών μας διανοούμενων που τον απέδωσαν. Τώρα, τα αυτιά μας και χρειάζονται και μπορούν να δεχτούν νέους ήχους, που εμπεριέχονται στον Λόρκα. Η Γέρμα, το έργο, στέκεται να θυμίζει τι σημαίνει να συνθλίβεσαι από αντίρροπες δυνάμεις, και υμνεί την ζωή και τις αρνήσεις της. Ο θάνατος στον Λόρκα είναι μια θετική υπενθύμιση, εντείνει το πάθος για ζωή.
Με τον Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα δείχνει να έχετε μια εκλεκτική συγγένεια. Συχνά τον ταυτίζετε με τους ήρωες/ηρωίδες των έργων του. Τι σηματοδοτεί για εσάς η προσωπικότητα, η ζωή και η γραφή του;
Είναι τόσο κρυπτικός ο Λόρκα, η τεχνοτροπία του τόσο μυστηριώδης που σε προκαλεί να μπεις στο κυνήγι θησαυρού. Με συγκινεί που είχε τόση ανάγκη να μιλήσει, να γίνει κατανοητός, αποδεκτός. Δεν περιορίζεται στο δικό του θέμα, ταυτίζεται με άλλους, τους παρατηρεί, τους μελετά, τους αγαπάει, στην Γέρμα είναι η Γέρμα, είναι ο Χουάν, τον αγαπά κι αυτόν πολύ, θέλει να τον μάθει, να τον συγχωρήσει. Ο Λόρκα δεν ήταν εγωκεντρικός, τον ένοιαζαν όλοι, όχι μόνο όσοι του έμοιαζαν, και δεν μπόρεσαν ποτέ να τον κατατάξουν σε μια κατηγορία, τουλάχιστον πολιτικά, ιδεολογικά. Ήταν ανθρωπιστής και αυτό με κάνει να τον αγαπώ.
