Περισσότερα από 60 χρόνια χρειάστηκαν για να δει το φως και πάλι ένα έργο του Καραβάτζο που λίγοι είχαν την τύχη να θαυμάσουν. Το πορτρέτο του Μαφέο Μπαρμπερίνι (1568–1644), μια σημαντική εκκλησιαστική και πολιτική προσωπικότητα της Αναγέννησης, γνωστός κυρίως ως Πάπας Ουρβανός Η‘ (1623–1644) αποτελεί το κεντρικό έκθεμα της έκθεσης “Caravaggio. The Portrait Unveiled“ που φιλοξενείται στο Παλάτσο Μπαρμπερίνι στη Ρώμη και αποτελεί σημαντικό πολιτιστικό γεγονός. Πρόκειται για ένα από τα ελάχιστα σωζόμενα πορτρέτα του Καραβάτζο.
Αυτός ο πίνακας, που χρονολογείται από το διάστημα 1598-1603, είναι χαρακτηριστικός του στυλ του Καραβάτζο, με έντονες αντιθέσεις φωτός και σκιάς. Το πορτρέτο βρισκόταν σε ιδιωτική συλλογή στη Φλωρεντία για δεκαετίες και δεν είχε παρουσιαστεί σε καμία από τις μεγάλες εκθέσεις του Καραβάτζο ούτε ήταν διαθέσιμο στους μελετητές για να το μελετήσουν.
Ο πίνακας θεωρείται ότι παρουσιάζει τον Μαφέο Μπαρμπερίνι σε ηλικία περίπου 30 ετών, όταν είχε ήδη αναλάβει σημαντική θέση στο Βατικανό. Δύο πρώιμοι βιογράφοι του Καραβάτζο αναφέρουν ότι ο καλλιτέχνης δημιούργησε πορτρέτα για τον Μπαρμπερίνι, χωρίς ωστόσο να παρέχουν περαιτέρω λεπτομέρειες.
Σύμφωνα με τον ειδικό στον Καραβάτζο, Τομάζο Μοντανάρι, η απόδοση του έργου στον Καραβάτζο δεν αμφισβητείται στη βιβλιογραφία, αλλά η ταυτοποίηση του απεικονιζόμενου ως Μπαρμπερίνι παραμένει αβέβαιη. Όπως δήλωσε στους New York Times, «Είναι πιθανό να πρόκειται για τον Μπαρμπερίνι, αλλά δεν μπορούμε να το θεωρήσουμε δεδομένο».
Ο πίνακας εμφανίστηκε για πρώτη φορά πριν από 60 χρόνια σε ιδιωτική συλλογή, χωρίς να συνοδεύεται από τεκμηρίωση. Σύμφωνα με τους ερευνητές Σαλομόν και Νικίτα, πιθανότατα πωλήθηκε μαζί με άλλα έργα από τη συλλογή των Μπαρμπερίνι κατά τη διάλυση της οικογενειακής περιουσίας τη δεκαετία του 1930. Πλέον, οι μελετητές έχουν ένα σημαντικό τεκμήριο που ενισχύει την έρευνά τους.
Όταν ο Thomas Clement Salomon ανέλαβε διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης Αρχαίας Τέχνης της Ιταλίας τον περασμένο Ιανουάριο, είχε ένα ξεκάθαρο όραμα ανάμεσα στις πολλές δράσεις που προγραμμάτιζε: να φέρει σε δημόσια θέα το «Πορτρέτο του Μονσινιόρ Μαφέο Μπαρμπερίνι» του Καραβάτζο. «Ήταν αμέσως προτεραιότητα», δήλωσε σε συνέντευξή του στους New York Times, αν και είχε επίγνωση των προκλήσεων. «Είχα μιλήσει με πολλούς ανθρώπους και όλοι έλεγαν ότι ήταν αδύνατο».
Ο Μπαρμπερίνι υπήρξε σπουδαίος προστάτης της τέχνης, υποστηρίζοντας καλλιτέχνες όπως ο Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι, ο οποίος σχεδίασε το περίφημο Baldacchino στον Άγιο Πέτρο. Η αγάπη του για την τέχνη φάνηκε και στη φιλία του με τον Καραβάτζο, ο οποίος φιλοτέχνησε το πορτρέτο του όταν ήταν ακόμα νέος κληρικός. Ανήκε σε αριστοκρατική οικογένεια της Φλωρεντίας και διακρίθηκε για τη μόρφωσή του και τις πολιτιστικές του ευαισθησίες.
Η περίοδος του Μπαρμπερίνι άφησε βαθιά πολιτιστική επιρροή, ενώ η αρχιτεκτονική και καλλιτεχνική δραστηριότητά του συνδέεται με έργα που διαμορφώνουν ακόμα τη Ρώμη. Ωστόσο, κατηγορήθηκε για νεποτισμό, καθώς προώθησε μέλη της οικογένειάς του σε καίριες θέσεις. Ο Μπαρμπερίνι αποτελεί ενδιαφέρουσα φιγούρα στην ιστορία της Ρώμης, καθώς συμβολίζει τη σύνδεση μεταξύ θρησκείας, πολιτικής και πολιτισμού.
Η παρουσίαση γίνεται στο ιστορικό περιβάλλον του Παλάτσο Μπαρμπερίνι, όπου είχε ζήσει ο Μαφέο Μπαρμπερίνι. Εγκαταστάθηκε εκεί αφού ανέβηκε στον παπικό θρόνο το 1623. Το Παλάτσο Μπαρμπερίνι άρχισε να κατασκευάζεται το 1625 και ολοκληρώθηκε το 1633. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο Μαφέο Μπαρμπερίνι και η οικογένειά του μετέτρεψαν το παλάτι σε ένα από τα πιο πολυτελή και επιβλητικά κτίρια της Ρώμης.
Ο χώρος φιλοξενεί τη συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης Αρχαίας Τέχνης, γεγονός που συνδέει τον πίνακα με την ιστορική και καλλιτεχνική του βάση.
Στο Παλάτσο Μπαρμπερίνι φιλοξενούνται και άλλοι σημαντικοί πίνακες του Καραβάτζο, οι οποίοι αποδεικνύουν την πρωτοποριακή του επιρροή στην μπαρόκ ζωγραφική. Ένας από τους πιο γνωστούς πίνακες είναι το «Ιουδήθ αποκεφαλίζοντας τον Ολοφέρνη» (Judith Beheading Holofernes), που θεωρείται εμβληματικό έργο της περιόδου του στη Ρώμη, ο πίνακας «Νάρκισσος» (Narcissus), δημιουργημένος γύρω στο 1597–1599, έργο που αποδεικνύει την εξέλιξή του ως καλλιτέχνη και την ανατρεπτική του προσέγγιση στη σύνθεση αλλά και το έργο «Ο Άγιος Φραγκίσκος σε Προσευχή» (St. Francis in Meditation) (1606–1607) ένα από τα αριστουργήματα του Καραβάτζο, που αποτυπώνει την πνευματική ένταση και την ανθρώπινη ευαισθησία με εξαιρετικό δραματικό φωτισμό. Στο έργο, ο Άγιος Φραγκίσκος παρουσιάζεται σε μια στιγμή βαθιάς προσευχής, περιτριγυρισμένος από σκοτάδι, με το πρόσωπο και τα χέρια του φωτισμένα από μια εσωτερική, σχεδόν θεϊκή πηγή φωτός.
Η συλλογή του παλατιού περιλαμβάνει και έργα άλλων σπουδαίων καλλιτεχνών της εποχής, όπως ο Guido Reni και ο Jusepe de Ribera, καταδεικνύοντας τον πλούτο και την πολιτιστική σημασία της τέχνης της εποχής.
Η έκθεση, που διαρκεί έως τις 23 Φεβρουαρίου 2025, συνοδεύεται από επιστημονικές μελέτες για τη χρονολόγηση και την προέλευση του πίνακα.
