Μουσική και …μουσικοί κατά τον ταραγμένο 20ό αιώνα. Μία εποχή που χαρακτηρίστηκε από τον μοντερνισμό, το κίνημα που ήρθε σε ρήξη με τους παραδοσιακούς κανόνες και τις φόρμες. Τί αλλάζει; Η κοινωνία, οι συσχετισμοί και μαζί της η τέχνη και φυσικά η μουσική. Οι συνθέτες αυτής της περιόδου πειραματίζονται με νέες αρμονικές δομές, ρυθμούς, και τεχνικές ενορχήστρωσης, θέτοντας τα θεμέλια για τη σύγχρονη δημιουργία.
Με αφορμή το 12ο Φεστιβάλ Μουσικής Δωματίου Χανίων με τον τίτλο Ανατολικός & Δυτικός Άνεμος, αξίζει να ανατρέξουμε σε δύο Ρώσους συνθέτες που σφράγισαν τον 20ο αιώνα: ο Ιγκόρ Στραβίνσκι και ο Σεργκέι Προκόφιεφ δραστηριοποιούνται στη σκιά δύο παγκόσμιων πολέμων. Εν μέσω κοινωνικών και πολιτικών αναταραχών αλλά και της ραγδαίας ανερχόμενης τεχνολογικής προόδου.
ΚΛΙΣΗ ΠΟΥ ΦΑΝΗΚΕ ΝΩΡΙΣ
Ως παιδί, στην Αγία Πετρούπολη του 19ου αι., ο Ιγκόρ Στραβίνσκι ξεκίνησε να ασχολείται με τη μουσική επηρεασμένος από τον Ρομαντισμό και τον Ρίχαρντ Βάγκνερ. Σύντομα, όμως, θα υιοθετήσει τον μοντερνισμό, επηρεασμένος από καλλιτεχνικά ρεύματα όπως ο Φωβισμός και ο Κυβισμός. Η μουσική του Στραβίνσκι φημίζεται για την πρωτοτυπία, την ενέργεια και την ριζοσπαστικότητά της. Αμφισβήτησε τους παραδοσιακούς κανόνες της μουσικής, εισάγοντας νέες τεχνικές όπως η πολυτονικότητα και η ατονικότητα. Σημαντικότερα έργα του περιλαμβάνουν την «Ιστορία του Στρατιώτη» (ένα καινοτόμο έργο για ορχήστρα και αφηγητή), την «Ιεροτελεστία της Άνοιξης» (ένα μπαλέτο με άγρια ενέργεια και πρωτότυπη γραφή που σόκαρε την κοινωνία της εποχής του), και το “Rake’s Progress” (μια όπερα με σατιρικό περιεχόμενο). O Στραβίνσκι συνεργάστηκε με διάφορους καλλιτέχνες, όπως ο Πικάσο και ο Ντιαγκίλεφ, και η μουσική του επηρεάστηκε από πολλά καλλιτεχνικά ρεύματα. Παρόλα αυτά, συνδυάζοντας πολύ διαφορετικά στοιχεία από τις επιρροές του, εδραίωσε ένα δικό του, μοναδικό ύφος.
ΤΟ ΜΠΑΛΕΤΟ ΣΤΑ ΑΚΡΑ
Στις 29 Μαΐου του 1913 το κοινό περίμενε την παρουσίαση του νέου έργου του Στραβίνσκι με κομμένη την ανάσα γιατί υπήρχε η φήμη ότι το έργο που θα παρουσιαζόταν ήταν «δύσπεπτο» κι «προκλητικό». Ωστόσο οι άγριες συγχορδίες και τα ηχηρά κρουστά που έμοιαζαν να χαστουκίζουν τους θεατές στο πρόσωπο ξεπέρασαν κάθε φαντασία. Σύντομα οι παριστάμενοι άρχισαν να γιουχάρουν, να σφυρίζουν και να σηκώνονται όρθιοι αποδοκιμάζοντας έντονα ένα έργο που επρόκειτο να αποτελέσει σταθμό τόσο στην εργογραφία του Στραβίνσκι όσο και στην ιστορία της μουσικής. Την Ιεροτελεστία της Άνοιξης. Ο Στραβίνσκι έτρεξε στα παρασκήνια πανικόβλητος, ο διευθυντής του θεάτρου βγήκε στην σκηνή μεταξύ πρώτου και δεύτερου μέρους για να κατευνάσει τα πλήθη ενώ η χορογραφία του Νιζίνσκι ανέτρεπε κάθε αρχή κλασικού μπαλέτου…Όλοι μιλούσαν για άνευ προηγουμένου διατάραξη των μουσικών και χορογραφικών ηθών. Τί κι αν οι επόμενες
παραστάσεις κύλησαν ομαλότερα; Ο συνθέτης νοσηλευόταν στο νοσοκομείο, όχι λόγω καρδιακού επεισοδίου αλλά γιατί είχε διαγνωστεί με τύφο.
ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΜΑ ΕΝΟΣ ΚΟΣΜΟΥ
Παράλληλα ήταν τα βήματα του Σεργκέι Προκόφιεφ ο οποίος γεννήθηκε στην Ουκρανία, και ξεκίνησε να συνθέτει σε νεαρή ηλικία, επιδεικνύοντας εξαιρετικό ταλέντο. Η μουσική του φημίζεται για τον δυναμισμό και την ευρηματικότητά της. Πειραματίστηκε με διάφορα μουσικά είδη, από συμφωνίες και όπερες έως μπαλέτα και μουσική δωματίου. Σημαντικότερα έργα του περιλαμβάνουν τις συμφωνίες του, όπως η «Πρώτη Συμφωνία» και η «Πέμπτη Συμφωνία», τα μπαλέτα του, όπως «Ρωμαίος και Ιουλιέτα» και «Ο Πέτρος και ο Λύκος», τις όπερές του, όπως «Ο Έρωτας για τα Τρία Πορτοκάλια» και «Πόλεμος και Ειρήνη», αλλά και τη μουσική δωματίου, όπως οι «Σονάτες για Πιάνο». Ο Προκόφιεφ επηρεάστηκε από διάφορα μουσικά ρεύματα, όπως ο Ρομαντισμός, ο Ιμπρεσιονισμός και ο Μοντερνισμός. Κατάφερε όμως και αυτός να δημιουργήσει ένα μοναδικό μουσικό στυλ, συνδυάζοντας διαφορετικά στοιχεία με τον δικό του πρωτότυπο τρόπο.
Όπως έχει γραφτεί «η μουσική του νεωτεριστή Προκόφιεφ ξεπροβάλει σαν το φάντασμα ενός κόσμου που χάθηκε οριστικά, αυτού της πρώτης απόπειρας στην ιστορία του ανθρώπινου γένους για την χειραφέτησή του και την οικοδόμηση της σοσιαλιστικής – κομμουνιστικής κοινωνίας. Από εκεί πηγάζει και η νοσταλγική αγάπη μας για τη μουσική του.»
ΤΑΡΑΓΜΕΝΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ/ΤΑΡΑΓΜΕΝΗ ΕΠΟΧΗ
Ο Προκόφιεφ και ο Στραβίνσκι μοιράζονταν πολλά κοινά χαρακτηριστικά στην μουσική τους. Και οι δύο συνθέτες πειραματίστηκαν με διαφορετικές μουσικές τεχνικές και η μουσική τους φημίζεται για την ενέργεια, τον δυναμισμό και την αίσθηση του ρυθμού. Επίσης, οι πειραματισμοί και η πρωτοπορίες που εισήγαγαν με σημαντική επιτυχία, άσκησαν επιρροή στους μελλοντικούς συνθέτες. Από εκεί και πέρα, ο Προκόφιεφ ασχολήθηκε με όλα τα μουσικά είδη, ενώ ο Στραβίνσκι εστίασε κυρίως στα μπαλέτα, τις όπερες και την ορχηστρική μουσική. Όσον αφορά τον χαρακτήρα τους, για τον Προκόφιεφ αναφέρεται πως ήταν πιο εξωστρεφής και κοινωνικός, ενώ για τον Στραβίνσκι ότι ήταν περισσότερο εσωστρεφής. Ένα ακόμα ενδιαφέρον στοιχείο, είναι ότι κανείς από τους δύο δεν έζησε στη Ρωσία μετά την Οκτωβριανή επανάσταση. Ο Προκόφιεφ το 1918 πήγε στο Σαν Φρανσίσκο των Η.Π.Α., ενώ ο Στραβίνσκι ήδη από το 1914 ζούσε στην Ελβετία, το 1920 μετακόμισε στο Παρίσι, ενώ αργότερα έζησε και αυτός στις Η.Π.Α.
Οι δύο συνθέτες γνωρίστηκαν το 1909 στην Αγία Πετρούπολη. Σύντομα, ανέπτυξαν προσωπική σχέση, αλλά και καλλιτεχνική συνεργασία. Ο Στραβίνσκι εντυπωσιάστηκε από το ταλέντο του κατά εννέα χρόνια μικρότερου Προκόφιεφ και τον βοήθησε στην καριέρα του. Ωστόσο, η σχέση τους δεν ήταν πάντα εύκολη, υπήρξαν διαφωνίες, συγκρούσεις και αμοιβαία απομάκρυνση. Ο Στραβίνσκι θεωρούσε τον Προκόφιεφ υπερβολικά συντηρητικό, ενώ ο Προκόφιεφ τον Στραβίνσκι υπερβολικά ριζοσπαστικό. Η σχέση τους δοκιμάστηκε και από διάφορους άλλους παράγοντες που γεννούσαν αντιπαραθέσεις, όπως η πολιτική, η κοινωνική και η καλλιτεχνική ατμόσφαιρα της εποχής. Παρ’ όλα αυτά, διατήρησαν ένα αμοιβαίο σεβασμό ο ένας για το έργο του άλλου. Μάλιστα στα τελευταία χρόνια της ζωής τους, ήρθαν ξανά κοντά, επιδεικνύοντας αλληλοκατανόηση και αφήνοντας πίσω ότι τους χώριζε.
Τελικά, ο Προκόφιεφ και ο Στραβίνσκι παρά τις διαφορές τους είχαν κοινά σημεία αναφοράς και συνέβαλαν καθοριστικά στην εξέλιξη του μοντερνισμού αφήνοντας ένα διαχρονικό μουσικό έργο που συνεχίζει να εμπνέει και να συγκινεί.
