Η καλλιτέχνις Ayesha Hameed μιλά για το έργο της και για την περφόρμανς We are in Flood που παρουσίασε την Τρίτη 28 Απριλίου στην Αθήνα στο πλαίσιο της έκθεσης For Our Time is the Time of Water στο TAVROS. Η Ayesha Hammed είναι μια καλλιτέχνις που έχει διερευνήσει σε βάθος τις ιστορίες της διατλαντικής δουλείας, ίσως το σοβαρότερο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας. «Με ενδιέφερε το πώς αυτές οι ιστορίες παρέμεναν κρυφές σε πολλές περιγραφές της νεωτερικότητας και της βιομηχανικής επανάστασης. Έτσι, στο διδακτορικό μου διερεύνησα πώς τόσο αισθητικές όσο και οικονομικές αναφορές που συνδέονταν με τη νεωτερικότητα του 19ου αιώνα, όπως διατυπώθηκαν στο έργο του Βάλτερ Μπένγιαμιν, μπορούσαν να αναχθούν σε μια σειρά προϊστοριών του 17ου και 18ου αιώνα που ήταν άρρηκτα συνδεδεμένες με τη δουλεία ανδρών και γυναικών από τη Δυτική Αφρική. Τα έργα τέχνης εκείνης της εποχής έφεραν τα ίχνη αυτής της βίας και την αμφιθυμία της προσπάθειας να διαγραφεί αυτή η βίαιη ιστορία».
Το πολύ γνωστό, μακροχρόνιο έργο της “Black Atlantis” εξερευνά τη μετανάστευση και τις κινήσεις των ανθρώπων μέσω της θάλασσας, συνδέοντάς τες με το περιβάλλον του ωκεανού ως «αρχείου» μνήμης. Το πολύπτυχο έργο συνδυάζει περφόρμανς, ηχητικά δοκίμια, βίντεο και διαλέξεις. Χρησιμοποιεί τη μνημονική δύναμη αυτών των διαφορετικών μέσων ακριβώς γιατί έχουν την ικανότητα να μεταμορφώνουν «το σώμα σε ένα σώμα που θυμάται», όπως λέει. Τα αντιμετωπίζει ως στοιχεία ενός ενεργού αρχείου και το ταξίδι τους στον χρόνο ως μια ιστορική μέθοδο. Η δική της “Μαύρη Ατλαντίδα” λειτουργεί ως μεταφορά για τις χαμένες ζωές και τις αφηγήσεις των ανθρώπων της αφρικανικής διασποράς στον Ατλαντικό.
«Το Black Atlantis, συνδύασε έναν ακαδημαϊκό τρόπο γραφής και έρευνας με αυτό που για μένα ήταν μια αναπόφευκτη προσοχή στη μορφή, καθώς συνένωνα πολλά διαφορετικά θέματα – την ιστορία της διατλαντικής δουλείας, την εμπειρία των ανθρώπων που διέσχιζαν τη Μεσόγειο για να ζητήσουν άσυλο στην Ευρώπη, τη φανταστική λογοτεχνία, τη μουσική των Drexciya, ενός ηλεκτρονικού συγκροτήματος από το Ντιτρόιτ της δεκαετίας του ’90, τις ωκεάνιες οικολογίες και την κλιματική αλλαγή. Ετοιμάζω τώρα τη μονογραφία με όλo το υλικό από το Black Atlantis, η οποία θα κυκλοφορήσει το φθινόπωρο του 2026 από τον εκδοτικό οίκο Strange Attractor/MIT Press».
Η Ayesha Hameed παρουσιάζει αυτό τον καιρό στην Αθήνα, στην ομαδική έκθεση “For Our Time is the Time of Water” (έως 27 Ιουνίου 2026) στον χώρο TAVROS, ένα από τα τελευταία της έργα Ilemuria (2023). Σ’ αυτό το πολύ ποιητικό της φιλμ μας μεταφέρει στον Ινδικό ωκεανό και συγκεκριμένα στο Κοζιχόντε (πρώην Καλίκουτ) στις τροπικές ακτές Μαλαμπάρ της Νότιας Ινδίας – κάποτε αρχαίο λιμάνι.
«Λεμουρία ήταν το όνομα που έδωσαν οι Ευρωπαίοι παλαιοντολόγοι του 19ου αιώνα σε έναν χερσαίο διάδρομο που υπέθεταν ότι συνέδεε την Αφρική, την Αυστραλία και την Ινδία. Τον ονόμασαν Λεμουρία, καθώς πίστευαν ότι αυτός ο διάδρομος εξηγούσε την παρουσία λεμούριων σε αυτές τις απομακρυσμένες χερσαίες μάζες», μας εξηγεί. «Αυτό συνέβη πριν από την υπόθεση της ηπειρωτικής μετατόπισης, οπότε αυτός ο φανταστικός χερσαίος διάδρομος ήταν η καλύτερη εικασία τους εκείνη την εποχή. Οι αναβιωτές της γλώσσας Ταμίλ (σ.σ. αρχαία δραβιδική γλώσσα με πάνω από 2.000 χρόνια καταγεγραμμένης ιστορίας, που ομιλείται κυρίως στη νότια Ινδία) πήραν τον όρο «Λεμουρία» και τον έκαναν «Ιλεμουρία», που είναι ο τίτλος της ταινίας μου».
Η Ayesha Hameed συνηθίζει να κάνει έρευνα πριν τα έργα της. Έτσι και τώρα. Έκανε επιτόπια έρευνα στα παράκτια μαγκρόβια δάση αλλά και στο Ινστιτούτο Φυτικών Επιστημών του Μαλαμπάρ. Γύρισε, μας εξηγεί, το έργο της στον βοτανικό κήπο του ερευνητικού Ινστιτούτου, το οποίο ειδικεύεται σε είδη υδρόβιων φυτών. Ο θεατής βλέπει εικόνες εντυπωσιακών φυτών και ακούει μια γυναίκα (σ.σ. την ίδια την καλλιτέχνιδα) να διαβάζει ένα γράμμα προς τη μητέρα της, στην οποία αδυνατεί να μιλήσει για την σχέση τους και αντ’ αυτού στρέφεται να μιλάει για το νερό, ως ένα τόπο οδύνης, πένθους αλλά και συγγένειας.
«Ηχογράφησα τη φωνή στο κινητό μου τηλέφωνο σε μία μόνο προσπάθεια, στο διαμέρισμα όπου ζούσα στο Δελχί, χωρίς κανένα πρόσθετο ηχητικό υλικό. Το ίδιο το βίντεο γυρίστηκε και υποβλήθηκε σε χρωματική διόρθωση στο κινητό μου. Με ενδιέφερε η οικειότητα και η απλότητα αυτής της διαδικασίας», τονίζει. «Το Illemuria αποτελεί μέρος μιας πιο πρόσφατης στροφής προς, ή ενδιαφέροντος για, την ίδια τη γλώσσα, αντί να τη χρησιμοποιώ ως μέσο για τη μετάδοση ιδεών. Με ενδιέφερε το τι καθίσταται δυνατό με τη μορφή ενός γράμματος. Ποιες οικειότητες δημιουργεί η μορφή, τι σημαίνει για κάποιον που δεν είναι ο παραλήπτης του γράμματος να το ακούσει, τι μου επέτρεψε ως συγγραφέα του γράμματος να θίξω – πώς πλαισίωσε τόσο τις μεγάλες όσο και τις μικρές ιστορίες.
Η δυνατότητα της γλώσσας να στρέφεται προς τον εαυτό της και όχι προς τα έξω, ως μια μορφή “έρευνας”, είναι κάτι που με ενδιαφέρει ιδιαίτερα αυτή την περίοδο. Αυτή τη στιγμή γράφω το πρώτο μου ποιητικό βιβλίο, το οποίο διερευνά τη σχέση μεταξύ του πένθους και των πλημμυρών και ελπίζω να εκδοθεί από τον εκδοτικό οίκο 87 Press τον επόμενο χρόνο».
“We are in Flood” – Περφόρμανς στην Αθήνα
Την Τρίτη 28 Απριλίου η Ayesha Hameed βρέθηκε στην Αθήνα , στο πλαίσιο του δημοσίου προγράμματος της έκθεσης For Our Time Is the Time of Water, που επιμελούνται η Μαρία-Θάλεια Καρρά και η Mayssa Fattouh, η Hameed με τον μουσικό Τom Hirst παρουσίασαν την περφόρμανς “We are in Flood”.
«Ο Tom και εγώ συνεργαζόμαστε εδώ και δέκα χρόνια», μας λέει. «Πρώτα δημιουργήσαμε μαζί μια παράσταση με τίτλο “The End of Eating Everything”, η οποία αντλούσε έμπνευση από το ενδιαφέρον μου για το ηλεκτρονικό συγκρότημα Drexciya, το οποίο στους τίτλους των κομματιών του και στις σημειώσεις των δίσκων του φανταζόταν μια υποβρύχια φυλή ανδρών και γυναικών που προσαρμόστηκαν στη ζωή κάτω από το νερό αφού είχαν πεταχτεί από πλοία μεταφοράς σκλάβων. Ο Tom είναι μουσικός ηλεκτρονικής μουσικής, οπότε βρήκαμε τρόπους να αντλήσουμε έμπνευση από τη μουσική των Drexciya, τις υποβρύχιες φάλαινες, τους παγετώνες, τα δελφίνια και άλλα, με ένα σενάριο που εξερευνά τους θανάτους στη Μεσόγειο, τον Ατλαντικό, την κλιματική αλλαγή και άλλα.
Το “We are in Flood” αντλεί κάποια στοιχεία από την παλιότερη παράσταση, αλλά ενσωματώνει ένα πιο πρόσφατο ενδιαφέρον που έχω για τις οικολογίες του Ινδικού Ωκεανού και τις ιστορίες της δουλείας. Αντλεί έμπνευση από τη μουσική που παίζεται σε μια ραδιοφωνική εκπομπή με τίτλο Radio Brown Atlantis, η οποία ανατέθηκε από τη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάσση για τον ραδιοφωνικό σταθμό που τότε ονομαζόταν Movement (σήμερα Stegi Radio). Το Radio Brown Atlantis προσκάλεσε καλεσμένους από όλο τον κόσμο να φανταστούν: αν υπήρχε μια Ατλαντίδα στον πυθμένα του Ατλαντικού και του Ινδικού Ωκεανού, πώς θα ακουγόταν; Τι μουσική θα άκουγαν; Τι ποιήματα θα έγραφαν;».
Info:
Η Ayesha Hameed διδάσκει στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα MFA in Art στο πανεπιστήμιο Goldsmiths του Λονδίνου, όπου και ζει, ενώ είναι Καθηγήτρια Καλλιτεχνικής Έρευνας στο Uniarts Helsinki.Υπήρξε Research Fellow του Kone Foundation την περίοδο 2022–2026 και πρόσφατα διετέλεσε Artist in Residence στο Camden Arts Centre.
H έκθεση For Our Time is the Time of Water διαρκεί έως 27 Ιουνίου στον TAVRΟ (Αναξαγόρα 33, Ταύρος).
Τετάρτη-Πέμπτη-Παρασκευή 4μμ-8μμ, Σάββατο 12 μμ-5μμ
