Η κάμερα κινείται αργά μέσα σε μια εγκαταλελειμμένη αποθήκη στο λιμάνι. Ένας επιβλητικός, τεράστιος χώρος, με μεταλλικές δοκούς που ρίχνουν παράξενες σκιές στους τοίχους. Σπασμένα τζάμια, σκουριασμένες αλυσίδες και μια υποψία καπνού στον αέρα.
Στο κέντρο της αίθουσας, μια γυναίκα με μια εντυπωσιακή τουαλέτα. Πίσω της, ένας άντρας σε μαύρο σμόκιν κείτεται στο έδαφος, ακίνητος, με μια λεπίδα δίπλα του. Το αίμα – ή μήπως είναι απλώς σκηνοθετημένο; – σχηματίζει μια σκουρόχρωμη κηλίδα στο πάτωμα.
Ο φακός της Λόρα Μαρς ζουμάρει στο βλέμμα του μοντέλου. Τα μάτια της γυναίκας γυαλίζουν, όχι από δάκρυα, αλλά από κάτι άλλο, κάτι άρρητο – φόβο ή έξαψη; Η φωτογράφιση συνεχίζεται. Οι λάμψεις από τα φλας σκίζουν το σκοτάδι σαν κεραυνοί. Οι φιγούρες παγώνουν για δευτερόλεπτα, σαν μια σειρά από πίνακες ζωγραφικής όπου η βία γίνεται τέχνη.
Και τότε, ξαφνικά, η Λόρα σταματά. Μια σκιά περνάει μπροστά από τον φακό της. Κάτι δεν είναι σωστό. Η εικόνα μέσα από τη φωτογραφική της μηχανή αλλάζει – δεν είναι πλέον η σκηνοθετημένη πόζα που δημιούργησε, αλλά κάτι αληθινό, κάτι που συμβαίνει κάπου αλλού, ακριβώς εκείνη τη στιγμή. Ένα πραγματικό χέρι σηκώνεται, μια λάμα γυαλίζει στο φως. Η ανάσα της κόβεται. Ένας φόνος συμβαίνει μπροστά στα μάτια της – αλλά δεν είναι εκεί. Η Λόρα αφήνει τη μηχανή της να πέσει. Το χέρι της τρέμει. Το βλέμμα της έγινε ξανά οθόνη ενός εγκλήματος. Ποιος δεν θυμάται άραγε την ταινία Τα μάτια της Λόρα Μαρς (Eyes of Laura Mars, 1978) με πρωταγωνίστρια την υπέροχη Φέι Ντάναγουεϊ. Η ταινία διακρίνεται για την ιδιαίτερη οπτική της αισθητική που συνδυάζει τον κόσμο της υψηλής μόδας με τη βία και τον τρόμο. Οι εικόνες της ταινίας δεν είναι απλώς αφηγηματικά εργαλεία, αλλά λειτουργούν και ως σχόλιο πάνω στη σχέση της τέχνης με την ωμότητα της πραγματικότητας.
Πολλές από τις φωτογραφίες που δημιουργεί η Λόρα Μαρς (Faye Dunaway) μοιάζουν επηρεασμένες από ένα μεγάλο όνομα του φωτογραφικού ρεπορτάζ της περιόδου. Ο Weegee (ψευδώνυμο του Arthur Fellig, 1899-1968) ένας εμβληματικός Αμερικανός φωτορεπόρτερ, γνωστός κυρίως για τις σκληρές, ωμές, ασπρόμαυρες φωτογραφίες του από τη Νέα Υόρκη των δεκαετιών 1930 και 1940. Αν και δεν υπάρχει κάποια επίσημη δήλωση από τον σκηνοθέτη Έρβιν Κέρσνερ ή τον σεναριογράφο Τζον Κάρπεντερ που να αναφέρει τον Weegee ως άμεση επιρροή, η σκοτεινή, η σχεδόν θεατρική αισθητική των σκηνών φωτογράφισης μοιάζουν εμπνευσμένες από το έργο του.
Weegee: Η πρωτοποριακή και μυστηριώδης ματιά του
Γεννημένος τον Ιούνιο του 1899 σε μια εβραϊκή οικογένεια στο Ζόλοτσιβ, μια μικρή πόλη που ανήκε τότε στην Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία, σήμερα βρίσκεται στη δυτική Ουκρανία, σε ηλικία δέκα ετών θα βρεθεί στην Αμερική για να συναντήσει τον μετανάστη πατέρα του. Ζώντας σε μια φτωχή γειτονιά στο Lower East Side της Νέας Υόρκης, εγκατέλειψε το σχολείο στα δεκατέσσερα και άρχισε να εργάζεται για να συντηρεί την οικογένειά του. Μετά από μια σειρά διαφορετικών θέσεων εργασίας, έγινε φωτογράφος δρόμου εργαζόμενος από το 1935 ως ελεύθερος φωτορεπόρτερ. Άρχισε να χρησιμοποιεί το ψευδώνυμο “Weegee” γύρω στο 1937 και γύρω στο 1941 σημαδεύοντας το πίσω μέρος των εκτυπώσεών του με μια σφραγίδα που έγινε αυτοεκπληρούμενη προφητεία: “Weegee the Famous”. Στο τέλος θα τα καταφέρει.
Φθάνοντας πάντα πρώτος στον τόπο των περισσότερων εγκλημάτων της πόλης, συχνά πριν από την ίδια την αστυνομία, κάτι που κατάφερνε χάρη σε έναν ραδιοπομπό συντονισμένο στις συχνότητες της αστυνομίας, έγινε πρωτοπόρος στην “instant” φωτοδημοσιογραφία. Το όνομα “Weegee” λέγεται ότι προήλθε από το “Ouija” board (τον γνωστό πίνακα επικοινωνίας με τα πνεύματα), αφού έμοιαζε να έχει σχεδόν μαντικές ικανότητες στο να φτάνει πρώτος στα γεγονότα.
Πτώματα γκάνγκστερ που κείτονται σε λίμνες από το ίδιο τους το αίμα, σώματα νεκρά παγιδευμένα σε κατεστραμμένα, σχεδόν μεταμορφωμένα σε σιδερένιες μάζες οχήματα, βασιλιάδες του υποκόσμου πίσω από τα κάγκελα των φυλακών, ερειπωμένες παραγκουπόλεις μέσα σε πύρινες φλόγες μερικές από τις εντυπωσιακές εικόνες του από τόπους εγκλήματος, πυρκαγιές, αυτοκινητιστικά δυστυχήματα και το πλήθος των περίεργων θεατών που γίνονταν μάρτυρες αυτών των συγκλονιστικών γεγονότων στη Νέα Υόρκη της δεκαετίας του 1930 και του 1940. Αυτή είναι η σκληρή, ωμή φάση της καριέρας του.
«Ξαφνικός θάνατος για τον ένα… ξαφνικό σοκ για τον άλλο» συνήθιζε να λέει. Γιατί ο Weegee ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για την απεικόνιση των συναισθημάτων. Οι φωτογραφίες του συχνά απηχούσαν μια πολιτική διάσταση, η φωνή του πλήθους, η αντίδραση – το θέαμα μιας είδησης. Σε αντίθεση με πολλούς από τους συναδέλφους του φωτορεπόρτερ, ο Weegee δεν αρκούνταν στην απεικόνιση ενός κοντινού πλάνου του κύριου γεγονότος. Αντιθέτως, προσπαθούσε να συμπεριλάβει το πλαίσιο: όλες τις λεπτομέρειες που παραπέμπουν στην ίδια την πράξη της θέασης, και ιδίως στην παρουσία αυτοπτών μαρτύρων.
Σε μια εικόνα του 1939 με τον χαρακτηριστικό τίτλο Θέσεις στο Μπαλκόνι σε ένα φόνο (Balcony Seats at a Murder), ο Weegee εμφανίζει ανθρώπους σε μια πολυκατοικία να κοιτούν από τα παράθυρά τους τη σκηνή του εγκλήματος στον δρόμο από κάτω. Σε μια άλλη λήψη που αργότερα θα τιτλοφορούσε Οι κριτικοί (The Critic), δείχνει το περιφρονητικό βλέμμα στο πρόσωπο μιας γυναίκας της εργατικής τάξης που παρακολουθούσε δύο κυρίες της υψηλής κοινωνίας της Νέας Υόρκης να μπαίνουν σε μια πρεμιέρα στη Μητροπολιτική Όπερα.
Οι περίεργοι, («The Curious Ones») είναι ένας τίτλος κεφαλαίου από το βιβλίο του Weegee Naked City. Γοητευμένος από εκείνους που, όπως αυτός, ήταν απορροφημένοι στην πράξη του κοιτάγματος, τους απαθανάτιζε επίσης σε κοντινό πλάνο, δημιουργώντας πορτρέτα παρατηρητών. Σε μία από τις πιο διάσημες λήψεις του, το Ο πρώτος τους φόνος (Their First Murder), ο Weegee αποτύπωσε τις πολλαπλές αντιδράσεις των ανθρώπων στη θέαση ενός πτώματος που βρίσκεται έξω από το πλάνο: μια γυναίκα κλαίει, ένα αγόρι συνοφρυώνεται, ένα άλλο βγάζει ένα ελαφρύ νευρικό γέλιο.
Είναι δύσκολο να πει κανείς αν αυτή η γοητεία με τους θεατές προήλθε από τον ίδιο τον Weegee ή αν αντανακλούσε τις απαιτήσεις των ειδησεογραφικών γραφείων. Το βέβαιο, ωστόσο, είναι ότι, κατά το πρώτο μισό της δεκαετίας του 1940, ο Weegee εστίαζε συστηματικά στους «περίεργους», όπως τους αποκαλούσε, και στη συνέχεια τους αφιέρωσε ένα ολόκληρο κεφάλαιο του βιβλίου του Naked City. Το έργο του μαρτυρεί με εντυπωσιακό τρόπο το γεγονός ότι οι ΗΠΑ γίνονταν τότε μια κοινωνία θεατών.
Γνώριζε όμως πολύ καλά, ότι όταν φωτογράφιζε τα πρόσωπα των θεατών, η απλή παρουσία του θα μπορούσε να αλλάξει τις αντιδράσεις τους. «Είναι δύσκολο να φωτογραφίζεις ανθρώπους και να παίρνεις φυσικές εκφράσεις», είχε κάποτε αναφέρει. «Τη στιγμή που βλέπουν τη φωτογραφική μηχανή, όλα τους παγώνουν πάνω τους».
Έτσι, το 1943, είχε μια πρωτότυπη ιδέα: ζήτησε να προσληφθεί για μία μόνο νύχτα από το τσίρκο (το τσίρκο Ringling Brothers) ντυμένος κλόουν φωτογραφίζοντας τους θεατές καθώς τον παρακολουθούσαν, πιστεύοντας ότι η κάμερα ήταν μέρος του νούμερου του και ότι ίσως τους εκτόξευε νερό. «Αποφάσισα να κάνω την φωτογραφική μηχανή μου τόσο εμφανή, ώστε οι θεατές να μην πιστεύουν ότι τους φωτογράφιζαν», θα πει. Περίπου την ίδια εποχή, μπήκε κρυφά σε έναν κινηματογράφο με μια φωτογραφική μηχανή εξοπλισμένη με υπέρυθρο φιλμ. Αυτό του επέτρεψε να απαθανατίσει τους θεατές εν αγνοία τους, στο σκοτάδι, καθώς αντιδρούσαν στην ταινία, έτρωγαν, κοιμόντουσαν ή χαζολογούσαν.
Ωστόσο υπάρχει και μια δεύτερη περίοδος της πορείας του, αφού ο Weegee αφιέρωσε επίσης ένα μέρος της καριέρας του στην καταγραφή χαρούμενων ανθρώπων από το πλήθος, από τις πρεμιέρες και τις διασημοτήτες του Χόλιγουντ. Μια περισσότερο λαμπερή, χαρούμενη και παιχνιδιάρικη φάση. Στα τελευταία χρόνια της καριέρας του, στράφηκε προς το Χόλιγουντ και την καλλιτεχνική φωτογραφία, δημιουργώντας πειραματικά, παραμορφωμένα πορτρέτα διασημοτήτων μέσω φακών καλειδοσκοπίου και τεχνικών σκοτεινού θαλάμου. Η μεταγενέστερη δουλειά του είχε μια σατιρική διάθεση, σχολιάζοντας την εμμονή της κοινωνίας με το θέαμα και τη διασημότητα.
Το έργο του έχει τεράστια επιρροή στο σύγχρονο φωτορεπορτάζ και στην αισθητική του νουάρ κινηματογράφου. Το βιβλίο του Naked City (1945), που περιέχει πολλές από τις πιο διάσημες φωτογραφίες του, επηρέασε ακόμη και ταινίες όπως το The Naked City (1948). Σήμερα, οι φωτογραφίες του θεωρούνται σπουδαία ντοκουμέντα της αστικής ζωής και της δημοσιογραφικής φωτογραφίας. Το στυλ του χαρακτηριζόταν από την αμεσότητα, τη δραματικότητα και τη θεατρικότητα, καθώς αποτύπωνε σκηνές εγκλημάτων, πυρκαγιών, αυτοκινητιστικών δυστυχημάτων και τη ζωή των ανθρώπων της πόλης – από τους αστέγους και τους μετανάστες μέχρι την ελίτ και τις διασημότητες.
Η έκθεση Weegee: Society of the Spectacle που διοργανώνεται στη Νέα Υόρκη και στο Διεθνές Κέντρο Φωτογραφίας (ICP), επιχειρεί να συμφιλιώσει αυτές τις δύο όψεις του Weegee, διερευνώντας τη σταθερή εστίασή του, καθ’ όλη τη διάρκεια της καριέρας του, σε μια κριτική ματιά απέναντι στην ποπ κουλτούρα του 20ού αιώνα και την αστείρευτη δίψα της για θέαμα.
Weegee: Society of the Spectacle – Aπό το έγκλημα στους δρόμους της Νέας Υόρκης στις παραμορφωμένες προσωπογραφίες διάσημων του Χόλιγουντ
Η έκθεση αυτή επανεξετάζει την τολμηρή, πρωτοποριακή ματιά του Weegee και γιορτάζει τον πρωταγωνιστικό του ρόλο στην καταγραφή του θεάματος, από το έγκλημα και την τραγωδία στους δρόμους της Νέας Υόρκης έως τις παραμορφωμένες προσωπογραφίες εμβληματικών διασημοτήτων του Χόλιγουντ.
Η έκθεση συνοδεύεται από μια νέα έκδοση, που δημιουργήθηκε από το Διεθνές Κέντρο Φωτογραφίας (ICP) και τον εκδοτικό οίκο Thames & Hudson, η οποία διερευνά την επίδραση της τέχνης του Weegee και την κριτική του ματιά στο αστικό θέαμα.
Η έκθεση Weegee: Society of the Spectacle αποτελεί την έκτη μεγάλη παρουσίαση του έργου του Weegee στο ICP και την πρώτη από τότε που ο οργανισμός μεταφέρθηκε στη συνοικία Lower East Side του Μανχάταν – την ίδια γειτονιά που ο Weegee μετέτρεψε σε αστική σκηνή μέσα από τις φωτογραφίες του. Η έκθεση έρχεται σε μια εποχή όπου το σχόλιό του για τα θολά όρια μεταξύ πραγματικότητας και παράστασης, καθώς και μεταξύ ειδήσεων και ψυχαγωγίας, αποκτά νέα σημασία και αίσθηση επείγοντος, σε μια εποχή όπου τα smartphones και τα viral μέσα έχουν μετατρέψει κάθε άτομο ταυτόχρονα σε ηδονοβλεψία και καταναλωτή του θεάματος.
Ο Weegee, με τη χαρακτηριστική του ματιά πάνω στη βία, την αμεσότητα και το θέαμα, κυρίως αυτό το βλέμμα των παθητικών θεατών, μοιάζει σήμερα πιο επίκαιρος από ποτέ. Ζούσε με το ραδιόφωνο της αστυνομίας στο αυτοκίνητό του, έφτανε πρώτος στα εγκλήματα και τα δυστυχήματα και αποτύπωνε τη σκληρή πραγματικότητα της Νέας Υόρκης με ωμή ειλικρίνεια. Αυτή η κυνηγετική σχεδόν προσέγγιση της είδησης – η ανάγκη να δούμε το γεγονός σχεδόν σε πραγματικό χρόνο – θυμίζει έντονα τη σημερινή κουλτούρα των smartphones, των social media και της άμεσης διάδοσης των εικόνων.
«Αν και μπορεί να μην είχε φανταστεί ποτέ την κεντρική θέση των εικόνων στη σύγχρονη ζωή, η προκλητική και προφητική προοπτική του Weegee για την αστική ζωή, μας αναγκάζει να αναλογιστούμε πώς υπάρχουμε τώρα ταυτόχρονα ως καταναλωτές και ως καταναλώσιμοι», αναφέρει η Ελίζαμπεθ Σέρμαν, ανώτερη επιμελήτρια και διευθύντρια εκθέσεων και Συλλογών στο ICP. «Σε μια εποχή όπου η τεχνολογία και ο συνεχής διαμοιρασμός εικόνων διαμορφώνουν την πραγματικότητά μας, το έργο του Weegee μας προκαλεί να επανεξετάσουμε τον ρόλο της φωτογραφικής μηχανής όχι μόνο ως μάρτυρα αλλά και ως ενεργού συμμετέχοντα στη δημιουργία του θεάματος».
Ο Κλεμέντ Σερού, Διευθυντής του Ιδρύματος Ανρί Καρτιέ-Μπρεσόν, δήλωσε: «Τα έργα του Weegee αναδεικνύουν την ικανότητά του να αποτυπώνει τις ακρότητες της ζωής, από την υψηλή κοινωνία μέχρι τον υπόκοσμο. Συχνά δουλεύοντας τη νύχτα, οι εικόνες του Weegee από το έγκλημα, τη φωτιά και την αστική κουλτούρα αποκαλύπτουν τη σκληρή πραγματικότητα της Νέας Υόρκης της δεκαετίας του 1930 και του 1940. Η μεταγενέστερη στροφή του Χόλιγουντ δεν τον απομάκρυνε από αυτή την εστίαση στο θέαμα, αλλά μάλλον ενίσχυσε σατιρική προσέγγιση, καθώς δημιουργούσε παιχνιδιάρικες παραμορφώσεις διασημοτήτων που ασκούσαν κριτική στην αμερικανική εμμονή με τη φήμη».
Σήμερα, οποιοσδήποτε έχει ένα κινητό τηλέφωνο μπορεί να γίνει “Weegee”. Σκηνές εγκλήματος, ατυχήματα, κοινωνικές αναταραχές, ακόμα και προσωπικές τραγωδίες καταγράφονται και μοιράζονται σε δευτερόλεπτα μέσω πλατφορμών όπως το Χ (Twitter), το TikTok και το Instagram. Η λογική του Weegee, που βγάζει φωτογραφίες και τις μοσχοπουλάει στις εφημερίδες την ίδια μέρα.
Ο Weegee δεν ήταν απλώς φωτογράφος – ήταν ένας χρονικογράφος της ωμής πραγματικότητας. Σήμερα, η κληρονομιά του ζει μέσα από τα smartphones, την ταχύτητα της ενημέρωσης και την εμμονή μας με το θέαμα, όποιο και αν είναι αυτό. Η διαφορά είναι ότι πλέον δεν υπάρχουν μόνο λίγοι Weegees – όλοι μπορούμε να γίνουμε Weegee. Το ερώτημα είναι με ποιο κόστος; Και τελικά ποιο το βλέμμα που επιλέγουμε να υιοθετούμε στη ζωή;
Info έκθεσης
Weegee: Society of the Spectacle: Διεθνές Κέντρο Φωτογραφίας (ICP), Νέα Υόρκη | 23 Ιανουαρίου – 5 Μαΐου 2025
