Τι γνωρίζουμε για το μέλλον μας; Τελικά, δε γνωρίζουμε τίποτα. Μας το αποδεικνύει η ιστορία, η ζωή ακόμα και η πρόσφατη πανδημία. Αυτό που κρύβεται ή είναι ήδη γνωστό για το πεπρωμένο μας και το πεπρωμένο άλλων ανθρώπων γύρω μας βρίσκεται στον πυρήνα του έργου του Ουίλιαμ Κέντριτζ που πριν από ένα περίπου χρόνο, στο 8ο Διεθνές Συνέδριο του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, είχε αποκαλύψει ότι δούλευε πάνω σε ένα έργο για την Κυμαία Σίβυλλα και για το τι σημαίνει να προβλέπεις το μέλλον και για το ποιοι είμαστε στη μάχη κατά του αλγόριθμου.
Η πολύπλοκη σχέση με το μέλλον μας και τα συναισθήματα που μας δημιουργεί η αποκάλυψη ή η απόκρυψή του θα τα μοιραστεί μαζί μας, στο πλαίσιο του Summer Nostos Festival RetroFuture, δίνοντάς μας την ευκαιρία να μπούμε διαδικτυακά στο εργαστήριό του, που ο ίδιος αποκαλεί επέκταση του νου και της σκέψης του.
Τη Δευτέρα 22 Ιουνίου, στις 21:00 ώρα Ελλάδος, ο πιο διάσημος Νοτιοαφρικανός εικαστικός και σκηνοθέτης παγκοσμίως, θα μας ξεναγήσει στο στούντιό του και θα μιλήσει για τη δημιουργική διαδικασία που κρύβεται πίσω από το έργο του Waiting for the Sibyl, από την άυλη ιδέα μέχρι την ολοκλήρωση της όπερας δωματίου που δημιούργησε, ένα έργο για τρεις χορευτές και έξι τραγουδιστές, με τη συνεργασία του χορωδιακού σκηνοθέτη και χορευτή Nhlanhla Mahlangu και του συνθέτη Kyle Shepherd, το οποίο ξεδιπλώνεται σε πέντε σύντομες σκηνές, που οριοθετούνται από το άνοιγμα και το κλείσιμο της αυλαίας.
Αν υπάρχει κάτι εντελώς αναγνωρίσιμο στο έργο του Ουίλιαμ Κέντριτζ, αυτό είναι οι φιγούρες του που παραπέμπουν σε θέατρο σκιών. Πριν μερικά χρόνια ένα καραβάνι σκιών σαράντα μέτρων που προβαλλόταν σε οκτώ οθόνες, παραπέμποντας στο μεσαιωνικό danse macabre ήταν εγκατεστημένο στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου. Ο Κέντριτζ έθιγε το ζήτημα της υπαρξιακής μοναξιάς του περιπλανώμενου οδοιπόρου, απεικονίζοντας ανθρώπους να περπατούν ο ένας πίσω από τον άλλον, από τη μια χώρα στην άλλη, από τον γνώριμο τρόμο του πολέμου στον φόβο και την ελπίδα του άγνωστου προορισμού.
Ένα χρόνο νωρίτερα, ένα πελώριο έργο του, με τίτλο «Θρίαμβοι και θρήνοι», μια ζωφόρος, 550 μέτρων κατά μήκος του αναχώματος του ποταμού Τίβερη της Ρώμης αφηγούνταν της ιστορία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας αλλά και της σύγχρονης Ιταλίας, ενώ το 2014, έφερε στην Αθήνα, στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση τη multimedia ιστορική παράσταση του 1997, «O Υμπύ και η Επιτροπή της Αλήθειας», ένα σχόλιο για τα εγκλήματα του απαρτχάιντ και του ρατσισμού, όπου όλα τα είδη που αγαπά: το κουκλοθέατρο, το βίντεο, ο ήχος, η μουσική και το animation συμπράττουν, ήταν παρόντα επί σκηνής, συνθέτοντας ένα έργο τέχνης.
Ο Ουίλιαμ Κέντριτζ είναι μοναδικός καλλιτέχνης γιατί συνδέει τη μαγεία του χειροποίητου, τη δεξιοτεχνία και την αισθητική που συναντούν τον πολιτικό λόγο, τη μνήμη, την αλήθεια και τη φιλοσοφική της διάσταση σε όλο το έργο του. Ο ίδιος λέει πως πάντα «σκέφτομαι τον εαυτό μου ως κάποιον που φτιάχνει σκίτσα», ομολογώντας ότι η δραστηριότητα στο στούντιο, του δίνει τεράστια καθημερινή ανακούφιση.
Παιδί νομικών, γεννημένος στο Γιοχάνεσμπουργκ το 1955, ο Κέντριτζ είναι ένας πολυσχιδής και ιδιοφυής καλλιτέχνης. Η γενέτειρά του είναι κυρίαρχη στο σύνολο του έργου του, από γονείς πολέμιους του απαρτχάιντ και υπέρμαχους των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ο ίδιος ήθελε να γίνει ηθοποιός, αλλά συνειδητοποίησε στη διάρκεια της φοίτησης του στη διάσημη σχολή του Λεκόκ στο Παρίσι, ότι οι υποκριτικές του αρετές δεν τον ικανοποιούσαν. Στράφηκε -ευτυχώς- στην τέχνη και σήμερα θεωρείται και αναγνωρίζεται ως ένας από τους σπουδαιότερους καλλιτέχνες της εποχής μας.
Ο Ουίλιαμ Κέντριτζ στο στούντιο
Η ζωή στο στούντιο είναι ένα πρότυπο τρόπου σκέψης για τον Κέντριτζ, που δημιουργείται σε έναν εσωτερικό χώρο με ερεθίσματα από τον έξω κόσμο, τα οποία ανασυνθέτει κατασκευάζοντας μια προσωρινή και πιθανή δική του «αλήθεια».
Όπως όλοι οι άνθρωποι που δουλεύουν με τα χέρια θεωρεί την επίδραση της τέχνης και της δημιουργίας κατευναστική. Και αυτό τον ορίζει τόσο προσωπικά, όσο και μέσα στον κόσμο. Η τέχνη, η καθημερινή ενασχόλησή του μέσα στο στούντιο του δίνει και άλλες απαντήσεις, ανακουφιστικές που αφορούν την ύπαρξή του ως καλλιτέχνη, την ανάγκη του να έρχεται σε επαφή όχι μόνο με τα έργα του αλλά και με το κοινό του. Ο Κέντριτζ εδώ και χρόνια χρησιμοποιεί ένα μότο για την τέχνη: Ότι δε μπορεί να αλλάξει την κοινωνία, αλλά τους ανθρώπους. Μας δίνει το κλειδί να κατανοήσουμε τον κόσμο αντί να τον αποδεχόμαστε απλά. Πράγμα που σημαίνει ότι και ο δημιουργός μέσω της καλλιτεχνικής διαδικασίας έχει μια εμπλοκή πολιτική, μια ενεργή συμμετοχή στην κοινωνία που είναι και παρούσα σε κάθε του έργο.
Από την ιδέα της Σίβυλλας στο σύγχρονο αλγόριθμο
Η όπερα δωματίου Waiting for the Sibyl, για την οποία θα μπορέσουμε να μπούμε στο στούντιο του Κέντριτζ στο Γιοχάνεσμπουργκ, παρακολουθώντας τη διαδικασία της δημιουργίας της, διηγείται την ιστορία της κυμαίας ιέρειας Σίβυλλας.
Η Κυμαία Σίβυλλα ήταν η ιέρεια που υπηρετούσε στο ιερό της Κύμης, αρχαίας ελληνικής αποικία στην Ιταλία. Λόγω της σημασίας της στους θρύλους της αρχαίας Ρώμης και της εγγύτητας της Κύμης στη Ρώμη, έγινε η διασημότερη Σίβυλλα στους Ρωμαίους. Τη ζωγράφισε ο Ραφαήλ και ο Μιχαήλ Άγγελος, ενώ προφήτευε χωρίς να δέχεται ερωτήσεις, απαντώντας αυθόρμητα. Ιέρεια των μυστικιστικών τάσεων όταν ακόμα δεν είχε γεννηθεί ο φιλοσοφικός στοχασμός, η Σίβυλλα και οι Σίβυλλες που υπήρχαν σε πολλά μέρη εμπλούτισαν μέσα στον μύθο και την ιστορία μια παράδοση «σιβυλλικών χρησμών» που η επίδρασή τους κράτησε μέσα στον χρόνο και μέχρι τον Μεσαίωνα.
Το έργο του Κέντριτζ εξιστορεί τον τρόπο που η Σίβυλλα προφήτευε το μέλλον για όσους της το ζητούσαν: έγραφε τη μοίρα τους σε ένα φύλλο βελανιδιάς, το οποίο τοποθετούσε στην είσοδο της σπηλιάς της, πάνω από φύλλα με τη μοίρα άλλων. Όμως, ένα απλό αεράκι μπορούσε να ανακατέψει τα φύλλα, έτσι ώστε ποτέ δεν μπορούσες να είσαι σίγουρος αν διάβαζες τη δική σου μοίρα ή τη μοίρα κάποιου άλλου. Το γεγονός ότι το πεπρωμένο μας μπορεί να είναι γνωστό και εμείς να το αγνοούμε βρίσκεται, σύμφωνα με τον καλλιτέχνη, στον πυρήνα της πολύπλοκης σχέσης μας με το μέλλον και των συναισθημάτων που αυτό μας δημιουργεί.
Το έργο υπαινίσσεται, χωρίς ποτέ να το δηλώνει ξεκάθαρα, πως η σύγχρονη Σίβυλλα είναι ο αλγόριθμος που θα μπορέσει να προβλέψει το μέλλον μας, είτε πρόκειται για την υγεία είτε για την επαγγελματική ή την προσωπική μας κατάσταση. Και είναι αυτή η βεβαιότητα ενός αδυσώπητου μηχανισμού που καθορίζει το μέλλον μας που αντιπαρατίθεται με την επιθυμία για μια πιο ανθρώπινη σχέση με το πεπρωμένο μας, μια ανάγκη πίστης στη δυνατότητα να μας καθοδηγήσει στο μέλλον κάτι διαφορετικό από έναν μηχανισμό.
Μέσα στο στούντιο του Κέντριτζ και με τις ιδέες της μεταμόρφωσης που είναι βασικές στη δουλειά του, ξεδιπλώνεται το έργο του με όλα τα εκφραστικά του στοιχεία, με τα θραύσματά του μέχρι την ολοκλήρωση να λειτουργούν σαν ένας πολυδιάστατος οπτικά διαλογισμός πάνω στην έννοια της ζωής, της μοίρας και της ανθρώπινης συνείδησης.
