Μέσα στο απρόσμενα και αβάσταχτα θερμό Λονδίνο των τελευταίων ημερών η έκθεση του Yoshitomo Nara ―η μεγαλύτερη που έχει γίνει ποτέ, με ένα εύρος δουλειάς 40 χρόνων― στη Hayward Gallery προσφέρει αρκετά παραπάνω από μια εύθυμη ανάπαυλα στους δροσερούς της χώρους.
Η αναδρομική του διάσημου Ιάπωνα καλλιτέχνη, που ξεκίνησε πριν λίγες μέρες, σου δίνει την ευκαιρία από τη μία να ξεχαστείς για λίγο από όλα τα δυσάρεστα που συμβαίνουν αυτή τη στιγμή στον κόσμο και από την άλλη ίσως και να τα προσεγγίσεις ακόμα πιο βαθειά. Είναι σαν να σε πιάνει από το χέρι συμπονετικά αλλά και να μην σε αφήνει να ξεχαστείς τελείως.
Στο καρτουνίστικο σύμπαν του Nara πρωταγωνιστούν κυρίως παιδιά. Παιδιά που νιώθουν μόνα, παιδιά εξοργισμένα, παιδιά έτοιμα να κλάψουν. Παιδιά αυθάδη, που βρίζουν ή ετοιμάζονται να σου επιτεθούν. Μισοβυθισμένα στο νερό ή μισοκοιμισμένα. Στις εικόνες του το ευάλωτο της παιδικής ηλικίας δεν εκδηλώνεται ποτέ μόνο του.
Τα μεγάλα υγρά, ιριδίζοντα ή κλειστά τους μάτια μπορεί να παραπέμπουν στα manga αλλά ο ίδιος ποτέ δεν παραδέχτηκε το είδος αυτό ως έμπνευσή του. Παραδέχεται όμως ότι αντλεί πολλά στοιχεία από την παιδική του ηλικία και την προσωπική του ιστορία. Από τον τόπο που γεννήθηκε και τις αναμνήσεις του. Συγκεκριμένα έχει κάποτε πει ότι όλα αυτά τα παιδικά πορτρέτα είναι κατά κάποιον τρόπο αυτοπορτρέτα του.
Iδιαίτερα μοναχικός από μικρός και άνθρωπος με βαθιές κοινωνικές ευαισθησίες, ο Nara μοιάζει πραγματικά να επεξεργάζεται τη ζωή του και τον εσωτερικό του κόσμο μέσα από την τέχνη του που δεν περιλαμβάνει μόνο ζωγραφική αλλά και κολάζ και γλυπτική. Πέρα από τις μεγάλου μεγέθους «προτομές» των γνωστών πορτρέτων όπως η πρόσφατη Miss Forest (2023) με τα σκυλάκια στο κεφάλι, στον πάνω όροφο δεσπόζει ένα τεράστιο γλυπτό ενός φλιτζανιού τσάι με κεραμικά παιδικά κεφάλια που ονομάζει Fountain of life (2001), η πηγή της ζωής, με προφανείς τις ελπίδες του ότι τα παιδιά θα αλλάξουν τον άγριο κόσμο μας.
Η καλλιτεχνική του πορεία παρόλα αυτά ξεκίνησε με ιδιαίτερα τραχιά χειρονομιακά σχέδια ―που ίσως και να είχαν να κάνουν και με τις σπουδές του στην Kunstakademie του Düsseldorf, τη φημισμένη σχολή καλών τεχνών από την οποία πέρασαν ονόματα όπως ο Joseph Buys, η Katharina Fritsch και ο Anselm Kiefer μεταξύ πολλών άλλων ― πριν καταλήξουν στα πασίγνωστα πια μεγάλα παιδικά πρόσωπα που σε κοιτούν κατάματα, όπου η γνώριμη αυτή ελαφρότητα του κόμικ, χρησιμοποιείται για να εξερευνήσει τον σύγχρονο κόσμο και τη σκληρότητά του· πάντα μέσα από τη ματιά ενός παιδιού.
Μία από τις πιο εμβληματικές του σειρές έγινε μετά τον καταστροφικό σεισμό και το επακόλουθο τσουνάμι του 2011 στο Tohoku της Ιαπωνίας ―μέρος που επισκεπτόταν συχνά με τη μαμά του όταν ήταν μικρός― ένα τραγικό συμβάν που οδήγησε και στο πυρηνικό ατύχημα της Φουκοσίμα. Ο περιβάλλοντας χώρος στους πίνακες αυτούς, όπως ο Under the Hazy Sky (2012), δίνει την αίσθηση μιας αχλής. Τα χρώματα είναι σαν ξεθωριασμένα, τα παιδιά είναι θλιμμένα, κάτι υπάρχει στον αέρα.
Στον επάνω όροφο της γκαλερί όπου είναι συγκεντρωμένα μεγάλα πορτρέτα, όπως η Miss Moonlight (2020), δημιουργείται μια εντύπωση ενός χώρου περίσκεψης, ένα είδος «παρεκκλησίου», όπως ο ίδιος το αποκαλεί, όπως το Rothko Chapel, όπου το κοινό έχει την ευκαιρία να διαλογιστεί μπροστά στα σοβαρά παιδικά πρόσωπα.
Άλλο σημαντικό μέρος του εικαστικού λεξιλογίου του Nara που αποκαλύπτεται στη μεγάλη αυτή έκθεση βασίζεται στη μουσική. Υπάρχει μάλιστα διαθέσιμη και μια playing list στο website της γκαλερί με 42 τραγούδια επιλεγμένα από τον ίδιο.
Μπαίνοντας στον εκθεσιακό χώρο ο μεγάλος τοίχος στα αριστερά είναι καλυμμένος με διάσημα εξώφυλλα βινυλίων ―«τα πρώτα έργα τέχνης που είδα στη ζωή μου» σύμφωνα με τον καλλιτέχνη― από την προσωπική του συλλογή. Ο ίδιος άλλωστε έχει κατά καιρούς φιλοτεχνήσει εξώφυλλα δίσκων από συγκροτήματα όπως οι R.E.M. και οι The Star Club. Λέξεις που παραπέμπουν σε διάσημα hits όπως Light my fire (2001) και «Hey! Ho! Let’s Go!» περνούν από τους καμβάδες του ή γίνονται τίτλοι έργων.
Όταν μπήκα έπαιζε το Mr Tambourine man, λίγο μετά το Universal soldier. Η νοσταλγική μουσική διάθεση, το σήμα του αφοπλισμού πάνω από την είσοδο και τα ιριδίζοντα βουρκωμένα μάτια ενός κοριτσιού απέναντι, σε προδιαθέτουν αυτομάτως για έναν μουσικόφιλο με έμπειρο αυτί και ιδιαίτερη ευαισθησία προς την ανθρώπινη κατάσταση.
Installation view of Yoshitomo Nara. Photo_ Mark Blower. Courtesy the artist and the Hayward Gallery
Donovan, Jefferson Airplay και Bob Dylan, Patti Smith και και Rolling Stones, Nick Drake και Johnny Michel, εναλλάσσονται στον εκθεσιακό χώρο δημιουργώντας ένα κλίμα που παραπέμπει στα 60s και τα 70s, εποχές όταν οι αγώνες για τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ειρήνη ήταν στο απόγειό τους. Ο ίδιος ο Nara άλλωστε είχε πάντα μια ξεκάθαρη πασιφιστική και υπέρ του αφοπλισμού θέση πολύ εμφανή σε κάποια έργα που ξαφνικά αποκτούν μια πικρή αλλά ποιητική επικαιρότητα ― έργα με παιδιά που βλέπουν το σπίτι τους να καίγεται ή που κρατούν πλακάτ που γράφουν «Σταματήστε τις βόμβες» και «Όχι στα πυρηνικά». Η άρθρωση ενός ισχυρού μηνύματος όταν προέρχεται από ένα παιδί έχει άλλωστε άλλο βάρος. Ιδιαίτερα όταν αφορά την ειρήνη, την ασφάλεια ή τη μοναξιά. Ιδιαίτερα σε εποχές στοιχειωμένες από θανάτους παιδιών. Αναπόφευκτα σκέφτεσαι ότι θα μπορούσαν να έχουν φιλοτεχνηθεί αυτήν ακριβώς τη στιγμή. Να είναι εμπνευσμένες από τρέχοντα συλλαλητήρια.
Στο κέντρο της αίθουσας ένα ξύλινο σπιτάκι μέσα από τα παράθυρα του οποίου μπορείς να δεις το εργαστήριο-ησυχαστήριο του καλλιτέχνη. Η εγκατάσταση My Drawing Room 2008, Bedroom Included είναι πραγματικά ένα παράθυρο στην καθημερινότητά του και ένα σχόλιο πάνω στο αδιαχώριστο του χώρου διαμονής ενός δημιουργού από το έργο του. Η hoarding διάθεση, τα πολυάριθμα σκόρπια σχέδια, τα κουτάκια της μπύρας και οι καφέδες, μια γενική ―και ενδεχομένως γνώριμη― ακαταστασία, ίσως εκτός από ένα κρυφοκοίταγμα στην πραγματικότητα να λειτουργούν και ως μεταφορική εικόνα του δημιουργικού μυαλού, της πλουραλιστικής, ανεξέλεγκτης και χαώδους διαδικασίας της έμπνευσης.
Η έκθεση στη Hayward Gallery διαρκεί μέχρι τις 31 Αυγούστου 2025.
